Thông tin chung

Opera: Werther
Âm nhạc: Jules Massenet.
Libretto: Édouard Blau, Paul Milliet và Georges Hartmann (dựa theo tiểu thuyết Nỗi đau của chàng Werther của Johann Wolfgang von Goethe).
Thời gian sáng tác: Từ năm 1885-1887. Những phác thảo đầu tiên có từ năm 1880.
Công diễn lần đầu: Tại Imperial Hofoper, Vienna (Vienna State Opera ngày nay) vào ngày 16/2/1892.
Độ dài: Khoảng 2h10 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Werther, một nhà thơ trẻ: Tenor
Charlotte, cô gái mà Werther đem lòng yêu: Mezzo-soprano
Sophie, em gái Charlotte: Soprano
Albert, hôn phu của Charlotte: Baritone
Bailiff, cha của Charlotte: Bass
Schmidt, bạn của Bailiff: Tenor
Johann, bạn của Bailiff: Baritone
Brühlmann: Tenor
Käthchen, hôn thê của Brühlmann: Mezzo-soprano
(Vở opera này cũng có một phiên bản khác với vai Werther được dịch giọng cho baritone, mọi chi tiết khác đều được giữ nguyên. Massenet đã sửa lại vào năm 1902 để dành tặng cho baritone Mattia Battistini).
Thành phần dàn nhạc: 2 flute (flute 2 kiêm piccolo), 2 oboe (oboe 2 kiêm English horn), 2 clarinet, alto saxophone, 2 bassoon, 4 horn, 2 cornet, 3 trombone, tuba, timpani, bass drum, triangle, harp và dàn dây.

Hoàn cảnh sáng tác

Massenet đã đạt đến đỉnh cao của sự nghiệp vào đầu những năm 1880. Ông được trao tặng huân chương Bắc đẩu bội tinh hạng Hiệp sĩ, trở thành giáo sư tại Nhạc viện Paris và được bầu làm thành viên của Học viện Pháp quốc khi mới ở độ tuổi ngoài 30, đánh bại Camille Saint-Saëns, người đồng nghiệp lớn tuổi hơn. Chính vào thời điểm này, Massenet đã lên kế hoạch cho vở opera Werther của mình, những phác thảo đầu tiên đã được ra đời vào năm 1880. Tuy nhiên, một số dự án khác đã cuốn ông đi, trong đó có các tác phẩm Hérodiade và Manon, đỉnh cao trong sự nghiệp của nhà soạn nhạc. Bất chấp danh tiếng ngày một vang xa của Massenet, mối quan hệ của ông với giám đốc Léon Carvalho, giám đốc của Paris Opéra-Comique ngày càng trở nên bất hoà. Carvalho muốn Massenet sao chép những thành công trước đây, cả về hình thức lẫn nội dung để đưa vào những tác phẩm mới còn nhà soạn nhạc lại tìm kiếm những con đường sáng tạo và hình thức biểu đạt mới. Với Werther, được hoàn thành vào năm 1887, Massenet đã thử nghiệm phong cách của Richard Wagner với dàn nhạc, đưa vào đó alto saxophone, tạo nên sự độc đáo, mang màu sắc của trường phái ấn tượng nguyên thuỷ. Chính điều này đã khiến Carvalho tỏ ra không hứng thú với Werther, chê bai rằng chủ đề buồn tẻ này không có gì thú vị: “Chúng ta sẽ nói chuyện lại. Không có gì là chắc chắn cả”. Theo sau đó là vụ hoả hoạn tại Paris Opéra-Comique vào ngày 25/5/1887, dẫn đến việc gián đoạn vô thời hạn các buổi biểu diễn tại đây. Cuối cùng, Massenet lại tập trung vào Esclarmonde nên Werther gần như bị lãng quên.

