Thông tin chung
Tác giả: Sergei Prokofiev.
Tác phẩm: Romeo and Juliet, Op. 64
Thời gian sáng tác: Năm 1935-1936.
Công diễn lần đầu: Một số trích đoạn trong vở ballet đã được biểu diễn từ năm 1936 trong phiên bản dành cho dàn nhạc. Vở ballet công diễn lần đầu vào ngày 30/12/1938 tại Mahen Theatre, Brno, Tiệp Khắc. Tuy nhiên, đây chỉ là những trích đoạn chủ yếu lấy từ hai tổ khúc được Prokofiev soạn vào năm 1936. Toàn bộ vở ballet được công diễn lần đầu tiên vào ngày 11/1/1940 tại nhà hát Kirov, Leningrad.
Độ dài: Khoảng hơn 2 giờ 20 phút.
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 2 flute, 2 oboe (oboe 2 kiêm English horn), 2 clarinet, bass clarinet, tenor saxophone, 2 bassoon, contrabassoon, 6 horn, 3 trumpet, cornet, 3 trombone, tuba, timpani, snare drum, xylophone, triangle, woodblock, maracas, glockenspiel, tambourine, chime, cymbals, bass drum, piano, celesta, organ, 2 mandolin, 2 harp, viola d’amore (có thể sử dụng viola thay thế) và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Sau chín năm hoạt động nghệ thuật ở nước ngoài, chủ yếu tại Mỹ và Pháp, năm 1936, Prokofiev đã trở về Liên Xô, bắt đầu một chặng đường mới. Đây là một sự thay đổi không hề dễ dàng và nhiều lúc đã gây hoang mang cho nhà soạn nhạc. Ông đã định cư tại Moscow và cố gắng bắt nhịp với cuộc sống vốn đã có quá nhiều sự đổi thay. Trước đó, mặc dù sinh sống tại nước ngoài nhưng Prokofiev vẫn giữ liên lạc với các mối quan hệ ở trong nước. Ngay từ cuối năm 1934, Nhà hát Kirov, Leningrad đã đề nghị Prokofiev sáng tác một vở ballet. Lúc đó, ông đã gây dựng được danh tiếng cho mình như là một nhà soạn nhạc ballet lành nghề với sáu tác phẩm trước đó. Prokofiev đã chọn một câu chuyện quen thuộc: Romeo and Juliet (Romeo và Juliet) làm đề tài cho vở ballet thứ bảy của mình và nó đã trở thành vở ballet nổi tiếng nhất của ông.
Romeo and Juliet của William Shakespeare đã là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm thuộc nhiều thể loại, bao gồm khí nhạc, opera hay ballet. Prokofiev rất kì vọng vào tác phẩm này vì đây là sự cộng tác đáng kể đầu tiên của ông với nhà hát ở trong nước sau khi trở về. Tuy nhiên, nó không hề diễn ra suôn sẻ như ông mong đợi. Nhà hát Kirov là nơi đầu tiên đặt vấn đề về vở ballet với Prokofiev. Tuy nhiên, sau đó, vì những lí do không được biết đến, họ đã rút lui và nhà soạn nhạc đã ký hợp đồng với Nhà hát Bolshoi để thay thế. Ý tưởng về Romeo and Juliet đã được Adrian Piotrovsky, nhà biên kịch nổi tiếng gợi mở và viết dàn ý cho Prokofiev. Mùa xuân năm 1935, Prokofiev đã cùng với đạo diễn sân khấu Sergei Radlov phát triển một kịch bản chi tiết hơn và ông cũng tham khảo ý kiến của biên đạo múa Leonid Lavrovsky trong những vấn đề liên quan đến kỹ thuật ballet. Tháng 9/1935, Prokofiev đã hoàn thành tác phẩm của mình.
Theo như kịch bản ban đầu, đó sẽ là một kết thúc có hậu thay vì một trong những bi kịch nổi tiếng nhất của lịch sử nghệ thuật, Romeo đã đến sớm hơn, tìm thấy Juliet và mọi việc đều tốt đẹp. Prokofiev giải thích cho sự “phản quy tắc” này thuần tuý về mặt vũ đạo: người sống thì có thể múa còn người chết thì không thể. Tuy nhiên, ngày 28/1/1936, tờ báo Pravda đã lên án âm nhạc trong vở opera Lady Macbeth of the Mtsensk District của Dmitri Shostakovich vì “chủ nghĩa hình thức” tạo nên một sự hoang mang và lo sợ lớn trong giới sáng tạo nghệ thuật và làm thay đổi bầu không khí sáng tác ở Liên Xô. Sau một số cuộc thảo luận với các biên đạo múa, mọi người đồng ý rằng kết thúc bi thảm có thể được thể hiện trong các vũ điệu và đoạn kết đã được sửa lại theo đúng cốt truyện gốc của Shakespeare. Tuy nhiên, mặc dù như vậy, Nhà hát Bolshoi đã hoãn biểu diễn vô thời hạn tác phẩm của Prokofiev, tuyên bố rằng âm nhạc của vở ballet khiến họ không thể nhảy được.
