Thông tin chung

Tác giả: Maurice Ravel.
Tác phẩm: Gaspard de la nuit, M. 55
Thời gian sáng tác: Đầu năm 1908.
Công diễn lần đầu: Ricardo Viñes chơi tại Paris vào ngày 9/1/1909.
Độ dài: Khoảng 23 phút.
Đề tặng: Mỗi chương nhạc được dành tặng cho những nhạc sĩ khác nhau, lần lượt là Harold Bauer, Jean Marnold và Rudolph Ganz.
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Ondine (Đô thăng trưởng)
Chương II – Le Gibet (Mi giáng thứ)
Chương III – Scarbo (Son thăng thứ)

Hoàn cảnh sáng tác

Mặc dù Ricardo Viñes đến Paris năm 1887 khi vẫn còn là một cậu bé không biết tiếng Pháp, nhưng ông đã sớm đọc rất nhiều tác phẩm văn học Pháp và chính ông là người đã giới thiệu cho Ravel cuốn thơ Gaspard de la nuit của Aloysius Bertrand, được viết từ năm 1832 đến 1836 và xuất bản năm 1842. Gaspard de la nuit là một trong những ví dụ đầu tiên của thơ văn xuôi hiện đại, được thể hiện với tinh thần lãng mạn mạnh mẽ và khám phá những tưởng tượng về châu Âu thời Trung cổ. Gaspard là một từ bắt nguồn từ tiếng Ba Tư cổ có nghĩa là “thủ quỹ”. Gaspard de la nuit – thủ quỹ của bóng đêm, ám chỉ đến người cai quản tất cả những gì liên quan đến u ám, tối tăm và bí ẩn.

Những bài thơ của Bertrand đã lôi cuốn tình yêu của Ravel đối với những câu chuyện cổ tích và siêu nhiên, cũng như giống như sở thích của ông đối với những câu chuyện rùng rợn của Edgar Allan Poe.

Ravel đã chọn ba tiêu đề “Ondine”, “Le gibet”, và “Scarbo” cho nguồn cảm hứng của mình. Ravel cho biết: “Tham vọng của tôi là nói với những nốt nhạc những gì một nhà thơ diễn đạt bằng từ ngữ”. Gaspard de la nuit của Ravel (còn có tiêu đề là “Ba bài thơ cho piano dựa theo Aloysius Bertrand”) đã trở thành một trong những tác phẩm khó nhất trong danh mục âm nhạc tiêu chuẩn dành cho piano độc tấu. Bản thân Ravel không thực sự là một nghệ sĩ piano tài ba, nhưng ông đã biến tác phẩm của mình thành một thử thách thật sự, đến mức khiến nhiều nghệ sĩ piano phải sợ hãi. Islamey của Balakirev vốn là một bản nhạc dành cho piano với độ khó siêu phàm vốn được Ravel hết sức ưa thích và ông có tham vọng biến Scarbo thành một thứ còn khó hơn cả Islamey về mặt kỹ thuật. Cấu trúc của Gaspard de la nuit cũng hết sức độc đáo. Đó là một tác phẩm có 3 chương nhạc, tượng trưng cho bóng tối, ảo giác và nỗi kinh hoàng có tốc độ nhanh-chậm-nhanh được kết cấu như một bản sonata cổ điển và tuân theo truyền thống trong các chương nhạc. Nhưng đó là về mặt hình thức, còn về nội dung, âm nhạc của Gaspard de la nuit cực kỳ hiện đại. Đây là một tác phẩm giàu trí tưởng tượng, tạo ra một cảm giác mơ hồ, đa nhịp điệu một cách kỳ lạ với rất nhiều sắc thái mới dành cho piano. Ravel rất hài lòng với Gaspard de la nuit, ông gọi nó là: “Ba bài thơ lãng mạn của kỹ thuật điêu luyện siêu việt”.

Phân tích

Chương I – Ondine

“Nghe này! – Nghe này! – Chính là tôi, Ondine, người đang quét những giọt nước trên tấm kính âm vang của ô cửa sổ nhà bạn được thắp sáng với những tia sáng ảm đạm của mặt trăng; và ở đây trong chiếc áo choàng bằng lụa đẫm nước, nữ chủ nhân của lâu đài đang chiêm ngưỡng, từ ban công của mình, đêm đầy sao tuyệt vời và hồ nước xinh đẹp đang say giấc nồng.” – Ondine, Bertrand.

