Thông tin chung

Opera: L’italiana in Algeri
Âm nhạc: Gioachino Rossini.
Libretto: Angelo Anelli.
Thời gian sáng tác: Năm 1813.
Công diễn lần đầu: Ngày 22/3/1813 tại Teatro San Benedetto, Venice.
Độ dài: Khoảng 2h10 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Isabella: Mezzo-soprano
Lindoro: Tenor
Taddeo: Bass
Mustafà: Bass
Elvira: Soprano
Zulma: Mezzo-soprano
Haly: Tenor
Thành phần dàn nhạc: 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, trombone, timpani, bass drum, cymbals, triangle và dàn dây.

Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1813 có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử opera thế giới khi đó là năm mà Wagner và Verdi ra đời. Còn đối với cá nhân Rossini, đó là thời điểm mà ông khẳng định tên tuổi của mình như là một nhà soạn nhạc opera hàng đầu với TancrediL’italiana in Algeri (Cô gái Ý ở Algers). Rossini, bấy giờ 21 tuổi, vừa mới tận hưởng thành công trong buổi ra mắt của vở opera seria Tancredi tại Le Fanice vào ngày 6/2/1813 thì nhận lời đề nghị phải có ngay một tác phẩm khác để công diễn trong tháng 3. Chỉ trong vòng chưa đầy một tháng (Rossini nói là 18 ngày, nhưng một số nguồn khác lại chỉ ra là 27 ngày), nhà soạn nhạc đã hoàn thành vở opera L’italiana in Algeri với kịch bản của Angelo Anelli mà không hề dùng tới bất cứ một chất liệu âm nhạc nào trước đó. Dù là với khoảng thời gian nào đi chăng nữa thì tốc độ sáng tác của Rossini vẫn là rất khủng khiếp. Đây cũng là giai đoạn sáng tác sung sức của Rossini với 6 vở opera vào năm trước đó và 4 vở trong năm 1813.

Do cấp bách về mặt thời gian, Rossini đã sử dụng lại hầu hoàn toàn kịch bản mà Anelli đã viết trước đó (1808) cho nhà soạn nhạc Luigi Mosca, dẫn tới một số tranh chấp về bản quyền sau này. Về mặt thể loại, L’italiana in Algeri là sự kết hợp giữa opera buffa và seria, được gọi là dramma giocoso (một vở opera có cốt truyện nghiêm túc nhưng xuất hiện nhiều yếu tố hài hước), tương tự như Don Giovanni hay Così fan tutte của Mozart. Nhưng về mặt tình tiết, nó lại chia sẻ với Fidelio của Beethoven. Đó là một công thức khá phổ biến lúc bấy giờ, opera rescue – giải cứu. Nội dung thông thường của một vở opera giải cứu điển hình liên quan đến một phụ nữ trẻ, thường là xinh đẹp bị bắt giữ và đối mặt với nguy hiểm, sau đó chờ đợi người hùng của mình xuất hiện. Nhưng ở đây, cả Beethoven và Rossini đã đảo ngược vai trò, để một người đàn ông lâm vào tuyệt vọng và rồi một người phụ nữ khéo léo, can đảm xuất hiện, giúp anh ta thoát khỏi tình trạng này.

Overture trong L’italiana in Algeri là một trong những phần giới thiệu nổi tiếng và thường được biểu diễn trong các chương trình hoà nhạc. Được mở đầu với những tiếng pizzicato chậm rãi khẽ khàng nhưng rồi người nghe ngạc nhiên chứng kiến cường độ nhanh chóng trở thành fortissimo bùng nổ của cả dàn nhạc chỉ sau vài ô nhịp. Là một người hâm mộ Haydn, Rossini đã được truyền cảm hứng để tạo ra khoảnh khắc tương tự như trong bản Giao hưởng số 94 “Bất ngờ” của nhà soạn nhạc người Áo này.

Tóm tắt nội dung

Địa điểm: Algers, thủ đô của Algeria.
Thời gian: Trong quá khứ.