Trước khi âm nhạc của Prokofiev có thể được lên sân khấu, ông đã rút ra một số trích đoạn từ vở ballet để tạo thành hai tổ khúc (Op. 64bis và Op. 64ter) để biểu diễn tại các phòng hoà nhạc vào năm 1936 (tổ khúc thứ ba được thêm vào năm 1946 với số Op. 101). Năm 1937, Prokofiev chuyển soạn 10 trích đoạn trong đó để tạo nên tác phẩm 10 tiểu phẩm từ Romeo and Juliet dành cho piano độc tấu, Op. 75.
Năm 1937, Leningrad Ballet School đã ký hợp đồng biểu diễn vở ballet với Prokofiev nhân dịp kỷ niệm 200 năm thành lập trường nhưng rồi họ cũng không thực hiện. Cuối cùng, phải đến ngày 30/12/1938, lần đầu tiên âm nhạc của Prokofiev được xuất hiện trên sân khấu, nhưng không tại Liên Xô mà ở Mahen Theatre, Brno, Tiệp Khắc xa xôi. Prokofiev không thể tham dự vì những điều kiện xuất ngoại hà khắc vào thời điểm đó. Tuy nhiên, đây chỉ là phiên bản rút gọn của vở ballet, âm nhạc được lấy chủ yếu từ hai tổ khúc Op. 64bis và Op. 64ter. Phiên bản đầy đủ của vở ballet được ra mắt vào ngày 11/1/1940 tại Nhà hát Kirov với Leonid Lavrovsky là biên đạo múa, các diễn viên Konstantin Sergeyev và Galina Ulanova trong các vai chính. Tuy nhiên, bất chấp sự phản đối của Prokofiev, Lavrovsky đã thay đổi một số chi tiết trong tổng phổ. Sau đêm biểu diễn đầu tiên, nữ diễn viên chính Ulanova đã bộc lộ cảm xúc của mình: “Chưa có một câu chuyện nào thống khổ hơn âm nhạc trong Romeo and Juliet của Prokofiev”.
Nội dung
Vở ballet gồm 4 màn, 9 cảnh và 52 hoạt cảnh với bối cảnh là thành phố Verona xinh đẹp.
Màn I
Hoạt cảnh 1: Phần giới thiệu.
Cảnh 1: Khu chợ.
Một buổi sáng. Cả thành phố vẫn chìm trong giấc ngủ. Chỉ có Romeo, con trai của Montague là còn thức. Anh lang thang trên những con phố vắng chìm trong u buồn vì sự thất bại trong việc theo đuổi cô nàng Rosaline. Mọi người thức dậy, quảng trường chính của Verona trở nên sống động với các thương gia và người dân thành phố, bao gồm các thành viên của dòng họ Montague và Capulet, những người có mối thù hận qua nhiều đời. Một cuộc chiến nổ ra giữa bạn bè và các thành viên của hai dòng họ và chỉ có lệnh của Thân vương Verona mới khôi phục lại hoà bình.
Hoạt cảnh 2: Romeo.
Hoạt cảnh 3: Thành phố thức dậy.
Hoạt cảnh 4: Điệu nhảy buổi sáng.
Hoạt cảnh 5: Trận cãi vã.
Hoạt cảnh 6: Trận chiến.
Hoạt cảnh 7: Thân vương lập lại trật tự.
Hoạt cảnh 8: Interlude.
Cảnh 2: Phòng riêng của Juliet.
Juliet, con gái của Capulet đang ở trong một tâm trạng vui vẻ. Cô vui đùa cùng bá vú của mình khi đang chuẩn bị cho vũ hội sẽ được tổ chức tại nhà của họ vào tối hôm đó. Họ dừng đùa giỡn khi cha mẹ cô bước vào, giới thiệu cô với Paris, một nhà quý tộc trẻ giàu có, người đã cầu hôn cô.
Hoạt cảnh 9: Chuẩn bị cho lễ hội (Juliet và bà vú).
Hoạt cảnh 10: Juliet là một cô gái trẻ.