Ondine là một thủy thần xinh đẹp, tinh nghịch, người cố gắng thu hút những người phàm trần đến vương quốc ma thuật của mình thông qua giọng hát quyến rũ. Ravel miêu tả cô ấy ở giọng hiếm khi được sử dụng Đô thăng trưởng (với 7 nốt thăng). Chất lỏng như đang tuôn trào lung linh là một sự phối hợp kỳ công giữa các ngón tay và bộ não của nghệ sĩ piano. Âm nhạc nổi lên từ hư không, bắt đầu từ ppp và thông qua các hợp âm rải chuyển động nghịch chuyển nhanh chóng, với mỗi tay trên những giọng điệu khác nhau tạo ra sự nghịch tai. Ravel tạo ra dòng nước xoáy và những tia nước lấp lánh. Nó mơ mộng, phóng túng và vô cùng quyến rũ khi kể lại số phận của Gaspard, người bị Ondine quyến rũ, nhưng không thể theo cô ấy vào vực nước xoáy vì anh ta đã kết hôn.

Chương II – Le Gibet

“Đó là tiếng chuông nguyện hồn từ các bức tường của một thành phố, dưới đường chân trời và xác chết của một người bị treo cổ đang ửng đỏ dưới ánh mặt trời lặn.” – Le Gibet, Bertrand.

Le Gibet (giá treo cổ) được viết ở giọng Mi giáng thứ, toát lên một bầu không khí hoang vắng nham hiểm và nỗi kinh hoàng ma quái. Âm nhạc khẽ khàng với cường độ không bao giơ vượt quá mezzo-piano. Một trong những âm thanh kỳ lạ nhất, Ravel đang khắc hoạ lại những vần thơ của Bertrand, miêu tả một xác chết được treo lủng lẳng dưới giá treo cổ, đang ửng đỏ lên dưới ánh mặt trời lặn. Những tiếng chuông không ngừng nghỉ vẳng lại từ xa xôi, được lặp lại xuyên suốt bằng các nốt Si giáng bền bỉ trên quãng 8, được đặt trong khung cảnh hoà thanh đa dạng đầy ám ảnh. Sự lan toả mạnh đến nỗi đôi khi chương nhạc còn được gọi là “khúc fantasia trong một nốt nhạc”. Âm nhạc dường như đơn giản đến rợn người, nhưng khó khăn nằm ở chỗ sự độc lập của hai bàn tay và kiểm soát cường độ một cách kín đáo giữa pp và ppp.

Chương III – Scarbo

“Đã bao nhiêu lần tôi nhìn thấy anh ta bước xuống sàn nhà, xoay tròn bằng đầu ngón chân và lăn lộn khắp phòng như cái trục quay rơi ra từ chiếc ghế phù thủy!” – Scarbo, Bertrand.

Scarbo là một quỷ lùn độc ác có chiếc chuông vàng nhỏ trên cái mũ nhọn của mình, sống trong bóng đêm, thích làm mọi người sợ hãi và tạo ra sự tàn phá. Chương nhạc được viết ở giọng Son thăng thứ, không kém phần kỳ lạ so với “Le Gibet”, miêu tả những lần xuất hiện và biến mất không thể đoán trước, nhanh như chớp của Scarbo. Đây là chương nhạc nổi tiếng và cũng là khó nhất của toàn bộ tác phẩm với vô số nốt được lặp lại đầy bạo lực và hai cao trào đáng sợ. Giống như câu chuyện siêu thực của bài thơ gốc, âm nhạc gần như điên cuồng và kỳ lạ về mặt tâm lý, nhảy từ chủ đề này sang chủ đề khác, không ngừng và mãnh liệt. Ravel cho biết ý tưởng của ông về chương nhạc này: “Tôi muốn vẽ một bức tranh biếm họa về chủ nghĩa Lãng mạn. Có lẽ nó tốt hơn cho tôi… Tôi muốn viết một phần chuyển soạn của dàn nhạc cho piano”.

Trước đó, Ravel đã nhiều lần sáng tác âm nhạc dựa trên cảm hứng từ thi ca và là chuyên gia trong việc tạo ra những câu chuyện âm nhạc được miêu tả sống động. Gaspard de la nuit đại diện đỉnh cao của tài năng này, ghi lại những chi tiết nhỏ nhất trong các bài thơ của Bertrand bằng âm nhạc đầy vẻ gợi tả, gần như một người họa sĩ. Toàn bộ tác phẩm là một minh chứng về trí tưởng tượng vô tận và sống động về khả năng sáng tạo âm nhạc của Ravel. Chỉ những nghệ sĩ piano tài ba nhất mới dám biểu diễn Gaspard de la nuit. Alfred Cortot đã gọi tác phẩm này là “một trong những ví dụ đáng kinh ngạc nhất về sự khéo léo của một tác phẩm khí nhạc từng được tạo ra”. Rõ ràng, Gaspard de la nuit thực sự là một cái gì đó vô cùng đặc biệt!

Cobeo (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
interlude.hk
vanrecital.com
hyperion-records.co.uk