Phải đến năm 1892, Imperial Hofoper, sau thành công của Manon tại Áo, đã liên hệ với Massenet để tìm kiếm một vở opera mới thì Werther mới có được buổi ra mắt tại đây vào ngày 16/2/1892, trong bản dịch tiếng Đức của Max Kalbeck. Buổi biểu diễn đầu tiên bằng tiếng Pháp là vào ngày 27/12/1892 tại Geneva. Sau những thành công ban đầu, Carvalho cuối cùng đã chấp nhận dàn dựng Werther tại địa điểm mới Théâtre de la Ville vào ngày 16/1/1893. Mặc dù được giới phê bình đánh giá rất cao, coi là kiệt tác của Massenet nhưng công chúng Paris lại xa lánh tác phẩm, khác xa sự đón nhận tưng bừng mà họ dành cho Manon. Những màn công diễn của Werther tại nhiều thành phố khác cũng phải đón nhận tình trạng không mấy khả quan. Sau buổi ra mắt tại Metropolitan Opera vào ngày 19/4/1894, New York Times đã nhận xét: “Nếu vở opera của Massenet không đạt được thành công lâu dài, thì đó là bởi vì nó thiếu chiều sâu thực sự. Có lẽ ông Massenet không đủ khả năng để chạm tới những tầng sâu bi kịch đầy đam mê; chắc chắn ông sẽ không bao giờ làm được điều đó trong một tác phẩm như Werther”. Còn New York Herald thì đánh giá: “Tôi phải nói rằng đây là một tác phẩm vô cùng quyến rũ, chắc chắn sẽ khiến người nghe say mê khi nghe đi nghe lại, nhưng chưa phải là một tác phẩm xuất sắc… Về phần mình, tôi không mấy tin tưởng vào sự nổi tiếng sau này của Werther”. Phải đến khi được Paris Opéra-Comique dàn dựng lại vào năm 1903, Werther mới được đón nhận rộng rãi và trở thành vở opera được công diễn nhiều nhất của Massenet.

Nỗi đau của chàng Werther là cuốn tiểu thuyết được Goethe lấy cảm hứng từ chính cuộc đời mình, với những mối quan hệ tay ba của những người có thật. Đây là tác phẩm được thực hiện dưới dạng những bức thư, được Goethe hoàn thành vào tháng 3/1774. Nhà văn đã hư cấu hoá để mô tả sự hỗn loạn về cảm xúc của nhân vật chính Werther, người đã tự tử trong tuyệt vọng sau khi yêu người phụ nữ đã đính hôn với một người đàn ông khác. Werther là một trong số ít tác phẩm của Goethe phù hợp với các lý tưởng thẩm mỹ, xã hội và triết học thấm nhuần phong trào lãng mạn nguyên thủy của Đức, được gọi là Sturm und Drang (Bão táp và Xung kích), trước khi ông và Friedrich von Schiller chuyển sang chủ nghĩa Cổ điển Weimar.

Trong vở opera của mình, Massenet và các tác giả kịch bản đã sửa đổi, không hoàn toàn đặt trọng tâm vào Werther mà còn để ý đến Charlotte – được nâng tầm một cách đáng kể. Trong tác phẩm gốc, hình ảnh Charlotte chỉ hiện lên thông qua cái nhìn của Werther. Nhưng Massenet, bên cạnh tình yêu tuyệt vọng của Werther, còn để âm nhạc theo dõi và khắc hoạ diễn biến tâm lý phức tạp của người phụ nữ trẻ. Vở opera được xây dựng xoay quanh cặp đôi Charlotte/Werther – đến mức người ta có thể coi tác phẩm là một chuỗi bốn màn song ca giữa hai nhân vật chính. Trong tác phẩm, sự phát triển nội tâm của Charlotte, từ một cô gái ngây thơ trở thành một nữ chính thực thụ, dám thổ lộ tình yêu với Werther ngay trước lúc anh trút hơi thở cuối cùng, được thể hiện thậm chí còn rõ nét hơn cả sự thay đổi của Werther. Nếu như ở màn song ca thứ ba, sau khoảnh khắc yếu lòng trước những lời lẽ cảm động của Werther, Charlotte lại một lần nữa kết thúc bằng một lời từ chối lạnh lùng – giống như hai lần trước đó – thì đến màn song ca thứ tư, tình yêu của cô cuối cùng cũng được bộc lộ trọn vẹn. Còn Albert, được Goethe miêu tả là người bạn thân thiết của Werther thì ở vở opera lại mang những nét u ám hơn, dường như trở thành kẻ phản diện.