Hoạt cảnh 11: Những vị khách tới.
Cảnh 3: Bên ngoài ngôi nhà của dòng họ Capulet.
Khách khứa đến dự buổi vũ hội được tổ chức tại nhà Capulet. Romeo được những người bạn Mercutio và Benvolio hộ tống, đeo mặt nạ để cải trang, quyết định tham gia lễ hội để tìm cách tán tỉnh Rosaline.
Hoạt cảnh 12: Mặt nạ.
Hoạt cảnh 13: Điệu nhảy của những hiệp sĩ.
Cảnh 4: Phòng khiêu vũ.
Romeo và những người bạn đến vào đúng cao điểm của vũ hội. Các khách mời đang mê mẩn vì điệu múa của Juliet. Romeo ngay lập tức yêu Juliet từ cái nhìn đầu tiên. Nhận thấy bạn mình bị mê hoặc, Mercutio nhảy múa nhằm đánh lạc hướng Romeo. Tybalt, anh họ của Juliet phát hiện ra Romeo và yêu cầu anh rời đi. Tuy nhiên, ông Capulet đã can thiệp và mời Romeo ở lại tham gia bữa tiệc.
Hoạt cảnh 14: Biến tấu Juliet.
Hoạt cảnh 15: Mercutio.
Hoạt cảnh 16: Madrigal.
Hoạt cảnh 17: Tybalt nhận ra Romeo.
Cảnh 5: Bên ngoài ngôi nhà.
Những vị khách ra về. Capulet cấm Tybalt đuổi theo Romeo.
Hoạt cảnh 18: Gavotte (Những vị khách rời đi). (Prokofiev đã sử dụng lại chương III Gavotte trong bản Giao hưởng số 1 “Classical” của mình).
Cảnh 6: Ban công phòng Juliet.
Juliet không ngủ được, bước ra ngoài ban công, nghĩ về Romeo. Khi Romeo đột nhiên bước vào khu vườn, họ thổ lộ tình yêu của của mình.
Hoạt cảnh 19: Cảnh ban công.
Hoạt cảnh 20: Biến tấu Romeo.
Hoạt cảnh 21: Điệu nhảy tình yêu.
Màn II
Cảnh 1: Khu chợ.
Romeo và Mercutio đang ở khu chợ sầm uất. Nhưng Romeo chỉ có thể nghĩ về Juliet và khi vũ hội trôi qua, anh mơ về ngày mình sẽ cưới cô. Trong khi đó, bà vú của Juliet cố gắng vượt qua đám đông, tìm kiếm Romeo để đưa cho anh một bức thư của Juliet. Anh đọc và biết rằng Juliet đã đồng ý làm vợ anh, mong chờ một đám cưới bí mật.
Hoạt cảnh 22: Điệu nhảy dân gian.
Hoạt cảnh 23: Romeo và Mercutio.
Hoạt cảnh 24: Điệu nhảy của 5 cặp đôi.
Hoạt cảnh 25: Điệu nhảy với mandolin.
Hoạt cảnh 26: Bà vú.
Hoạt cảnh 27: Bà vú đưa cho Romeo bức thư của Juliet.
Cảnh 2: Nhà nguyện.
Đôi tình nhân được thầy dòng Laurence bí mật làm lễ kết hôn, ông hy vọng rằng đám cưới của họ sẽ chấm dứt sự xung đột giữa hai dòng họ Montague và Capulet.
Hoạt cảnh 28: Romeo tại nhà nguyện của Laurence.
Hoạt cảnh 29: Juliet tại nhà nguyện của Laurence.
Cảnh 3: Khu chợ.
Tybalt đánh nhau với Mercutio và giết chết anh ta. Romeo trả thù cho bạn của mình, giết Tybalt và bị lưu đày khỏi Verona. Romeo sau đó trốn đến nhà Capulet để qua đêm với Juliet.
Hoạt cảnh 30: Mọi người tiếp tục vui vẻ.
Hoạt cảnh 31: Tiếp tục điệu nhảy dân gian.
Hoạt cảnh 32: Tybalt gặp Mercutio.
Hoạt cảnh 33: Tybalt đánh nhau với Mercutio.
Hoạt cảnh 34: Cái chết của Mercutio.
Hoạt cảnh 35: Romeo quyết định trả thù cho cái chết của Mercutio.
Hoạt cảnh 36: Kết thúc màn II.
Màn III
Hoạt cảnh 37: Phần giới thiệu.
Cảnh 1: Phòng ngủ của Juliet.
