Tác giả: Sergei Rachmaninov
Thể loại: Tiểu phẩm thanh nhạc dành cho giọng soprano và  piano
Giai đoạn hoàn thành: tháng 4 năm 1915
Đề tặng: Antonhina Nhezdanova
Công diễn lần đầu: ngày 25/01/1916 do Antonhina Nhezdanova hát cùng dàn nhạc của S. A. Kuxevitsky.
 Sergei Vasilevich Rachmaninov (1873-1943) là nghệ sĩ dương cầm và chỉ huy dàn nhạc người Nga, nhà soạn nhạc lỗi lạc của thế kỷ XX. Trong số những sáng tác của ông được biết tới nhiều nhất có tiểu phẩm “Vocalise”.
 Vocalise là tên gọi một thể loại thanh nhạc – đây là ca khúc không lời, để hát vocalise các ca sĩ sử dụng duy nhất nguyên âm. Đó thường là những bài tập hay khúc ca luyện giọng nhằm phát triển kỹ thuật thanh nhạc – các phương pháp xướng âm khác nhau như legato, staccato, non legato, luyện sự linh hoạt chất giọng và hát những bản cantilen có giai điệu du dương. Không chỉ là tài liệu phát triển kỹ thuật thanh nhạc, về cơ bản vocalise đóng vai trò làm bộc lộ những đặc trưng âm sắc giọng hát người ca sĩ, phát triển khả năng sử dụng tính năng động của chất giọng, nhằm mục đích giúp người ca sĩ trình bày những ca khúc có lời một cách nghệ thuật và truyền cảm. Nhiều nhà soạn nhạc và giáo viên thanh nhạc đã viết các bản vocalise như M. Glinka, giáo viên thanh nhạc người Ý G. Concon và G. Panovki. Một số bản vocalise đã xuất hiện dưới dạng các tác phẩm biểu diễn, thí dụ “Vocalise-Étude en forme de Habanera” của M. Ravel, “Concerto for Voice and Orchestra” của R. Glière, “Sonata-vocalise” và “Suite-Vocalise” của N. Metner. Và ở đây “Vocalise” của Sergei Rachmaninov cũng không phải là trường hợp ngoại lệ.
 Có một nghịch lý là người ta thường không được nghe nguyên bản “Vocalise” của Rachmaninov như một tiểu phẩm thanh nhạc. Thay vào đó tác phẩm đã có rất nhiều bản soạn lại dành cho những tập thể nhạc công khác nhau (từ giao hưởng đến thính phòng, đồng ca), đồng thời “Vocalise” đã được viết lại cho hầu hết các loại nhạc cụ. Có được sự phong phú trong thể loại nhạc cụ chơi có lẽ chính bởi “Vocalise” của Rachmaninov đã tặng cho người chơi nhạc những khả năng độc đáo thể hiện vẻ đẹp âm sắc của mỗi nhạc cụ cùng tài nghệ biểu diễn cantilen của người ca sĩ.
 Lịch sử xuất hiện tác phẩm này cũng khá thú vị. “Vocalise” nằm trong tập Opus. 34 gồm 14 tình ca được Rachmaninov viết vào tháng 6 năm 1912. Tháng 9 năm đó nhà xuất bản của A. Gutheil đã mua lại toàn tập “Mười bốn tiểu phẩm thanh nhạc, Opus 34” và cho in vào năm 1913. Nhưng nếu tính từ thời điểm những phác họa “Vocalise” đầu tiên hồi mùa xuân năm 1912 thì nhà soạn nhạc đã phải mất 3 năm để hoàn thành tiểu phẩm này. Thậm chí tác giả còn đề thời gian hoàn thành bản thảo cuối cùng (tức bản hiệu đính thứ 2 của “Vocalise”) muộn hơn nữa – tháng 9/1915. Đã có nhiều bản sửa đổi “Vocalise” do chính Sergei Rachmaninov thực hiện viết ở những giọng khác nhau như Đô thăng thứ, Mi giáng thứ và Mi thứ).