Tuy nhiên, nhân vật Werther trong tác phẩm của Massenet lại là hình ảnh phản chiếu gần như chính xác của nam chính lãng mạn trong tiểu thuyết của Goethe. Trong một bối cảnh rất giản đơn, được bao quanh bởi những cảm xúc bình dị, Werther hiện lên như một yếu tố hoàn toàn khác biệt ngay từ những khúc hát đầu tiên hướng về thiên nhiên, xen giữa các cảnh sinh hoạt đời thường. Werther không thể tìm thấy hạnh phúc trong cuộc sống như vậy, khi bị tách biệt khỏi Charlotte – người vốn không thuộc về anh. Ở khía cạnh này, vở opera vẫn trung thành với hình tượng Werther trong những bức thư đặc trưng cho chủ nghĩa Lãng mạn: với sự hiện diện mãnh liệt của thiên nhiên, nỗi u sầu, và cảm giác bất mãn triền miên được thể hiện xuyên suốt. Aria trong màn III “Pourquoi me réveiller?” là một trong những trích đoạn nổi bật nhất không chỉ của vở opera mà còn trong cả kho tàng âm nhạc thế giới. Ở đó tràn đầy xúc động và chứa đựng toàn bộ tinh thần của chủ nghĩa Lãng mạn: khắc khoải, mơ mộng và bất lực trước định mệnh. Với Werther, đây là lời thổ lộ chân thành cuối cùng – nơi tiếng lòng của một thi sĩ trẻ, bị giằng xé giữa lý trí và đam mê, vang lên một cách tha thiết và tuyệt vọng. Đó không chỉ là một aria, mà là biểu tượng âm nhạc của tình yêu không thành và nỗi buồn vĩnh cửu.

Tóm tắt nội dung

Thời gian: Từ tháng 7-12 vào một năm nào đó của thập niên 1780.
Địa điểm: Wetzlar, gần Frankfurt, Đức

Màn I

Mặc dù mới là tháng 7 nhưng vị thẩm phán về hưu Bailiff đã dạy cho sáu đứa con nhỏ nhất của mình bài hát Giáng sinh trong vườn nhà (“Noël! Jésus vient de naître”). Hai người hàng xóm Schmidt và Johann xem với sự thích thú. Họ hỏi thăm chị cả Charlotte, người đã đính hôn với Albert theo ước nguyện trước khi qua đời của mẹ cô. Nhân lúc Albert vắng mặt, Bailiff nói rằng đêm nay cô sẽ đi cùng nhà thơ Werther, người mà mọi người cảm thấy tính tình không có gì thú vị, luôn mang tới cảm giác u uất, buồn rầu, tới một vũ hội. Khi những người hàng xóm đi ăn tối và Bailiff quay vào nhà thì Werther đến. Anh ca ngợi vẻ đẹp của đêm (“O Nature, pleine de grâce”) và chăm chú nhìn Charlotte cắt bánh mì và bơ cho các em, công việc mà mẹ cô thường làm trước đây. Sau đó, hai người tham dự vũ hội còn Bailiff cùng bạn bè đến quán rượu. Albert bất ngờ xuất hiện sau một chuyến đi xa dài sáu tháng. Lo lắng vì không tìm thấy Charlotte, anh nói với em gái Charlotte là Sophie rằng sáng mai anh sẽ quay lại. Khi trăng lên, Werther và Charlotte trở về. Anh say mê và tỏ tình với cô nhưng bị cắt ngang vì gặp Bailiff. Ông cho biết Albert đã trở về. Giận dữ vì nỗi thất vọng của mình, Charlotte chợt nhớ đến lời hứa với người mẹ trước khi qua đời rằng cô sẽ kết hôn với Albert. Werther chìm trong tuyệt vọng.