Sáng hôm sau, Romeo phải ra đi. Họ ôm hôn nhau và Romeo rời đi trước khi bố mẹ cô đến cùng Paris. Juliet từ chối lời cầu hôn của Paris. Buồn bã vì bị cô từ chối, Paris ra về. Tức giận về hành động của cô đối với Paris, cha mẹ của Juliet đe dọa sẽ đuổi Juliet ra khỏi nhà. Juliet vội vã tìm đến Lawrence với hi vọng được trợ giúp.
Hoạt cảnh 38: Romeo và Juliet (Phòng ngủ của Juliet).
Hoạt cảnh 39: Từ biệt trước khi chia tay.
Hoạt cảnh 40: Bà vú.
Hoạt cảnh 41: Juliet từ chối kết hôn với Paris.
Hoạt cảnh 42: Juliet còn lại một mình.
Hoạt cảnh 43: Interlude.
Cảnh 2: Nhà nguyện.
Juliet cầu xin sự giúp đỡ của Lawrence và ông đã vạch ra một kế hoạch. Ông đưa cho cô một lọ thuốc ngủ sẽ khiến Juliet rơi vào giấc ngủ giống như đã chết. Romeo được Lawrence thông báo, sẽ tìm thấy cô trong ngôi mộ của gia đình Capulet vào đêm tối và họ sẽ cùng nhau rời Verona.
Hoạt cảnh 44: Tại nhà nguyện của Lawrence.
Hoạt cảnh 45: Interlude.
Cảnh 3: Phòng ngủ của Juliet.
Sau cuộc gặp gỡ với Lawrence, Juliet trở về nhà và đồng ý kết hôn với Paris. Tuy nhiên, khi phù dâu của cô đến để chuẩn bị cho lễ cưới vào sáng hôm sau, cô được phát hiện đã chết ở trên giường.
Hoạt cảnh 46: Lại trong phòng ngủ của Juliet.
Hoạt cảnh 47: Juliet ở một mình.
Hoạt cảnh 48: Serenade buổi sáng.
Hoạt cảnh 49: Điệu nhảy của những cô gái bên hoa huệ.
Hoạt cảnh 50: Bên giường ngủ của Juliet.
Màn IV
Hầm mộ của dòng họ Capulet
Romeo không nhận được tin nhắn của Lawrence giải thích kế hoạch của Juliet, choáng váng vì đau buồn khi nghe tin cô đã qua đời khi anh trở về Verona. Anh cải trang thành một thầy tu, trốn vào hầm mộ của dòng họ Capulet để gặp cô. Nhìn thấy Paris bên thi thể cô, Romeo đã giết anh ta. Tin rằng Juliet đã chết, Romeo uống một lọ thuốc độc tự tử. Juliet tỉnh dậy, nhìn thấy xác chết của Romeo và tự đâm, kết liễu cuộc đời mình.
Hoạt cảnh 51: Đám tang của Juliet.
Hoạt cảnh 52: Cái chết của Juliet.
Tổ khúc số 1 cho dàn nhạc từ Romeo and Juliet, Op. 64bis
1. Điệu nhảy dân gian (hoạt cảnh 22).
2. Thành phố thức dậy (hoạt cảnh 3).
3. Madrigal (hoạt cảnh 16).
4. Minuet – Những vị khách tới (hoạt cảnh 11).
5. Mặt nạ (hoạt cảnh 12).
6. Romeo và Juliet – Cảnh ban công và điệu nhảy tình yêu (hoạt cảnh 19 và 21).
7. Cái chết của Tybalt (hoạt cảnh 33, 6, 35 và 36).
Tổ khúc số 2 cho dàn nhạc từ Romeo and Juliet, Op. 64ter
1. Dòng họ Montague và dòng họ Capulet (hoạt cảnh 7 và 13).
2. Juliet là một cô gái trẻ (hoạt cảnh 10).
3. Thầy dòng Lawrence (hoạt cảnh 28).
4. Điệu nhảy của 5 cặp đôi (hoạt cảnh 24).
5. Romeo và Juliet trước khi chia tay (hoạt cảnh 39).
6. Điệu nhảy của những cô gái bên hoa huệ (hoạt cảnh 49).
7. Romeo bên mộ Juliet (hoạt cảnh 51).
Tổ khúc số 3 cho dàn nhạc từ Romeo and Juliet, Op. 101
1. Romeo bên đài phun nước (hoạt cảnh 1 và 2).
2. Điệu nhảy buổi sáng (hoạt cảnh 4).
