Thông tin chung

Tác giả: Franz Schubert.
Thời gian sáng tác: Tháng 10/1828.
Công diễn lần đầu: Anna Milder-Hauptmann biểu diễn tại Riga vào ngày 10/2/1830.
Độ dài: Khoảng 11-12 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng cho giọng soprano Anna Milder-Hauptmann (1785-1838)
Thành phần gồm: Giọng hát, clarinet và piano.

Hoàn cảnh sáng tác

Cũng giống như trường hợp của Tchaikovsky với Nadezhda von Meck, Schubert và giọng soprano Anna Milder-Hauptmann cũng chưa bao giờ gặp nhau trực tiếp, dù rằng Schubert đã từng nghe bà hát. Họ chỉ giao tiếp với nhau qua thư từ. Milder-Hauptmann chính là người đã hát trong các phiên bản Fidelio của Beethoven trước đó và là một trong những ca sĩ đương thời vô địch trong việc biểu diễn những ca khúc thính phòng của Schubert. Đã nhiều lần Milder-Hauptmann viết thư, đề nghị Schubert sáng tác cho mình một bài hát dựa trên lời của Goethe nhưng cuối cùng ông đã gửi cho bà Der hirt auf dem felsen (Chàng chăn cừu trên tảng đá). Đây là tác phẩm dựa trên hai bài thơ của Wilhelm Müller và đoạn giữa được cho là lấy từ Helmina von Chézy hoặc Karl August Varnhagen von Ense. Bài hát như một lời cảm ơn của Schubert đến Milder-Hauptmann vì đã nhiều lần biểu diễn các tác phẩm của ông. Bà cũng đã lên kế hoạch vào vai Estrella trong vở opera Alfonso und Estrella của nhà soạn nhạc nhưng đã không thực hiện được. Trong bức thư gửi cho bà, Schubert viết: “Một bài hát có thể được hát bằng nhiều cách khác nhau, để có thể thể hiện một số cảm xúc … Tôi để sự lựa chọn lại cho bà, để có thể có một kết thúc rực rỡ”.
Nếu phải đề xuất hai nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng hoà hợp nhất với thế giới âm thanh mang màu sắc lãng mạn Đức-Áo thì đó là horn và clarinet, ít nhất điều đó đúng với trường hợp của Schubert. Chúng đều có khả năng tạo ra tâm trạng u sầu và buồn man mác. Trong toàn bộ kho tàng lieder đồ sộ của Schubert chủ yếu dành cho giọng hát và piano, nhà soạn nhạc đã sáng tác ít nhất 2 tác phẩm được ông thêm vào một nhạc cụ nữa. Đó là Auf dem Strom (bên bờ suối) với horn cho buổi hoà nhạc vào tháng 3/1828 nhân sự kiện một năm ngày mất của Beethoven và Der hirt auf dem felsen với clarinet, chỉ một tháng trước khi ông qua đời. Der hirt auf dem felsen chính là tác phẩm cuối cùng trong toàn bộ sự nghiệp của Schubert.

Nội dung tác phẩm

Der hirt auf dem felsen là một trong những lied dài nhất của Schubert, gấp đôi hoặc thậm chí gấp ba những bài hát thông thường khác. Bài hát gồm ba phần dễ nhận biết. Phần đầu tiên với phần lời được Schubert lấy từ bài thơ “Der berghirt” (Người chăn gia súc trên núi) của Müller, miêu tả sự ấm áp của chàng chăn cừu khi chờ đợi mùa xuân đến, để anh có thể gặp lại người yêu của mình. Anh cất giọng xuống thung lũng bên dưới và lắng nghe âm thanh vọng lại. Mở đầu là tiếng clarinet du dương, ngọt ngào và tinh khiết. Tiếng piano rộn ràng trong sự đồng cảm, hướng ánh mắt tìm kiếm của mình khắp bức tranh hùng vĩ. Từ giọng chính Si giáng trưởng, âm nhạc có chuyến du ngoạn tuyệt đẹp đến Son giáng trưởng, chuyển sự chú ý của người nghe đến một vùng đất khác, ngôi nhà của người anh yêu quý.
Phần giữa ở giọng thứ tương ứng, Son thứ. Đây là giọng yêu thích để Schubert thể hiện nỗi đau thất tình kể từ khi ông nghe aria “Ach, ich fühl’s” (Die zauberflöte, Mozart) của Pamina khi còn là một cậu bé. Lời của phần này được lấy từ bài thơ “Nächtlicher schall” (Tiếng ồn về đêm). Đây là một thử thách lớn đối với việc kiểm soát hơi thở của ca sĩ. Khi nhận thấy mình ở xa người yêu như thế nào, chàng chăn cừu chìm trong đau buồn. Sự chuyển đổi từ Son thứ sang Son trưởng cho thấy nhân vật chính trong câu chuyện đã tìm ra câu trả lời cho một câu hỏi dài khó hiểu về bản chất của tình yêu. Tại thời điểm chuyển giọng, chàng chăn cừu đã nhận ra rằng chính trái tim sẽ luôn kiên cường và sống sót một cách kỳ diệu sau nỗi đau chia ly.
Một khúc cadenza tuyệt đẹp của clarinet đưa chúng ta đến phần cuối của bài hát, được dựa trên bài thơ “Liebesgedanken” (Những suy nghĩ về tình yêu) của Müller. Âm nhạc trở nên tươi sáng hơn, trở về với giọng chủ Si giáng trưởng. Mùa xuân sắp tới sẽ mang đến những nguồn năng lượng mới. Chàng chăn cừu đắm mình trong những suy nghĩ cao cả hơn, tinh thần của anh đã được hồi sinh. Âm nhạc được tăng tốc, chàng trai sắp được đoàn tụ cùng người yêu mình. Bài hát kết thúc trong hào hứng và tràn đầy hi vọng.
Trong Der hirt auf dem felsen, giọng hát và clarinet thực sự toả sáng còn piano trở nên lép vế hơn. Sau khi sáng tác bài hát này, Schubert đã qua đời và chưa một lần được chứng kiến kiệt tác cuối cùng của mình được biểu diễn trên sân khấu. Gần một năm sau khi nhà soạn nhạc mất, Milder-Hauptmann mới nhận được một bản sao do Ferdinand, anh trai của Schubert chuyển tới. Mặc dù nhân vật chính trong bài hát là chàng trai chăn cừu nhưng ngày này Der hirt auf dem felsen thường xuyên được các giọng ca nữ biểu diễn. Carl Reinecke có một chuyển soạn bài hát này cho giọng hát, clarinet và dàn nhạc vào khoảng năm 1887.
Ngọc Tú (Tổng hợp)
Nguồn:

Bình luận Facebook