Lịch sử hình thành

Có rất nhiều nhạc sĩ trưởng thành trong thời kỳ âm nhạc lãng mạn – thời điểm mà “cái đầu chi phối trái tim” là phong cách sáng tác chủ đạo của các nhạc sĩ. Phong cách này cho phép cảm xúc bay bổng của người nhạc sĩ vượt lên trên các quy tắc soạn nhạc chuẩn mực. Cũng trong thời kỳ này, kỹ thuật biểu diễn đã được đưa lên một cấp độ mới bởi Franz Liszt (piano) và Niccolo Paganini (violin). Kể từ đó, một loạt tác phẩm có những kỹ thuật đáng kinh ngạc đã liên tục được ra đời, có thể kể đến 3 bản piano concerto của Tchaikovsky, các piano concerto của Rachmaninov. Về violin, chúng ta có các bản: concerto số 1 của Bruch, và tất nhiên, không thể không kể đến bản concerto giọng Mi thứ của Felix Mendelssohn.

Felix Mendelssohn (1809 – 1847) là một thần đồng, tài năng của ông thậm chí còn bộc phát sớm hơn cả Mozart. Năm 14 tuổi, ông đã hoàn thành được 12 bản giao hưởng dành cho dàn nhạc dây. Năm 17 tuổi, ông đã hoàn thành bản Overture của vở “Giấc mộng đêm hè”, đây chính là một bước trưởng thành lớn trong phong cách sáng tác của ông. Không chỉ có tài năng âm nhạc, Mendelssohn còn chơi rất giỏi cả violin lẫn piano. Thêm vào đó, ông còn là một nhà thơ, họa sĩ có tài, nói được nhiều ngôn ngữ, thông thạo triết học; và đặc biệt, ông bơi rất cừ!

Phong cách sáng tác của Mendelssohn rất đặc trưng, với tính chất tươi sáng, tinh nghịch không thể nhầm lẫn được. Các tác phẩm của ông bao trùm mọi cảm xúc, từ vui vẻ lạc quan cho tới buồn rầu u uất, nhưng luôn ở một mức độ vừa phải, có giới hạn. Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua các tập tác phẩm Bài ca không lời dành cho piano độc tấu, trong đó Mendelssohn đã thể hiện rất nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau, một cách tinh tế. Nhiều nhà phê bình cho rằng Mendelssohn được sinh ra để là một thiên tài, nên chắc chắn sẽ thành công. Điều này có thể đúng, nhưng với bản concerto viết cho violin và dàn nhạc giọng Mi thứ, Op. 64 có thể cho thấy một cách nhìn khác.

Bản concerto viết cho violin và dàn nhạc, giọng Mi thứ, Op.64 là một trong những tác phẩm lớn cùa Felix Mendelssohn. Nó đóng một vị trí cực kỳ quan trọng trong danh mục các tác phẩm dành cho đàn violin, và là một trong những tác phẩm được yêu thích nhất và được trình diễn nhiều nhất mọi thời đại.

Vào năm 1836, Mendelssohn được chỉ định làm nhạc trưởng của dàn nhạc Leipzig Gewandhaus, và ông đã chọn Ferdinand David – người bạn thân, đồng thời cũng là một nghệ sĩ vĩ cầm đầy tài năng làm bè trưởng của dàn nhạc. Trong một bức thư gửi cho David đề ngày 30 tháng 7 năm 1838 , ông viết: “Tôi đang rất muốn viết một tác phẩm concerto trong mùa đông này. Khúc dạo đầu của bản nhạc giọng Mi thứ này cứ lởn vởn mãi trong đầu tôi, làm cho tôi không lúc nào được yên”. David một mặt rất vui vớiđiều này, nhưng đồng thời cũng có ý muốn tác phẩm phải thật lộng lẫy, đầy kỹ xảo, nhằm phô diễn hết tài năng của mình. Tuy nhiên, tác phẩm phải mất đến hơn 6 năm để hoàn thành. Có khá nhiều lý do cho sự chậm trễ này, một trong số đó là bản giao hưởng số 3, vốn được sáng tác xen giữa thời gian này, sau đó là khoảng thời gian không mấy vui vẻ tại Berlin khi Mendelssohn phải phục vụ cho hoàng đế nước Phổ – Frederick William đệ Tứ. Nhưng có một nguyên nhân đặc biệt, đó là sự e dè, hoài nghi bản thân của chính tác giả. Vì kiểu tác phẩm đòi hỏi sự rực rỡ, phô diễn, nhiều biến hóa này khá xa lạ với phong cách của Mendelssohn – vốn thiên về truyền thống.