Màn I

Cung điện của lãnh chúa Mustafà.
Elvira, vợ của Mustafà ngồi với người hầu của mình, Zulma và những người khác. Cô chán nản, cảm thấy chồng không còn yêu mình nữa, những người hầu trả lời rằng cô không thể làm được gì (Chorus “Serenate il mesto ciglio”). Khi Mustafa xuất hiện, ông ta phàn nàn về sự kiêu ngạo của phụ nữ và không muốn nghe thêm gì về người vợ Elvira của mình (“Delle donne l’arroganza”). Ông đuổi hết mọi người đi, chỉ giữ lại Haly, người phụ trách quân đội. Mustafà cho biết ông đã chán Elvira và sẽ gả cô cho Lindoro, một chàng trai trẻ người Ý bị những tên cướp biển, thủ hạ của Mustafà bắt và ra lệnh cho Haly tìm kiếm một cô gái Ý trẻ đẹp, thú vị hơn tất cả những người trong hậu cung của ông ta, vốn đã khiến ông chán ngán. Lindoro xuất hiện, hát về Isabella, tình yêu đích thực của mình (“Languir per una bella”). Mustafà cố gắng giải thích về cuộc hôn nhân mà ông đang sắp đặt cho Lindoro. Ông cố gắng miêu tả những phẩm chất tốt đẹp của Elvira trong khi Lindoro cố gắng từ chối (Duet “Se inclinassi a prender moglie”).

Bờ biển.
Một con tàu bị đắm, trong số hành khách có Isabella và Taddeo, một người Ý lớn tuổi, bạn đồng hành và đem lòng yêu cô. Isabella than thở về sự nghiệt ngã của số phận đã làm gián đoạn cuộc tìm kiếm của cô đối với vị hôn phu Lindoro đang thất lạc của mình (“Cruda sorte! Amor tiranno!”). Dù gặp nguy hiểm nhưng cô không sợ hãi, vẫn tự tin vào trí tuệ của mình (“Già so per pratica”). Haly và quân của hắn đã bắt giữ hai người. Haly muốn bán Taddeo làm nô lệ nhưng Isabella nhận ông ta làm chú mình. Vui mừng vì Isabella là một cô gái Ý, Haly biết rằng đó chính xác là những gì Mustafà muốn. Taddeo ghen tuông nguyền rủa vì sắp phải chứng kiến Isabella rơi vào tay Mustafà, Isabella tức giận vì điều đó nhưng họ biết phải hợp tác cùng nhau để thoát khỏi tình trạng khốn khó này (Duet “Ai capricci della sorte”).

Cung điện.
Quay lại cung điện, Lindoro và Elvira không muốn kết hôn, nhưng Mustafà sẽ cung cấp cho Lindoro một con tàu để trở về Ý nếu anh ta lấy Elvira. Lindoro không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc buộc phải đồng ý nhưng chỉ chấp thuận làm đám cưới khi trở về Ý. Mustafà thông báo cho Elvira, nhưng cô vẫn yêu chồng mình và không cảm thấy lợi lộc gì trong việc thả Lindoro. Haly thông báo đã có được một cô gái Ý và Mustafà rất phấn khởi. Ông rời đi để gặp Isabella (“Già d’insolito ardore nel petto”). Lindoro cố gắng nói với Elvira rằng cô không còn lựa chọn nào khác ngoài việc rời bỏ người chồng vô tâm của mình.