 Mùa xuân năm 1915, Antonhina Nhezdanova một nữ ca sĩ opera Nga nổi tiếng đã được Rachmaninov đưa xem bản thảo đầu tiên của “Vocalise”. Cũng lúc đó sau khi nghe những lời nhận xét góp ý của bà, nhà soạn nhạc đã dùng bút chì sửa một số chỗ trong bè thanh nhạc, đồng thời điểm thêm vài sắc thái và nét bổ sung cho bản tổng phổ. Sergei Rachmanhinov còn mất thêm một thời gian để chuẩn bị cho phương án cuối cùng của bản nhạc, đã có những khác biệt rõ rệt so với ban đầu và trong đó là việc đổi giọng từ Mi giáng thứ thành giọng Đô thăng thứ). “Vocalise” được tái bản dưới dấu in của nhà xuất bản A. Gutheil (1915) đề tặng nữ ca sĩ A. V. Nhezdanova. Ngày 25/01/1916 trước sự có mặt của tác giả, Antonhina Nhezdanova đã trình bày bản “Vocalise” cùng dàn nhạc của S. A. Kuxevitsky. Tỏ lòng biết ơn nữ ca sĩ, Rachmaninov đã tặng bà bản thảo viết tay phương án đầu tiên. Kể từ đó gần 8 chục năm bản thảo của chính tác giả được lưu giữ trong thư viện của Nhezdanova (sau khi bà mất năm 1950 – nơi bà ở đã trở thành Nhà bảo tàng lưu niệm). Năm 1995 bản viết tay này được nhượng lại cho Bảo tàng trung tâm Văn hóa Âm nhạc Quốc gia mang tên M. I. Glinka.
Hồi tưởng của ca sĩ Antonhina Nhezdanova về “Vocalise”:
 
“Vào giai đoạn những năm cuối khi Sergei Vasilevich còn sống ở Matxcova tôi đã có hạnh phúc nhận được sự chú ý đặc biệt từ phía ông: Rachmanhinov đã viết cho tôi và đề tặng tôi bản “Vocalise” tuyệt vời. Đó là tác phẩm hay và tài nghệ, được viết với phong cách và sự hiểu biết nghệ thuật cao gợi nên cảm xúc mạnh mẽ. Khi tôi lấy làm tiếc là ca khúc không có lời đệm Rachmaninov đã trả lời thế này:
 – Cần lời để làm gì, với chất giọng và khả năng biểu diễn của mình, cô có thể thổ lộ tốt hơn và nhiều hơn những lời nói của người khác.
 Nhà soạn nhạc đã nói một cách nghiêm túc và đầy thuyết phục và tôi thực sự cảm động, chỉ còn biết hết lòng bảy tỏ sự cảm ơn sâu sắc vì những lời khen ngợi và thái độ đặc biệt mà ông đã dành cho tôi… Bản thảo viết tay “Vocalise” mà Sergei Rachmaninov đã trao tặng tôi trước lần trình diễn đầu tiên vẫn được tôi cất giữ như một hồi ức quí báu về nhà soạn nhạc thiên tài”.
Hồi tưởng của nghệ sĩ vĩ cầm Nathan Milshtein:
  
 “Một lần không hẹn trước, tôi cùng Pyachigorsky đến nhà Rachmanhinov – như mọi khi vào khoảng tầm 4 giờ chiều. Pyachigorsky là nghệ sĩ cello, còn tôi chơi vĩ cầm. Một gia nhân mở cửa cho chúng tôi, khẽ nói rằng ông chủ đang ngủ. Tôi cùng Pyachigorsky rón rén bước vào phòng khách. Chúng tôi thấy trên giá nhạc là bản “Vocalise” của Rachmanhinov mà chúng tôi đều biết rất rõ. Không hề thỏa thuận cả hai chúng tôi đều rút nhạc cụ ra khỏi hộp và bắt đầu cùng đứng khẽ chơi “Vocalise” hòa nhịp cách nhau đúng một quãng tám (octava). Bỗng Rachmanhinov bước vào phòng. Vẫn chưa tỉnh ngủ trông ông giống như một người bị bắt giam với mái tóc cua cắt ngắn trong bộ đồ ngủ sọc, cổ áo chưa kịp bẻ. Im lặng ông bưới tới bên chiếc dương cầm và cũng đứng như chúng tôi, khẽ đệm theo điệu nhạc – nhưng đệm một cách tuyệt vời! Khi chúng tôi cùng kết thúc bản “Vocalise”, Rachmanhinov cũng lại không nói lời nào bước ra khỏi phòng với những giọt lệ trong mắt…”
 Có một bản “Vocalise” cũng của tác giả được Dàn nhạc giao hưởng Philadelphia chơi ngày 20/04/1929 dưới sự chỉ huy của chính Rachmanhinov. Sớm hơn nữa (năm 1918) Sergei Rachmanhinov đã viết trong một bức thư gửi M. Altshuler: “Cách đây mấy hôm  ở đây đã chơi “Vocalise” giống như tôi đã viết cho ông, có nghĩa là 10 ca sĩ đứng hát trước dàn nhạc, ngoài ra có thêm 6 cặp chơi violin số môt và số hai. Như thế cả thảy là 22 nhạc công vĩ cầm. Hay vô cùng. Sẽ còn hay hơn nữa nếu số ca sĩ là 50 người hay 150”.
Sáo (nhaccodien.info) tổng hợp