Trong thời gian đó, Mendelssohn vẫn giữ liên lạc với David qua thư từ, trao đổi về nội dung cũng như các chi tiết, kỹ xảo, kỹ thuật cần có của bản concerto này. Có thể nói, đây là bản concerto đầu tiên cho phép người nghệ sĩ biểu diễn tham gia vào quá trình thai nghén, hình thành tác phẩm, tạo một tiền đề tốt cho các bản concerto của các tác giả khác được sáng tác sau này. Nhờ đó, tác phẩm không chỉ vượt qua khỏi cái bóng khổng lồ của Beethoven, mà còn kết hợp được cả tính trữ tình thơ ca của Schubert cùng sự cách tân trong kỹ thuật biểu diễn. Trong đó đáng chú ý nhất là tính liên tục gần như không có đoạn nghỉ giữa 3 chương nhạc, không chỉ vậy, các chương còn tự gắn kết với nhau; sau đó là vai trò chủ động của violin ngay phần đầu tác phẩm, cùng sự biến hóa liên tục của các chủ đề. Có ý kiến cho rằng với sự cách tân này, Mendelssohn đã thay đổi hoàn toàn hình thức concerto cổ điển; đồng thời đưa tác phẩm này trở thành bản concerto đầu tiên theo đúng phong cách lãng mạn.

Tác phẩm đượcđề thời điểm hoàn thành vào ngày 16 tháng 9 năm 1844, chỉ vỏn vẹn 3 năm trước ngày ông mất. Tuy vậy, sau đó Mendelssohn vẫn thường xuyên trao đổi với David và chỉnh sửa tổng phổ rất nhiều lần, thậm chí ngay cả sau lần công diễn đầu tiên tại Leipzig vào ngày 13 tháng 3 năm 1845. Trong một bức thư vào tháng 6, ông nói viết cho David: “Anh đừng cười nhạo tôi, tôi thấy xấu hổ lắm, nhưng bây giờ chả biết làm thế nào cả. Tôi vẫn đang cố xoay xở với bản nhạc này đây”.

Trong buổi công diễn đầu tiên, vì bị ốm nên Mendelssohn không thế chỉ huy dàn nhạc, vai trò nhạc trưởng được trao cho nhà soạn nhạc người Đan Mạch Niels Gade. Trái ngược với sự lo lắng trước đó của Mendelssohn, tác phẩm được đón nhận nồng nhiệt ngay trong lần công diễn đầu tiên, và được biểu diễn lần thứ hai vào mùa thu năm đó. Khoảng 1 tháng sau buổi biểu diễn lần thứ hai này, theo kế hoạch thì Clara Schumann sẽ biểu diễn bản concerto viết cho piano và dàn nhạc của chồng mình – Robert Schumann tại Dresden. Nhưng thật đáng tiếc, vị bị ốm nên bà đã không thể biểu diễn. Nhạc trưởng của buổi hòa nhạc, Ferdinand Hiller đã thay thế bằng bản concerto cho violin của Mendelssohn. Solist chính là Joseph Joachim – một học trò của David, khi đó mới 15 tuổi. Những tràng pháo tay không ngớt dành cho màn trình diễn tuyệt vờicủa người nghệ sĩ trẻ chính là một trong những nấc thang đầu tiên đưa ông trở thành một tượng đài vĩ cầm lớn của thế kỷ 19.

Sau Joachim, cũng có rất nhiều nghệ sĩ trẻ tài năng đã trình diễn tác phẩm này. Tuy nhiên, không thể cho rằng đây là một tác phẩm dễ trình diễn. Một mặt, tác phẩm tạo ra khá nhiều cơ hội phô diễn các kỹ thuật phức tạp; tuy nhiên, tính thơ ca của tác phẩm sẽ cho thấy khả năng cảm thụ âm nhạc, cũng như khả năng biểu đạt của người nghệ sĩ.

Cấu trúc tác phẩm

Chương 1: Allegro molto appassionato
Bản concerto được bắt đầu ngay bằng tiếng violin da diết, sau đó chủ đề đầu tiên này được dàn nhạc lặp lại. Đây là sự đổi mới táo bạo của Mendelssohn, trong đó ông đảo ngược thứ tự xuất hiện của nhạc cụ độc tấu với dàn nhạc. Trước đó, trong suốt khoảng thời gian từ thời kỳ âm nhạc Cổ Điển đến âm nhạc Lãng Mạn, hầu hết các bản concerto thường được mở đầu bởi một chủ đề do dàn nhạc diễn tấu, sau đó nhạc cụ độc tấu có thể lặp lại chủ đề đó, hoặc có thể giới thiệu một chủ đề mới.

Chỉ vài giây sau đó, trong sự mạnh mẽ của bè dây, chủ đề chính được violin giới thiệu; điều này gây cho thính giả cảm giác như bản concerto được bắt đầu từ lâu rồi. Các giai điệu tuyệt đẹp sau đó lần lượt tiếp nối cho đến cuối chương 1. Một điều đặc biệt là Mendelssohn đã tự mình viết đoạn cadenza (khúc trổ ngón), và đặt nó ở đoạn cuối của phần phát triển chủ đề. Với vị trí này, nó không dẫn tới một kết thúc cho chương nhạc, mà đóng vai trò như một khúc chuyển chủ đề khéo léo, khiến dư âm của chương 1 còn kéo dài qua chương 2.

Chương 2: Andante
Ngay trong khi bè dây đang dứt những nốt cuối cùng của chương 1, tiếng oboe đã vang lên sâu thẳm, da diết, mở đầu cho chương 2.

Sau đoạn dạo của dàn nhạc, violin bắt đầu những chủ đề đầu tiên. Tiếng violin nức nở, da diết dẫn dắt thính giả qua những cảm xúc khác nhau, chủ đề nối tiếp chủ đề cho đến hết chương 2.

Kết thúc, violin quay về chủ đề đầu tiên, âm thanh nhỏ dần, rồi nhịp độ thay đổi đột ngột, báo hiệu chương 2 kết thúc, chuyển sang chương 3.

Chương 3: Allegretto non troppo – Allegro molto vivace

Tiếng violin cất lên cao vút, được dàn nhạc phụ họa, rồi đột nhiên âm thanh cất lên hồ hởi, mạnh mẽ. Sau đó violin lần lượt phô diễn các giai điệu của mình, từng đoạn nảy đầy kỹ thuật của ác-sê, kỹ thuật chạy nốt điêu luyện của violin, tiếng timpani dồn dập, bè dây đầy hứng khởi …thay nhau vượt lên trước. Rồi violin phô diễn nốt những nốt nháy ma thuật, bè dàn nhạc to dần, đuổi bắt lẫn nhau mãnh liệt rồi đột nhiên cùng đồng thanh, âm thanh như vỡ òa trong niềm vui, đưa bản concerto về một kết thúc huy hoàng.

Tầm ảnh hưởng của tác phẩm

Bản concerto của Mendelssohn có ảnh hưởng sâu đậm và truyền cảm hứng cho các thế hệ nhạc sĩ sau đó. Có thể nói, các kỹ thuật, giai điệu, phong cách của tác phẩm này đã trở thành mẫu mực, thường xuyên được các nhạc sĩ khác tiếp thu và phát triển trong các tác phẩm của họ. Một số ví dụ là: cách đặt đoạn cadenza khác thường trong concerto cho violin của Tchaikovsky (ngay trước hồi kết chương 1) hay đoạn cadenza trong concerto của Sibelius cũng được dùng để kéo dài thêm phần phát triển chủ đề như trong bản concerto của Mendelssohn.

Nối tiếp Mendelssohn, các nhạc sĩ bắt đầu tự sáng tác các đoạn cadenza, các solist không cần phải ứng tấu như các tác phẩm thời kỳ của Mozart hay Beethoven nữa. Thêm vào đó, sự nối tiếp chặt chẽ của 3 chương nhạc cũng cho các nhạc sĩ một cách biểu đạt mới, điển hình là bản concerto số 2 cho piano của Franz Liszt.

Năm 1906, trong bữa tiệc sinh nhật lần thứ 75 của mình, Joseph Joachim đã nói: “…Người Đức có 4 bản concerto cho violin. Bản concerto oai hùng, mãnh liệt nhất là của Beethoven. Mẫu mực nhất là tác phẩm của Brahms. Quyến rũ, du dương nhất là Bruch. Nhưng sâu sắc nhất, từ sâu thẳm trong tâm hồn, là viên ngọc sáng tỏa ra từ trái tim – là bản concerto của Mendelssohn. ..”

Với những giai điệu tuyệt vời, quả thật không quá ngạc nhiên khi tìm thấy rất nhiều bản thu của tác phẩm này trên thị trường. Gần như nó là một tác phẩm bắt buộc phải biểu diễn của mọi nghệ sĩ. Trong số các bản thu này, bản thu của Isaac Stern cùng với dàn nhạc Boston Symphony Orchestra được rất nhiều người yêu thích, vì không chỉ có kỹ thuật biểu diễn điêu luyện, ông còn cho thính giả được thực sự đắm mình trong sự quyến rũ của những giai điệu âm nhạc. Bên cạnh đó, các bản thu của Leonid Kogan, Anne Sophie Mutter, Arthur Grumiaux, Chio Lang Lin cũng rất đáng quan tâm. Mỗi bản thu đều có nét quyến rũ riêng, người thì chơi với phong cách nồng nàn, quyến rũ; người thì chơi với tốc độ cao, đầy nhiệt huyết. Nhưng dù đến với bản thu nào, chắc chắn ai cũng sẽ yêu thích những giai điệu tuyệt vời của bản concerto này!

Mạnh Thành (nhaccodien.info) tổng hợp