“Ginette Neveu dường như được sinh ra chỉ để chơi violin. Cô ấy có tất cả những món quà của Chúa: sự chính xác, quyến rũ, biểu cảm, tốc độ” – Le Figaro, 1932

Cái chết của Ginette Neveu khi còn ở độ tuổi rất trẻ là một trong những bi kịch lớn nhất trong lịch sử violin. Khi đó bà mới chỉ 30 tuổi nhưng đã là một tài năng nổi tiếng trên khắp thế giới. Chiếc máy bay của hãng Air France chở Neveu trên đường từ Paris đến New York đã bị đâm vào ngọn núi Pico Redondo trên đảo São Miguel, thuộc quần đảo Azores, Bồ Đào Nha. Toàn bộ 48 hành khách và phi hành đoàn đã tử vong. Cả thế giới nhạc cổ điển ngập chìm trong đau buồn. Nhạc trưởng Charles Munch, đồng hương của Neveu, người đã chỉ huy cho bà trong lần đầu Neveu xuất hiện cùng New York Philharmonic vào ngày 13/11/1947 đã thốt lên: “Ginette thân yêu, những ký ức về cô luôn xuất hiện trong chúng tôi. Mỗi lần nhờ ơn điển của Chúa mà chúng tôi có thể tạo ra thứ âm nhạc thực sự tuyệt vời, chúng tôi luôn cảm thấy cô thật gần gũi”. Francis Poulenc, người mà bản sonata violin của ông, được Neveu công diễn ra mắt trên toàn thế giới vào ngày 21/6/1943 đã ngậm ngùi: “Những ký ức về Ginette Neveu luôn ám ảnh tôi. Tôi có sự ngưỡng mộ lớn nhất dành cho cô ấy và tôi yêu cô ấy tha thiết”. Nổi tiếng ngay từ khi còn rất trẻ, Neveu đã có một sự nghiệp biểu diễn ngắn ngủi nhưng lẫy lừng. Sự qua đời của bà khi đang ở giai đoạn bình minh của sự nghiệp là một tổn thất to lớn cho thế giới nhạc cổ điển. Nhưng những ký ức về bà sẽ không bao giờ phai mờ qua những bản thu âm ít ỏi còn sót lại và qua ảnh hưởng của Neveu lên những thế hệ nghệ sĩ violin sau này.

Ginette Neveu sinh ngày 11/8/1919 tại Paris trong một gia đình có truyền thống âm nhạc. Charles-Marie Widor (1844-1937), nhà soạn nhạc, nghệ sĩ organ người Pháp là ông của cô bé. Anh trai của Ginette, Jean-Paul là một nghệ sĩ piano, người thường xuyên đệm đàn cho cô sau này trong những buổi hoà nhạc và đồng hành cùng em gái mình trên chuyến bay xấu số. Cha cô, ông Maurice là người môi giới chứng khoán còn mẹ, bà Marie-Jeanne là giáo viên dạy violin. Ngay từ nhỏ, Ginette đã được coi là một thần đồng violin và mẹ cô chính là người thầy giáo đầu tiên. Cô bé đã có màn ra khán giả đầu tiên trong cuộc đời nghệ thuật của mình khi mới chỉ lên 7 tuổi, Ginette biểu diễn bản Concerto violin số 1 của Max Bruch tại Salle Gaveau, Paris. Ngay sau đó là bản Concerto violin của Felix Mendelssohn cùng Colonne Orchestra dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Gabriel Pierné. Để nâng cao hơn trình độ chơi violin của con gái mình, gia đình đã cho cô theo học với Line Talluel và sau đó là Jules Boucherit tại Conservatoire de Paris, nhạc viện danh giá nhất nước Pháp. Ở tuổi lên 9, Ginette đã giành chiến thắng trong một cuộc thi do nhạc viện tổ chức và nhận được một giải thưởng danh dự do thành phố Paris trao tặng. Tài năng của cô bé đã bắt đầu gây được sự chú ý. Nhà soạn nhạc, nghệ sĩ violin tài năng người Romania George Enescu đã nhận Ginette về lớp học của mình tại nhạc viện. Enescu cũng từng là thầy giáo của Yehudi Menuhin, một thần đồng violin khác. Enescu đã nhận xét về cô học trò nhỏ của mình: “Đứa trẻ này thật phi thường!” Ngay từ lúc này, Ginette đã thể hiện cá tính độc lập của mình. Trong một buổi học, cô từng từ chối nghe theo sự hướng dẫn của Enescu về việc chơi Partita số 2 của Johann Sebastian Bach. Tại nhạc viện, Ginette cũng từng theo học sáng tác với Nadia Boulanger. Mười hai tuổi, Ginette tham gia Cuộc thi violin quốc tế Vienna và giành giải tư trong tổng số 250 thí sinh. Vienna Neues Tageblatt đã viết: “Nếu bạn nhắm mắt lại, bạn sẽ nghĩ bạn đang nghe một người đàn ông đang chơi đàn một cách mạnh mẽ chứ không phải một cô bé nhỏ nhắn trong chiếc váy trắng”. Trở về nước, thán phục với tài năng của Ginette, một nghệ sĩ violin tài năng khác là Carl Flesch đã đề nghị dạy cô những bài học miễn phí. Ông tuyên bố: “Cô bé của tôi, cháu đã nhận được một món quà từ thiên đường và tôi không muốn chạm vào nó. Tất cả những gì tôi có thể làm cho cháu là cho cháu một số lời khuyên thuần túy về mặt kỹ thuật”. Họ đã làm việc cùng nhau trong 4 năm.

Tháng 3/1935, một sự kiện xảy ra đã khiến tên tuổi của Neveu trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới. Cô tham dự cuộc thi violin quốc tế mang tên Henryk Wieniawski lần thứ nhất được tổ chức tại Warsaw, Ba Lan nhân dịp kỷ niệm 100 ngày sinh nhà soạn nhạc, nghệ sĩ violin vĩ đại. Ban giám khảo với trưởng ban là nhà soạn nhạc Adam Wieniawski, cháu của Wieniawski đã quyết định trao giải nhất cho Neveu trong tổng số 160 thí sinh đến từ 23 quốc gia. Giải nhì là một cái tên rất đình đám, nghệ sĩ violin 26 tuổi đến từ Xô viết David Oistrakh. Kết quả cuộc thi đang mang đến một sự phản đối lớn từ phía chính quyền Liên Xô. Nhiều người cho rằng Oistrakh không được trao giải nhất vì có một phong trào bài Do Thái (Oistrakh là người gốc Do Thái). Tuy nhiên, bản thân Oistrakh cho rằng mình chưa thực sự chuẩn bị tốt cho cuộc thi và ông cũng bị tiếng đàn da diết, quyến rũ của cô bé 16 tuổi Neveu chinh phục. Giải 7 của cuộc thi được trao cho một thần đồng khác, cô bé người Ba Lan mới chỉ lên 7 tuổi Ida Haendel. Haendel sau này cũng trở thành một nghệ sĩ violin rất nổi tiếng. Ấn tượng của Haendel về phong cách chơi đàn của Neveu khi họ gặp nhau lần đầu tiên tại nhà của Flesch (Haendel cũng là học trò của Flesch và Enescu) là vô cùng mạnh mẽ: “Chị ấy chơi đàn rất mãnh liệt và say mê, âm sắc của chị ấy lớn và ngân vang. Cách tiếp cận ấn tượng của chị ấy có tác động của một ngọn núi lửa”. Những tác phẩm Neveu đã trình diễn trong cuộc thi là Partita số 2 của Bach, Concerto violin số 2 của Wieniawski và Tzigane của Maurice Ravel, một tác phẩm sau này gắn liền với tên tuổi của cô.

Ngay sau khi kết thúc cuộc thi, Neveu đã được mời ký một hợp đồng biểu diễn kéo dài hai năm, điều này cho phép cô xuất hiện tại các phòng hoà nhạc danh giá trên khắp châu Âu cũng như tại Canada và Mĩ. Tuy nhiên, cuộc thế chiến thứ hai xảy ra sau đó khiến hoạt động nghệ thuật của Neveu tạm thời bị gián đoạn. Cô chỉ thực hiện các chương trình biểu diễn của mình tại những vùng tự do trên nước Pháp và trong những khán phòng nhỏ. Toàn bộ những lời mời biểu diễn tại Đức và Ý đã bị huỷ bỏ. Đáng chú ý trong khoảng thời gian này là buổi công diễn ra mắt bản Sonata violin của Poulenc vào ngày 21/6/1943 tại Salle Gaveau, Paris. Bản thân Poulenc từng phác thảo tác phẩm này khá nhiều lần nhưng lưỡng lự không hoàn thành nó. Chính Neveu là người đã khăng khăng nài nỉ nhà soạn nhạc. Poulenc cho biết: “Thành thật mà nói, tôi không thích violin như một nhạc cụ độc tấu… nhưng làm sao tôi có thể chống lại lời đề nghị từ Ginette Neveu!.. Cuộc chiến đã tước đi của chúng ta Menuhin, Heifetz và Francescatti, nhưng may mắn bất ngờ là chúng ta có được một người cùng đẳng cấp với họ ở ngay trước cửa nhà mình. Có một số chi tiết thú vị trong bè violin đã được Neveu giúp đỡ rất nhiều”. Sau buổi ra mắt, bản thân tác phẩm không nhận được nhiều lời khen ngợi nhưng màn trình diễn của Neveu được đánh giá vô cùng tích cực.

Sau khi cuộc chiến tranh kết thúc, sự nghiệp âm nhạc của Neveu tiếp tục trở lại. Tháng 8/1945, Neveu thực hiện các buổi biểu diễn tại Đức, Áo và Thuỵ Sĩ trong Concerto violin của Peter Ilyich Tchaikovsky. Bà lần đầu ra mắt khán giả London vào tháng 11/1945 và thực hiện thu âm bản Concerto violin của Jean Sibelius cùng Philharmonia Orchestra và nhạc trưởng Walter Susskind. Buổi thu âm của Neveu được diễn ra vào một ngày nghỉ giữa các buổi biểu diễn, kéo dài đến mức cằm và cổ của bà bị chảy máu vào cuối chương trình. Sự hi sinh vì nghệ thuật đã đem lại kết quả rất đáng khích lệ. Chính Jean Sibelius đã đã đánh giá rất cao tài năng của Neveu: “Tôi đặc biệt muốn nói lên cảm giác biết ơn sâu sắc của mình khi nghĩ về màn trình diễn đầy cảm hứng và cực kỳ nhạy cảm trong bản Concerto violin của tôi mà Ginette Neveu đã khiến tôi không thể nào quên được. Cô ấy yêu bản concerto này…” Tháng 8/1946, bà tiếp tục cộng tác cùng Philharmonia Orchestra và nhạc trưởng Issay Dobrowen trong Concerto violin của Johannes Brahms.

Anh trai Jean-Paul thường xuyên là người đệm piano cho Neveu trong những buổi hoà tấu, trong đó có chuyến lưu diễn tới Úc và Nam Mĩ. Năm 1947, hai anh em đã chinh phục khán giả New York trong buổi biểu diễn tại Carnegie Hall. Nhà phê bình Virgil Thomson đã miêu tả Neveu: “Nghệ sĩ giỏi nhất, từ mọi khía cạnh, trong số các nghệ sĩ trẻ châu Âu… Bà là một nghệ sĩ thú vị vì bà có nhịp điệu và cường độ đặc biệt của riêng mình”. Sau đó, bà thực hiện nhiều buổi biều diễn với những dàn nhạc hàng đầu tại Mĩ. Ngày 24/10/1947, Neveu ra mắt Boston Symphony Orchestra trong Concerto violin của Brahms dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Richard Burgin. Bà còn xuất hiện tại đây vào ngày 23/12/1947 với Concerto violin của Ludwig van Beethoven do Serge Koussevitzky chỉ huy. Ngày 13/11/1947, bà lần đầu xuất hiện cùng New York Philharmonic và Charles Munch, cũng trong Concerto violin của Brahms. Cuối tháng 12/1948, Neveu trở lại Mĩ trong một chuyến lưu diễn kéo dài. Ngày 30/12/1948, bà biểu diễn Tzigane của Ravel và Poème của Ernest Chausson cùng New York Philharmonic và Charles Munch. Sau đó là đêm hoà nhạc gây chấn động Chicago Symphony Orchestra trong Concerto violin của Sibelius với Eugene Ormandy. Ormandy, vốn cũng là một nghệ sĩ violin đã thốt lên: “Nữ nghệ sĩ violin vĩ đại nhất – và tôi sẽ đi xa hơn khi nói rằng, một trong những diễn giải viên tuyệt vời nhất của thời đại chúng ta”.