3. Juliet (hoạt cảnh 14 và 29).
4. Bà vú (hoạt cảnh 9 và 26).
5. Aubade (hoạt cảnh 48).
6. Cái chết của Juliet (hoạt cảnh 52).
10 tiểu phẩm dành cho piano độc tấu từ Romeo and Juliet, Op. 75
1. Điệu nhảy dân gian (hoạt cảnh 22).
2. Thành phố thức dậy (hoạt cảnh 3).
3. Minuet – Những vị khách tới (hoạt cảnh 11).
4. Juliet là một cô gái trẻ (hoạt cảnh 10).
5. Mặt nạ (hoạt cảnh 12).
6. Dòng họ Montague và dòng họ Capulet (hoạt cảnh 7 và 13).
7. Thầy dòng Lawrence (hoạt cảnh 28).
8. Mercutio (hoạt cảnh 15).
9. Điệu nhảy của những cô gái bên hoa huệ (hoạt cảnh 49).
10. Romeo và Juliet trước khi chia tay (hoạt cảnh 39).
Romeo and Juliet đánh dấu một bước tiến lớn trong sự phát triển của Prokofiev với tư cách một nhà soạn nhạc ballet. Đó là sự tổng hoà đáng chú ý của năm “dòng chảy” trong phong cách âm nhạc của ông, như chính nhà soạn nhạc từng mô tả: cổ điển, hiện đại, toccata hay cơ giới (motor), trữ tình và châm biếm, mỉa mai (grotesque). Trong khi Romeo chỉ gắn với một chủ đề âm nhạc chính thì Prokofiev lại dành cho Juliet đến ba chủ đề. Điều này khiến cô trở thành một nhân vật có tính cách đa dạng hơn. “Juliet trẻ tuổi” bắt đầu với những giai điệu nhẹ nhàng, nhanh nhẹn gợi lên sự ngây thơ và tuổi trẻ. Một chủ đề chậm hơn gợi lên sự dịu dàng và ấm áp. Chủ đề cuối cùng là một giai điệu cao vút báo trước nỗi đau khổ của cô ở cuối tác phẩm. Trích đoạn nổi tiếng nhất trong Romeo and Juliet có lẽ là Dance of the Knights (Điệu nhảy của những hiệp sĩ, hoạt cảnh 13). Nó vang lên khi các hiệp sĩ thuộc các gia tộc quý tộc khiêu vũ tại vũ hội của nhà Capulet, được mở đầu. Có lẽ hiếm có bản nhạc nào khác đạt được sự uy nghiêm đáng sợ đến như vậy. Dance of the Knights mở đầu bằng một hợp âm chói tai và bất hoà, thể hiện sự hận thù giữa hai gia tộc cũng như bầu không khí định mệnh bao trùm toàn bộ vở ballet. Khi vũ hội thực sự bắt đầu, vẫn còn đó tiếng kèn đồng trầm thấp nặng nề, đầy đe doạ. Đoạn giữa tương phản bắt đầu khi Juliet miễn cưỡng khiêu vũ cùng Paris, âm thanh đặc trưng của celesta gợi lên cảm giác bất an. Chỉ trong một trích đoạn ngắn ngủi, hầu như tất cả những gì tài năng nhất của Prokofiev đã được thể hiện.
Sự dữ dội trong âm nhạc của Prokofiev, từng được bộc lộ mạnh mẽ trước đó trong Scythian Suite, ngoài việc được thể hiện rõ trong những đoạn đối đầu căng thẳng giữa hai dòng họ Montague và Capulet còn dùng để miêu tả bầu không khí tăm tối và bạo lực của bối cảnh thời Trung cổ. Trong khi đó, yếu tố cổ điển của ông lại bộc lộ qua các điệu vũ mang tính nghi lễ và cung đình như gavotte hay minuet, phù hợp với thế giới quý tộc trong vở ballet. Phong cách châm biếm đặc trưng của Prokofiev đặc biệt phù hợp với những nhân vật mang tính hài hước hoặc phóng đại như bà vú, trong khi ngôn ngữ scherzo giàu tính vận động được ông khai thác hiệu quả cho những nhân vật bốc đồng như Mercutio. Quan trọng hơn cả, chất trữ tình, vốn ngày càng chiếm vị trí trung tâm trong ngôn ngữ sáng tác của Prokofiev từ cuối thập niên 1920, đồng thời được củng cố vì môi trường âm nhạc Liên Xô vốn đề cao giai điệu và tính dễ tiếp cận, đã được ông phát huy tối đa trong việc khắc họa tình yêu thuần khiết giữa Romeo và Juliet. