Thông tin chung
Opera: Benvenuto Cellini
Âm nhạc: Hector Berlioz
Libretto: Léon de Wailly, Henri Auguste Barbier
Công diễn lần đầu: ngày 6/12/1846 tại Opéra-Comique, Paris.
Độ dài: khoảng 2 giờ.
Nhân vật/Loại giọng:
Teresa: soprano
Ascanio: mezzo-soprano
Benvenuto Cellini: tenor
Fieramosca: baritone
Giáo hoàng Clement VII: bass
Balducci: baritone
Hoàn cảnh sáng tác
Mặc dù Benvenuto Cellini là vở opera đầu tiên của Berlioz lên sân khấu Nhà hát Opéra Paris nhưng đây không phải là lần đầu ông thử sức ở thể loại này. Thành quả của những nỗ lực sáng tác opera đầu tiên của Berlioz là vở Les francs-juges (Những thẩm phán tự do) đã bị chính ông loại bỏ ngoại trừ khúc overture – phần duy nhất của tác phẩm có được lịch sử biểu diễn. Bất chấp thất bại ban đầu này ở thể loại opera , Berlioz đã tạo dựng được danh tiếng ở Paris với các buổi biểu diễn Symphonie fantastique (Giao hưởng Ảo tưởng, 1830), Harold en Italie (Harold ở Ý, 1834) và Grand messe des morts (1837); cuối cùng khi ông hoàn thành Benvenuto Cellini vào mùa xuân năm 1838, nhà soạn nhạc đã rất tin tưởng vào thành công. Nhưng từ buổi công diễn lần đầu tại Nhà hát Opéra vào ngày 10 tháng 9 năm 1838, Benvenuto Cellini đã được đón nhận một cách vừa yêu vừa ghét: những người ủng hộ Berlioz ca ngợi âm nhạc của ông, nhưng những người ủng hộ và các nhà phê bình đều khó chấp nhận Benvenuto Cellini hài hước tại sân khấu chính kịch ưu tú nhất của Paris, và họ nhận thấy cốt truyện phức tạp đến mức không hiểu nổi. Tổng phổ ban đầu chỉ có được bốn buổi biểu diễn; sau đó tại Nhà hát Opéra, vở được dàn dựng ở một phiên bản rút gọn còn một màn. Năm 1852, Berlioz sửa lại tổng phổ để Franz Liszt phục dựng vở này tại Weimar; tổng phổ tồn tại ngày nay gồm hai phiên bản “Paris” và phiên bản “Weimar”. Việc tổng phổ của Berlioz bị đón nhận một cách thờ ơ chắc chắn đã vừa cản trở sự nghiệp sáng tác của Berlioz vừa hủy hoại lịch sử biểu diễn của tác phẩm.
Alfred de Vigny chính là người đã gợi ý để Berlioz viết một vở opera dựa trên cuốn tự truyện của nhà điêu khắc thế kỷ XVI Benvenuto Cellini và là người đã đưa ra lời khuyên cho các tác giả libretto Léon de Wailly và Auguste Barbier. Libretto chỉ liên quan chút ít đến cuốn tự truyện mà nó dựa vào nhưng, như Raymond Hyatt đã lưu ý, khá giống với truyện Signor Formica của E.T.A. Hoffmann. Thật vậy, nhà phê bình đương đại Hugh Macdonald đã thấy nhiều điểm tương đồng giữa câu chuyện của Hoffmann và libretto này đến mức ông quy tội đạo văn cho các tác giả libretto.
Tóm tắt nội dung
Màn I
Giáo hoàng Clement VII muốn được biết đến như một mạnh thường quân và nhà sưu tập nghệ thuật hào phóng. Tổng giám mục đã đặt Benvenuto Cellini, một nhà điêu khắc và thợ kim hoàn người Florence nóng nảy nhưng tài giỏi, làm một bức tượng tả cảnh Perseus đang giết Medusa. Thủ quỹ của Giáo hoàng, Balducci, không tin tưởng Cellini mà thích một nhà điêu khắc địa phương (và tầm thường) tên là Fieramosca hơn. Balducci đã hứa gả cô con gái Teresa xinh đẹp của mình cho Fieramosca nhưng Teresa lại đang đang yêu Cellini.
Vào dịp lễ hội carnival. Từ cửa sổ phòng mình Teresa quan sát những người đeo mặt nạ và hy vọng có thể thấy chàng người yêu Cellini. Dù nghi ngờ, Balducci vẫn vội vã đi gặp Giáo hoàng. Ông cảm thấy bị đe dọa bởi “tên cướp thiên tài” nổi loạn Cellini và có ý định thuyết phục Giáo hoàng ủng hộ Fieramosca an toàn và phục tùng thay vì ủng hộ Cellini.
Là một cô con gái ngoan, Teresa rất lo lắng khi bất ngờ phát hiện ra Cellini ở trong nhà. Giữa sợ hãi và hy vọng, cả hai hát về tình yêu họ dành cho nhau và sự khinh bỉ của họ đối với Fieramosca mà chẳng nhận ra gã này cũng đã lẻn vào nhà và đang nghe trộm họ. Cellini tiết lộ kế hoạch cùng Teresa trốn đến Florence: Balducci sẽ có mặt ở nhà hát và trong khi ông xem kịch, Cellini cùng anh thợ học nghề Ascanio cải trang thành các tu sĩ sẽ bắt cóc Teresa. Dù lo sợ sẽ chọc giận cha mình, Teresa vẫn đồng ý với kế hoạch này. Fieramosca đang do thám đã nghe lỏm được và thề sẽ ngăn cản họ.
Khi Balducci bất ngờ trở về, Cellini trốn thoát nhưng Fieramosca bị phát hiện đang trốn trong nhà. Balducci không thèm nghe bất kỳ lời bào chữa nào mà gọi những người hàng xóm và gia nhân đến trừng phạt kẻ đột nhập. Một nhóm phụ nữ trong bộ váy ngủ trút thịnh nộ xuống Fieramosca, người mà trong chốc lát có cảm giác như “Orpheus bị các nữ đồ đệ của thần Bacchus truy đuổi.”
Cellini đăm chiêu trước cảm xúc mới mẻ này: lần đầu tiên tình yêu thế chỗ khát khao nghệ thuật và danh vọng của anh.
Tại quán trọ, bạn bè của Cellini và đám thợ đúc cùng uống rượu để tôn vinh “nghệ thuật thần thánh” của họ cho đến khi chủ quán ra tính tiền. Đúng lúc đó, Ascanio đến cùng bản hợp đồng đặt Cellini đúc bức tượng đồng Perseus vào ngày hôm sau. Do tác động của Balducci, khoản tiền tài trợ ít hơn mong đợi rất nhiều. Cáu tiết, Cellini chỉ dẫn các diễn viên chế nhạo Balducci trong vở hài kịch mà ông sẽ sớm tham dự.
Fieramosca thề sẽ tiết lộ cho Balducci kế hoạch bỏ trốn cùng Teresa của Cellini, nhưng Pompeo bạn gã khuyên nên đánh cắp kế hoạch thay vào đó. Họ sẽ cải trang thành tu sĩ và bắt cóc cô gái.
Balducci và con gái đến lễ hội carnival, nơi vở kịch sẽ được trình diễn. Dù ghét nhà hát, Balducci vẫn đi cùng con gái mình như một người ủng hộ. Các diễn viên mời gọi khán giả La Mã xem vở hài kịch và chọc cười viên thủ quỹ của Giáo hoàng theo lời xúi giục của Cellini. Cảm thấy có lỗi với cha, Teresa cầu xin ông rời đi, nhưng Balducci tức giận nhất quyết ở lại đến cùng. Khi không thể chịu đựng thêm nữa, Balducci tấn công các diễn viên đang chế giễu mình và giữa lúc náo loạn, cả hai nhóm tu sĩ giả xông vào Teresa rồi chạm trán nhau. Cellini đâm Pompeo và bị bắt giữ. Ngay khi tất cả dường như mất trí, có tiếng đại bác được bắn từ Castel Sant’Angelo báo hiệu giờ giới nghiêm và kết thúc ngày thứ ba béo. Tất cả đèn nến đều tắt, nhờ bóng tối và sự hỗn loạn Cellini trốn thoát được còn Fieramosca bị bắt nhầm và bị buộc tội giết người.
Màn II
Sáng sớm hôm sau, Teresa và Ascanio đến xưởng đúc tìm Cellini với hy vọng thấy anh đang trốn ở đó. Nghe tiếng cầu kinh của các tu sĩ đang rước lễ, họ cảm thấy cần cầu nguyện cho Cellini được trở về an toàn. Cellini bước vào và kể lại cái đêm khổ sở và cuộc trốn thoát ngoạn mục của mình. Teresa và Cellini coi cuộc hội ngộ của họ là dấu hiệu của phước lành Chúa ban. Họ thề cùng nhau chạy trốn đến Florence để không bao giờ bị chia cắt. Ascanio cố gắng nhắc nhở Cellini về nhiệm vụ đúc tượng Perseus trong vô vọng. “Quỷ tha ma bắt bức tượng đi!” nhà điêu khắc rủa. Đôi tình nhân hát về hạnh phúc đang chờ mình, về sự tự do tự tại ở vùng núi cách xa thế giới vật chất. Nhưng cuộc chạy trốn của họ bị Balducci ngăn cản khi ông xông vào cùng Fieramosca, ra lệnh cho gã đưa “vợ” về nhà. Đúng lúc đó Giáo hoàng bất ngờ xuất hiện. Ngài chỉ nghỉ đến bức tượng và thấy nó vẫn chưa sẵn sàng. Ngài tức giận quyết định để người khác đúc tượng. Cellini bất bình và thà chết chứ không để người khác hoàn thành tác phẩm của mình – kể cả đó chính là Michelangelo. Giáo hoàng lệnh cho lính canh bắt giữ anh, nhưng Cellini chộp lấy một chiếc búa và đe dọa sẽ phá hủy khuôn đúc nếu Giáo hoàng không đồng ý để anh hoàn thành ước nguyện. Vì quan tâm đến bức tượng của mình hơn bất cứ điều gì, Giáo hoàng phải nhượng bộ và ban cho Cellini sự ân xá vô điều kiện, bàn tay Teresa và thời gian để đúc tượng Perseus. Nhưng thừa lúc nhà điêu khắc mất cảnh giác trước tất cả những hứa hẹn này, Giáo hoàng đưa ra một điều kiện kèm theo gây sửng sốt: bức tượng phải được hoàn tất trong một giờ, nếu không anh sẽ bị treo cổ.
Cellini đã dựng một xưởng đúc lớn. Sự căng thẳng lên đến đỉnh điểm. Để át đi sợ hãi, Ascanio vừa cười vừa hát. Cellini cảm thấy mọi con mắt người La Mã đang hướng về mình và ước gì anh có thể sống cuộc đời mục đồng giản dị để không phải lo lắng và chịu áp lực mà một nghệ sĩ phải trải qua để làm hài lòng người bảo trợ. Nhưng không có nhiều thời gian để mơ mộng. Ascanio và Cellini đang tập hợp đám thợ để chuẩn bị đồng cho quá trình đúc. Fieramosca bước vào cùng các kiếm sĩ. Viện cớ để Cellini thỏa nguyện và khiêu khích anh đấu tay đôi bên ngoài, gã lên kế hoạch lợi dụng sự vắng mặt của nhà điêu khắc để mua chuộc đám thợ chống lại chủ. Thời điểm rất thuận lợi vì đám thợ đình công do không hài lòng với mức lương thấp. Nhưng Teresa biến kế hoạch này thành lợi thế của Cellini và đám thợ tấn công Fieramosca khi nghĩ rằng gã đã giết chủ của họ. Trước sự ngạc nhiên của họ, Cellini quay lại và ra lệnh cho đám thợ đeo tạp dề cho Fieramosca và bắt gã làm việc. Fieramosca vui vẻ chịu hình phạt này.
Giáo hoàng và Balducci đến xem đúc tượng; cả hai đều hoài nghi về thành công. Fieramosca xông vào yêu cầu thêm kim loại khi nói rằng không đủ để hoàn thành công việc. Trong cảm hứng sáng tạo, Cellini lệnh cho đám thợ học việc hy sinh mọi tác phẩm trước đây của anh – tượng và đồ trang sức – để cứu nguy cho bức tượng Perseus. Đám thợ nỗ lực gấp đôi nhưng chiếc nồi nấu kim loại phát nổ vì quá tải. Cứ tưởng đã mất hết nhưng rồi đồng bắt đầu chảy xuống khuôn.
Việc đúc tượng thành công. Bị cảm xúc lấn áp, Fieramosca ôm hôn đối thủ của mình. Balducci đột nhiên thay đổi ý định và sẵn sàng gả Teresa cho Cellini. Đức Giáo hoàng cũng tha thứ cho Cellini. Nghệ thuật đã chiến thắng và mọi người cùng hát ngợi ca nghệ thuật.
Ngọc Anh (nhaccodien.info) tổng hợp
Nguồn:
allmusic.com
metopera.org
