Thông tin chung

Tác giả: Franz Schubert.
Tác phẩm: Tứ tấu dây số 14 giọng Rê thứ “Der Tod und das Mädchen”, D. 810
Thời gian sáng tác: năm 1824.
Công diễn lần đầu: được nhóm Schuppanzigh Quartet biểu diễn vào ngày 1/2/1826 trong một cuộc biểu diễn có tính chất riêng tư tại Vienna.
Độ dài: Khoảng 35-40 phút.
Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Allegro (Rê thứ)
Chương II – Andante con moto (Son thứ)
Chương III – Scherzo: Allegro molto (Rê thứ)
Chương IV – Presto (Rê thứ)

Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1824 là một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong cuộc đời vốn chẳng mấy tươi sáng của Schubert. Ông ốm nặng, nhiều khả năng chính là căn bệnh giang mai. Trạng thái và tinh thần của ông đang ở mức thấp nhất. Ngày 31/3/1824, trong một bức thư viết cho người bạn của mình, Josef Kupelwieser, Schubert cho biết: “Tôi cảm thấy mình là sinh vật bất hạnh và khốn khổ nhất thế giới. Bạn hình dung một người mà sức khoẻ không bao giờ trở nên tốt như xưa và người trong những cơn tuyệt vọng liên tục khiến mọi thứ ngày càng trở nên tồi tệ hơn thay vì tốt đẹp lên. Tôi nói rằng hãy tưởng tượng một người mà những hi vọng rực rỡ nhất đã không còn, một người mà tình yêu và tình bạn chẳng còn gì ngoài sự cay đắng. Một người mà nguồn cảm hứng sáng tạo (vì tất cả những gì đẹp đẽ) có nguy cơ thất bại và sau đó tự hỏi bản thân xem đó có phải là sự bất hạnh và khốn khổ. Sự bình yên trong tôi đã biến mất, trái tim tôi đau đớn, tôi sẽ không bao giờ tìm thấy nó nữa. Bây giờ tôi có thể hát mỗi ngày vì mỗi tối khi tôi đi ngủ, tôi hi vọng mình sẽ không bao giờ tỉnh lại và mỗi sáng tôi lại hồi tưởng về những nỗi đau của ngày hôm qua”.

Mặc dù bị nhấn chìm trong những suy nghi tiêu cực tưởng như không lối thoát nhưng chính trong giai đoạn này, khoảng từ tháng 2-3/1824, Schubert đã sáng tác hai trong số những bản tứ tấu dây tuyệt vời nhất của mình, bản số 13 giọng La thứ và số 14 giọng Rê thứ. Đã 8 năm trôi qua kể từ khi Schubert hoàn thành một bản tứ tấu dây (bản số 12 Quartettsatz được sáng tác năm 1820 mới chỉ có chương I), các tác phẩm sau này cho thấy một sự trưởng thành vượt bậc về ý tưởng và thủ pháp sáng tác của Schubert. Nó không còn là những tác phẩm được sáng tác theo đơn đặt hàng, để thử nghiệm hay dành tặng cho những người bạn. Với Schubert, giờ đây tứ tấu dây đã trở thành phương tiện để truyền tải cho thế giới thấy được những xung đột nội tâm của ông. Trong những bản tứ tấu dây trước đó, cấu trúc tác phẩm rất đơn giản và dễ nhận biết khi chủ yếu là violin đảm nhận phần giai điệu và các nhạc cụ còn lại đóng vai trò đệm. Nhưng ở đây, mỗi nhạc cụ mang đặc điểm và đặc trưng riêng của mình, có một kết cấu phức tạp và đa dạng hơn. Đặc biệt, Schubert ngày càng cảm thấy hào hứng với việc tạo ra một chủ đề xuyên suốt, được lặp lại tạo nên sự liên kết chặt chẽ cho toàn bộ tác phẩm.

Là ông vua của thể loại lied, không ngạc nhiên khi Schubert đôi khi sử dụng chất liệu trong các ca khúc trước đó của mình để đưa vào các tác phẩm mới. Đã có những ví dụ như “Trout” Quintet hay “Wanderer” Fantasy. Và trong tứ tấu số 14 này cũng như vậy, trong chương hai của tác phẩm, Schubert đã sử dụng giai điệu của bài hát “Der Tod und das Mädchen” (Thần chết và thiếu nữ), D. 531 được ông sáng tác năm 1817. Chính vì điều này, mặc dù Schubert không đặt tên cho bản tứ tấu số 14 nhưng nhà xuất bản đã đưa tiêu đề này vào tác phẩm trong ấn bản được xuất bản lần đầu năm 1831, có lẽ là một thủ thuật nhằm thu hút khách hàng.

Bản tứ tấu dây số 14 của Schubert là một tác phẩm độc đáo với toàn bộ các chương được viết ở giọng thứ (tứ tấu dây số 8 của Shostakovich cũng như vậy). Đây có lẽ là bản tứ tấu dây nổi tiếng và được yêu thích nhất của Schubert và nằm trong danh mục chuẩn mực của thể loại này và là trụ cột trong các chương trình hoà tấu thính phòng. Toàn bộ tác phẩm toát lên vẻ u ám nhưng Schubert đã đưa vào trong đó sự dịu dàng, ngay cả ở những đoạn nhạc khắc nghiệt nhất, tạo nên vẻ đẹp khó cưỡng của tác phẩm.