Màn II

Ba tháng sau, Charlotte và Albert giờ đã kết hôn, hạnh phúc dạo bước dọc quảng trường thành phố để đến nhà thờ. Theo sau là Werther đầy sầu muộn (“Un autre est son époux!”). Sophie chúc mừng hai người. Trước hết là Albert, rồi đến Sophie, cả hai đều cố gắng làm Werther vui lên (“Du gai soleil, plein de flamme”). Khi Charlotte ra khỏi nhà thờ, Werther liền kể về lần đầu gặp gỡ giữa họ. Charlotte van xin Werther hãy rời xa cô, dù cô cũng ngầm cho biết rằng sẽ sẵn lòng gặp lại anh vào dịp Giáng Sinh. Werther chìm đắm trong suy tư về cái chết (“Lorsque l’enfant revient d’un voyage”) và khi Sophie chào anh thì Werther lao vụt đi. Nhìn Charlotte an ủi cô em đang khóc lóc vì hành động của Werther, Albert nhận ra rằng Werther đang yêu vợ mình.

Màn III

Một mình trong đêm Giáng sinh, Charlotte đọc lại những bức thư tình buồn rầu mà Werther đã viết cho cô (“Werther! Qui m’aurait dit … Ces lettres!”). Sophie đến và cố gắng động viên chị gái (“Ah! le rire est béni”), nhưng Charlotte vẫn chìm đắm trong tuyệt vọng (“Va! Laisse couler mes larmes”). Khi cô đang cầu nguyện thì nhà thơ trẻ bất ngờ xuất hiện. Khi anh đọc cho Charlotte nghe những vần thơ của Ossian (một nhân vật văn học giả tưởng, không có thật, được gán là tác giả một loạt bài thơ xuất bản vào thế kỷ 18 của nhà thơ người Scotland James Macpherson) (“Pourquoi me réveiller?”), anh biết rằng cô yêu anh. Họ ôm chầm lấy nhau, nhưng Charlotte nhanh chóng nói lời vĩnh biệt với Werther. Werther ra đi với ý nghĩ tự vẫn ở trong đầu. Albert trở về, nhìn thấy người vợ như đang mất trí của mình, lo lắng và hoảng loạn. Ngay sau đó, một người hầu đến, Werther gửi một bức thư cho Albert đề nghị mượn một khẩu súng lục với lời giải thích rằng anh sắp có một chuyến đi xa. Albert đồng ý. Linh cảm thấy một điều khủng khiếp sắp xảy ra, Charlotte vội lao đi tìm Werther. Một đoạn ngắn dành cho dàn nhạc (“La nuit de Noël”) để chuyển thẳng vào màn IV.

Màn IV

Khi Charlotte tới được nơi ở của Werther thì đã quá muộn. Werther đang hấp hối nhưng hạnh phúc vì được gặp cô lần cuối. Cô nói rằng cô yêu anh ngay từ lần đầu gặp mặt. Werther xin Charlotte tha thứ (“Là-bas, au fond du cimetière”). Anh chết, ngoài đường tiếng những đứa trẻ hát bài hát Giáng sinh vẫn vang lên (“Noël! Noël! Noël!”).

Đoạn trích libretto nổi bật

Je vous écris de ma petite chambre
Aria của Charlotte trong Màn III. Charlotte đọc những bức thư Werther gửi cho cô trong đó anh kể với cô về nỗi buồn của mình cùng niềm hạnh phúc khi họ sẽ được bên nhau. Tình cảm của anh khiến cô nhận ra rằng cô vẫn còn yêu anh.