Trong sảnh chính của cung điện, các hoạn quan bao quanh khen ngợi Mustafà là “tai hoạ của phụ nữ” (Chorus “Viva, viva il flagel delle donne”). Lãnh chúa tiếp đón Isabella. Ngay lập tức Mustafà bị Isabella mê hoặc còn cô thấy vị lãnh chúa háo sắc này trông thật kỳ cục và cô có thể đối phó được với ông ta (Duet “Oh! Che muso, che figura!”). Taddeo xông vào, Mustafà giận dữ định bắt giam kẻ đột nhập nhưng Isabablla đã ngăn cản bằng cách bảo đó là chú của mình. Elvira và Lindoro bước ra chào từ biệt Mustafà, được Zulma hộ tống (Trio “Pria di dividerci da voi, Signore”). Isabella và Elvira sững sờ khi nhận ra nhau. Để trấn tĩnh, Isabella đề nghị Mustafà giải thích mọi chuyện cho mình. Khi biết được chân tướng sự việc, Isabella nhanh chóng nghĩ ra một kế. Để ngăn chặn sự ra đi của Lindoro, Isabella khăng khăng rằng Mustafà không thể trục xuất vợ mình, đồng thời nói thêm rằng Lindoro phải ở lại như một người hầu riêng của cô ấy. Giữa sự thất vọng về kế hoạch của Mustafà và niềm phấn khích hạnh phúc nhưng vẫn chưa thực sự định hình được của đôi tình nhân, tất cả mọi người đều quay cuồng (Septet “Confusi e stupidi”).

Màn II

Trong cung điện.
Elvira, Zulma và những người hầu tại cung điện thảo luận với nhau về việc Isabella đã dắt mũi Mustafà như thế nào. Elvira hi vọng sẽ giành lại được tình yêu của lãnh chúa. Mustafà tiết lộ chiến lược quyến rũ Isabella của mình: ông ta cài Lindoro làm người hầu của Isabella và anh sẽ là người cung cấp thông tin cho ông. Còn lại hai người Isabella và Lindoro, cô buồn bã vì Lindoro dường như đã phá vỡ lòng tin của cô khi đồng ý bỏ trốn cùng Elvira. Lindoro trấn an cô về lòng chung thuỷ của mình. Họ đồng ý cùng nhau trốn thoát và Lindoro ca ngợi niềm hạnh phúc (“Oh, come un cor di giubilo”). Taddeo cũng bị Mustafà dụ dỗ để giúp đỡ ông. Taddeo được trao danh hiệu danh dự “Kaimakan” và cấp cho một bộ đồng phục Thổ Nhĩ Kỳ (Chorus” Viva il grande Kaimakan”). Taddeo không muốn giao Isabella cho Mustafà nhưng ông không có cách nào từ chối (“Ho un gran peso sulla testa”).

Trong phòng của Isabella.
Isabella trong trang phục của người Thổ Nhĩ Kỳ chuẩn bị đón tiếp Mustafà, Lindoro vẫn trong vai người hầu của cô. Elvira báo ông ta sắp đến uống cà phê. Isabella bảo Elvira đợi ở trong phòng bên cạnh. Mustafà đến cùng Taddeo, Isabella đồng ý đón nhận ông ta (“Per lui che adoro”). Mustafà báo với Taddeo rằng hãy rời đi khi ông ta hắt hơi (Quintet “Ti presento di mia man”). Isabella đón chào Mustafà rất nhiệt tình và ông ta hắt hơi, tuy nhiên Taddeo không rời đi. Trong sự ngạc nhiên của mọi người, Isabella mời Elvira tham gia uống cà phê cùng, Mustafà giận dữ.

Trong cung điện.
Haly ca ngợi những người phụ nữ Ý và nghĩ ông chủ của mình không phải là đối tượng thích hợp của họ (“Le femmine d’Italia”). Lindoro và Taddeo bước vào, Taddeo nói với Lindoro rằng mình không phải chú mà là người yêu của Isabella. Lindoro cảm thấy buồn cười nhưng nhận ra mình vẫn cần sự giúp đỡ của Taddeo để đối phó với Mustafà, người vừa xuất hiện và vẫn còn tức giận. Lindoro trấn an Mustafà rằng Isabella đã tuyên bố ông là pappataci của cô (nghĩa đen “hưởng thụ trong im lặng”, được hiểu là người không có khả năng chống cự lại cám dỗ từ người khác phái). Tâm trạng của Mustafà vui vẻ trở lại vì biết được rằng pappataci chỉ biết suốt ngày ăn uống (Trio “Pappataci che mai sento”). Bên cạnh đó, Zulma và Holy đang tự hỏi Isabella định làm gì với số lượng rượu đặt cho buổi lễ.