Phân tích

Chương I

Chương I mở đầu khá đột ngột và kịch tính khiến chúng ta liên tưởng đến bản giao hưởng số 5 của Beethoven. Hình thái chùm ba này phát sinh rất nhiều sau đó, dưới nhiều màu sắc khác nhau, cung cấp chất liệu cho chủ đề cũng như nhịp điệu căng thẳng của chương nhạc. Chủ đề hai tương phản, dịu dàng hơn ở giọng Pha trưởng mang đầy hi vọng. Tuy nhiên, mọi việc trở nên bất ổn, mang một diện mạo khắc nghiệt và tuyệt vọng. Chương nhạc vẫn tuân theo hình thức sonata truyền thống nhưng có kết cấu lỏng lẻo hơn. Schubert dường như quan tâm đến việc trang trí các hoạ tiết cho chương nhạc hơn là kết cấu của nó. Trong phần coda, chủ đề đầu tiên quay trở lại, với tiết tấu gấp gáp hơn, dẫn đến một cao trào rồi đột ngột dừng lại, nhường chỗ cho motif chùm ba, với nhịp độ chậm hơn ban đầu, lắng dần khi kết thúc chương nhạc.

Chương II

Chương II, trung tâm của tác phẩm và là nguyên nhân cho tên gọi của nó được viết dưới hình thức biến tấu. Chủ đề của nó được lấy từ phần đệm piano của ca khúc “Der Tod und das Mädchen” với lời ca của thần chết nói với thiếu nữ: “Hãy đưa tay cho tôi, bạn là một cô gái đáng yêu. Tôi là một người bạn và đến không phải để trừng phạt. Hãy can đảm! Tôi sẽ không tàn nhẫn và bạn sẽ ngủ êm ái trong vòng tay tôi”. Không chắc ý đồ của Schubert là muốn người nghe kết nối tâm trạng của chương nhạc với tác phẩm gốc. Có lẽ, đó chỉ là sự đắm chìm trong cảm xúc của nhà soạn nhạc mà ông đã rất quen thuộc và nâng tầm nó lên từ ngôn ngữ văn học thành một cái gì đó mơ hồ, lãng đãng trong sự trừu tượng của âm nhạc. Chủ đề này được tiếp nối với năm biến tấu. Lần đầu tiên dựa trên motif chùm ba của chương nhạc trước, lần hai trên cello, lần thứ ba là cả tứ tấu trong cường độ fortissimo như bột phát toàn bộ cơn thịnh nộ, lần thứ tư là sự biến đổi kỳ lạ sang giọng Son trưởng và lần cuối cùng trở lại với sự du dương của chủ đề gốc. Một coda bình thản đưa chương nhạc kết thúc ở giọng Son trưởng.

Chương III

Chương III scherzo khác hẳn với khái niệm cơ bản của tên gọi về một trò đùa nhẹ nhàng. Âm nhạc nhiều năng lượng nhưng mang không khí ma quái, huyển ảo với rất nhiều nốt đảo phách, chuyển từ fortissimo sang pianissimo. Mặc dù vậy, về mặt hình thức, nó tuân thủ nghiêm ngặt như một minuet cổ điển với phần trio tương phản. Đoạn đầu và đoạn cuối được lặp lại viết ở giọng Rê thứ với phần trio ở giọng Rê trưởng có nhịp độ chậm hơn được kết thúc với phần tái hiện chủ đề mở đầu. Phần trio như một khoảng lặng với giai điệu tình cảm đặc trưng Schubert với violin 1 chơi một điệu nhảy phía trên một bè do các nhạc cụ còn lại đảm nhiệm. Sau đó viola tiếp nối với một quãng tám thấp hơn. Toàn bộ chương Scherzo đóng vai trò như một quãng nghỉ trước khi bước vào chương cuối điên cuồng.

Chương IV

Chương IV là điệu nhảy tarantella sôi động của nước Ý với những trạng thái cảm xúc trái ngược nhau được xây dựng trong một rondo-sonata. Các phần của chương nhạc được gắn kết với nhau nhờ nguồn năng lượng gần như vô hạn của nó, một nguồn năng lượng bất chấp giọng trưởng hay giọng thứ của những câu nhạc. Trong chương kết này, motif chùm ba mở đầu tác phẩm cũng được Schubert nguỵ trang một cách khéo léo, một kỹ xảo được Schubert sử dụng thành thạo và thường xuyên trong giai đoạn cuối của sự nghiệp. Phần coda mở đầu ở giọng Rê trưởng, tưởng chừng như mang đến một thắng lợi khải hoản nhưng nó đột nhiên trở về giọng chính Rê thứ, mang đến một cái kết ảm đạm và u sầu.

Mặc dù Schubert hoàn toàn không có một chú thích văn học nào cho bản tứ tấu dây này của mình nhưng một số nhà âm nhạc học liên hệ nó mạnh mẽ với cái chết và coi đó là âm nhạc chương trình. Có thể đó không phải là ý đồ của Schubert. Tuy nhiên, rõ ràng toàn bộ bản tứ tấu diễn ra trong một cường độ mạnh mẽ và kịch tính không ngừng nghỉ, sự mơ hồ và u ám trong cả bốn chương nhạc tạo nên một tầm màn che huyền bí, bao trùm tác phẩm trong bóng tối mịt mờ khiến cho sự liên tưởng đến thế giới bên kia là điều hết sức dễ hiểu. Và chính cái bầu không khí căng thẳng và đồng nhất về tâm trạng nhưng vẫn tràn đầy chất trữ tình đó đã tạo nên vẻ đẹp cho tác phẩm – một trong những bản tứ tấu dây xuất sắc nhất của thể loại này.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
vanrecital.com
benjaminpesetsky.com
parlancechamberconcerts.org
whittingtonmusicfestival.org.uk

Bình luận Facebook