Werther! Werther! Qui m’aurait dit la place
que dans mon coeur il occupe aujourd’hui?
Depuis qu’il est parti, malgré moi,
tout me lasse, et mon âme est pleine de lui!
Ces lettres! Ces lettres!
Ah, je les relit sans cesse…
avec quel charme, mais aussi quelle tristesse!
Je devrais les détruire…je ne puis!
“Je vous écrit de ma petite chambre. Un ciel gris et lourd de décembre pese sur moi comme un linceu, et je suis seule, toujours seul!”
Ah! Personne auprès de lui !Pas un seul temoignage de tendress ou même du pitié! Dieu! Comment m’est venu ce triste courage d’ ordonner cet exil et cet isolement!
“Des cris joyeux d’enfants montent sous ma fenêtre, des cris d’enfants! Et je pense à ce temps si doux où tous vos chers petits jouaient autour de nous. Ils m’oublieront peut-être?”
Non, Werther, dans leur souvenir, votre image reste vivante. Et quand vous reviendrez… mais doit-il revenir? Ah! Ce dernier billet me glace et m’épouvante!…
“Tu m’as dit : ‘à Noël’ et j’ai crié-’Jamais!’ “… On va bientôt connaître qui de nous disait vra,… Mais si je dois reparaître au jour fixé devant toi, Ne m’accuse pas, pleure – moi! Ne m’accuse pas, pleure – moi! Oui, de ses yeux si pleins de charme, Ces lignes, tu les lira, et tu les mouilleras de tes larmes, O Charlotte! Et tu frémiras, tu frémiras, Tu frémiras!”
Werther! Werther! Ai nói ta hay giờ đây
anh ấy chiếm vị trí nào trong trái tim ta?
Từ khi anh ấy ra đi mặc dù ta không muốn thế,
ta chán tất thảy và lòng ta đầy hình ảnh anh!
Những bức thư này! Những bức thư này!
Ôi, ta đã đọc chúng mãi không thôi…
với lòng say mê và cũng buồn bã biết bao!
Ta phải hủy chúng đi … nhưng ta không thể!
“Anh viết cho em từ căn phòng nhỏ của anh. Khoảng trời tháng chạp xám xịt và nặng nề trĩu nặng trên anh như một mảnh vải liệm và anh cô đơn, lúc nào cũng cô đơn!”
 
A! Không có ai ở bên anh ấy! Không có gì chứng tỏ tình yêu hay lòng thương hại cả! Chúa ơi! Làm sao mà thứ dũng khí thảm hại này lại đến bằng cách sắp đặt chốn lưu đầy và sự cô lập đó!
“Tiếng lũ trẻ la hét vui vẻ dội lên từ phía dưới cửa sổ phòng anh, ôi tiếng lũ trẻ! Và anh nghĩ tới những giờ phút êm đềm khi tất cả bọn chúng chơi quanh chúng ta. Có thể nào chúng quên anh không?”
Không, Werther ơi, trong ký ức của chúng, hình ảnh anh vẫn còn sống động. Và khi anh trở lại… Nhưng khi nào anh ấy trở lại? A! bức thư cuối này làm mình lo sợ lạnh người!…
 
“Em đã hẹn anh “đến Noel!” Còn anh kêu “không bao giờ”…Chúng ta sẽ sớm biết ai trong chúng ta đúng …nhưng mà nếu anh phải xuất hiện trước em vào một ngày được định trước, đừng kết tội anh, hãy khóc thương anh! Đừng kết tội anh, hãy khóc thương anh! Phải, bằng cặp mắt đầy lôi cuốn, em sẽ đọc thấy những dòng này và em sẽ thấm khô nước mắt. Ôi Charlotte! Em sẽ run rẩy, em sẽ run rẩy, em sẽ run rẩy!” [na9 dịch]

Va! laisse couler mes larmes
Aria của Charlotte trong Màn III. Charlotte để mặc cho nỗi buồn vì không thể lấy được Werther tuôn trào. Cô òa khóc và nói rằng trái tim trống trải của mình không gì khỏa lấp được khi anh ở xa.