Neveu dường như cảm thấy thoải mái nhất trong các tiết mục lãng mạn, phù hợp với âm thanh phong phú và sự đam mê cháy bỏng của bà. Dù là một nữ nghệ sĩ, nhưng phong cách biểu diễn của Neveu rất mạnh mẽ, thậm chí là dữ dội. Sau một buổi biểu diễn Concerto violin của Sibelius tại Anh vào tháng 8/1949 cùng John Barbirolli, đã có tờ báo nhận xét rằng: “Bà đã chơi với sự hung dữ của một con báo”. Dường như Neveu không phải là người tuân theo trường phái violin Pháp, vốn đề cao sự tinh tế và nhẹ nhàng. Neveu biểu diễn với một suối nguồn thanh xuân tươi trẻ, tràn đầy khí thế nhưng vẫn được đặt dưới một sự kiểm soát chặt chẽ về mặt cảm xúc và nhịp điệu. Pablo Casals đã nhận xét về phong cách biểu diễn của Neveu: “Việc chơi đàn của cô ấy là một trong những khám phá tuyệt vời nhất, cả về mặt trình diễn và âm nhạc. Để tạo ấn tượng về tính hoàn hảo, cân bằng và thẩm mĩ nghệ thuật, cô ấy đã thêm vào trong sự diễn giải của mình máu lửa và sự phóng túng, điều khiến cho cách chơi của cô ấy trở nên phong phú”. Neveu sở hữu hai cây đàn violin. Một cây Stradivarius do Omobono Stradivari chế tác vào năm 1733 và một cây đàn do Giovanni Battista Guadagnini làm vào thế kỷ thứ 18. Đi kèm là 2 cây vĩ: của W. E. Hill và Chardon. Tất cả đều được đặt chung vào một chiếc hộp đôi, luôn được Neveu mang theo mình.

Buổi biểu diễn cuối cùng của Neveu diễn ra vào ngày 20/10/1949 tại Salle Pleyel, Paris trong các tác phẩm của Bach, Ravel, Brahms, George Frideric Handel và Karol Szymanowski. Sau đó, ngày 27/10/1949, bà cùng anh trai lên Chuyến bay 009 của Air France tại sân bay Paris-Orly để tới New York. Vào lúc 2h51 phút ngày 28/10/1949, mặt đất đã không còn nhận được bất kỳ tín hiệu liên lạc nào từ máy bay. Một cuộc tìm kiếm đã diễn ra. Máy bay được phát hiện đã đâm vào ngọn núi Pico Redondo trên đảo São Miguel, thuộc quần đảo Azores, Bồ Đào Nha, cách sân bay Santa Maria gần 100km về phía bắc. Toàn bộ 48 hành khách và phi hành đoàn đã bỏ mạng. Một trong những tài năng lớn nhất của nghệ thuật biểu diễn violin đã qua đời khi chỉ mới hơn 30 tuổi. Thi thể của Jean-Paul không được tìm thấy còn di hài của Neveu ban đầu bị chuyển nhầm đến chôn ở vùng Alsace, đông bắc nước Pháp. Sau đó, bà đã được cải táng và đưa về nghĩa trang Père Lachaise, Paris, gần mộ của Frédéric Chopin. Hai chiếc violin của bà đều bị phá huỷ.

Ngoài đời, Neveu rất thân thiết với Herbert von Karajan, hai người đã cùng nhau lên kế hoạch thu âm các bản concerto violin của Beethoven và Tchaikovsky. Bà cũng có lịch thu âm các concerto violin của Edward Elgar và William Walton tại London sau khi trở về từ Mĩ. Nhưng tất cả các dự án đều là dang dở. Tai nạn tồi tệ đã cướp đi sinh mạng của một trong những nghệ sĩ violin hứa hẹn nhất. Jacques Thibaud, một trong những đại diện ưu tú nhất của trường phái violin Pháp (người cũng qua đời 4 năm sau đó cũng vì một tai nạn máy bay) đã thốt lên sau khi biết được tin dữ: “Tại sao vào buổi bình minh trong sự nghiệp của cô ấy, một sự bất công và tàn nhẫn của số phận lại ập đến và cắt đứt một sinh mạng đang mang lại cho thế giới không gì khác ngoài vẻ đẹp và niềm vui? Nhưng bất chấp sự khắc nghiệt của số phận, trong trái tim của những người bạn cô và của cả thế giới, Ginette sẽ không bao giờ bị lãng quên. Ký ức về cô ấy sẽ còn sống mãi”. Thibaud đã hoàn toàn chính xác, nghệ thuật trình diễn đầy mê hoặc của Neveu vẫn sẽ luôn được những người say mê nhạc cổ điển nhớ tới và say mê.

Cobeo (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
violinist.com
www.naxos.com
stringsmagazine.com