Trong phòng của Isabella.
Isabella đang chuẩn bị một tiệc rượu cho Mustafà, khi đó tất cả những nô lệ người Ý sẽ tôn vinh danh hiệu pappataci của lãnh chúa (“Pronti abbiamo… Amici in ogni evento…”). Bữa tiệc bắt đầu (Chorus “Dei pappataci s’avanza il coro”). Mustafà rất vui với vinh dự mới của mình và thay trang phục thích hợp. Isabella giải thích ý nghĩa, Mustafà phải tuyên thệ ăn, uống và giữ im lặng, lặp lại những lời theo Taddeo. Sau đó, lời thề của Mustafà, được thử thách dưới sự khiêu khích của Isabella và Lindoro.

Một con tàu châu Âu nằm ngoài bờ biển dọc theo cung điện: đã đến lúc trốn thoát! Taddeo cuối cùng cũng nhận ra Lindoro là ai, nhưng dù sao vẫn quyết định đi cùng họ. Elvira, Zulma và Haly tìm thấy Mustafà lúc này vẫn đang diễn vai pappataci một cách hoàn hảo. Toàn bộ đội quân của lãnh chúa đều đang say rượu. Những người Ý ra đi và Mustafà cầu xin sự tha thứ của Elvira (Chorus “Son l’aure seconde… Mio signore! Mio marito!”).

L’italiana in Algeri là một vở opera mang tính bước ngoặt của Rossini. Tác phẩm có nhiều trích đoạn hay, âm nhạc thú vị với nhiều màn hợp ca hấp dẫn. Isabella là một vai diễn dành cho giọng coloratura mezzo-soprano, khởi đầu cho một trào lưu tuyệt vời của opera bel canto đầu thế kỷ 19 với những vai diễn Rosina (Il barbiere di Siviglia) và Angelina (Le cenerentola). Coloratura không chỉ là đặc điểm kỹ thuật, mà còn có cả một nền văn hóa âm nhạc đằng sau nó, được bắt nguồn từ bel canto của Ý. Tính nghệ thuật của nó đã được phát triển và nâng cao trong nhiều năm trời. Marietta Marconi là người đầu tiên hát Isabella và sau đó đến lượt nàng thơ của Rossini là Maria Malibran, một trong những danh ca huyền thoại của thế kỷ 19. Những màn hợp ca của Rossini trong L’italiana in Algeri cũng tạo nên sức mạnh khủng khiếp. Điển hình là đoạn kết của màn I. Trong khi các ca sĩ đang chạy những nốt staccato chóng mặt với những từ “tac tac”, “din din”, “bum bum” thì dàn nhạc tạo nên những đoạn có âm lượng tăng dần crescendo, sau này được gọi là Rossini crescendo. Vào thời điểm đó, đây là điều hoàn toàn mới và khiến khán giả thực sự phấn khích. Nó đã trở thành thương hiệu riêng của Rossini.

Vở opera rất được ưa thích lúc đương thời. Rossini có chỉnh sửa một số chỗ để tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn. Tuy nhiên với sự bành trướng của Verdi và Wagner, những vai màu sắc mất dần chỗ đứng khiến cho L’italiana in Algeri hiếm khi được biểu diễn vào cuối thế kỷ 19. Vở opera bắt đầu được chú ý trở lại vào những năm 20 khi được xuất hiện tại nhiều nhà hát ở Ý. Kể từ sau Thế chiến thứ hai, L’italiana in Algeri đã được biểu diễn và thu âm rất nhiều. Những trích đoạn cuốn hút cả về mặt chất lượng âm nhạc lẫn kỹ thuật thể hiện ngày càng được ca sĩ đưa vào trong những chương trình hoà nhạc của mình góp phần khiến cái tên L’italiana in Algeri trở thành một tác phẩm quen thuộc của Rossini.

Ngọc Tú tổng hợp

Nguồn:
npr.org
metopera.org
opera-inside.com