Va! Laisse couler mes larmes!
elles font du bien, ma chérie !
Les larmes qu’on ne pleure pas
Dans notre âme retombent toutes,
et de leurs patientes goutes
Martèlent le coeur triste et las.
Sa résistance enfin s’épuise;
le coeur se creuse et s’affaiblit;
il est trop grand, rien ne l’emplit;
et trop fragile, tout le brise!
Nào! hãy để nước mắt em tuôn chảy!
Chúng tốt cho em, người yêu ơi!
Những giọt lệ mà ta không để rơi
Sẽ rơi lại vào lòng mình tất cả,
Chúng sẽ đập vào con tim buồn nản
Bằng những giọt nhẫn nhịn khổ hình.
Sức chịu đựng rốt cuộc kiệt cùng;
Con tim yếu đi và suy sụp;
Nó quá lớn, chẳng gì làm đầy được;
Và quá mong manh, rất dễ tổn thương!
[na9 dịch]

Pourquoi me réveiller
Aria của Werther trong Màn III. Werther đã trở lại gặp Charlotte, tình yêu của anh, người đã kết hôn với Albert. Cô chỉ cho anh một vài cuốn sách mà trước kia họ thường đọc cùng nhau. Một cuốn đặc biệt, thơ Ossain, khiến Werther xin gió mùa xuân ngừng vuốt ve anh, vì giờ đây số phận của anh là đau thương và buồn bã.

Pouquoi me réveiller, ô souffle du printemps?
Sur mon front je sens tes caresses,
et pourtant bien proche est le temps
des orages et des tristesses!
Pourquoi me réveiller, ô souffle du printemps?
Demain, dans le vallon, viendra le voyageur,
se souvenant de ma gloire première, et ses yeux vainement chercheront ma splendeur:
Ils ne trouveront plus que deuil et que misère!
Hélas! Pourquoi me réveiller, ô souffle du printemps?
Vì sao đánh thức ta, hỡi làn gió mùa xuân?
Ta cảm thấy mi vuốt ve trên trán.
Thế mà tiết âm u và bão táp
Đang gần đến lắm thay!
Vì sao đánh thức ta, hỡi làn gió mùa xuân?
Tới thung lũng ngày mai, người lữ khách
Hồi tưởng vinh quang của ta thủa trước
Mắt vô ích tìm cảnh rực rỡ của ta.
Chẳng thấy nữa đâu, chỉ tang tóc và buồn đau!
Than ôi! Sao đánh thức ta, làn gió mùa xuân hỡi?
[na9 dịch]

Đã có nhiều vở opera xoay quanh hình ảnh những người phụ nữ yêu quá sâu đậm, yêu một cách nông nổi hoặc dại khờ, hay yêu đến mức dẫn thẳng đến bi kịch. Werther thì khác: đó là một nghiên cứu sâu sắc về những cảm xúc sôi sục có thể nhấn chìm một người đàn ông trẻ tuổi. Khi chàng thi sĩ đem lòng yêu một người phụ nữ mà anh không bao giờ có thể sở hữu, anh tin rằng số phận mình đã được định đoạt. Nhưng điều thực sự dẫn dắt câu chuyện của vở opera này không phải là định mệnh, mà là một lựa chọn – một lựa chọn gây chấn động của một chàng trai lãng mạn khi phải đối mặt với những cảm xúc mãnh liệt nhất đời mình. Nếu Goethe dẫn dắt độc giả bước vào nội tâm cuồng nhiệt của Werther, thì Massenet cùng các cộng sự của mình lại mở rộng tầm nhìn ra cả cộng đồng, mang đến những chân dung đầy đặn và phong phú về Charlotte, người chồng của cô Albert, cùng một xã hội nơi những đam mê mãnh liệt của các nhân vật chính va chạm với khuôn phép và danh dự. Toàn bộ Werther về mặt âm nhạc là một lời thú nhận nội tâm sâu sắc của cảm xúc và điều này lý giải vì sao chính Massenet từng nói rằng: “Trong quá trình sáng tác tác phẩm, tôi đã đặt vào đó cả tâm hồn và lương tri nghệ sĩ của mình”. Werther diễn ra trong một bầu không khí kiềm chế, được nối tiếp bằng những đoạn bộc lộ cảm xúc, độc thoại và đối thoại cuốn hút – đặc biệt là nhờ vào tuyến giai điệu tinh tế cùng lớp hòa âm thanh tao, trang nhã và giàu chất thơ.

Cobeo tổng hợp

BÀI VIẾT LIÊN QUANXEM THÊM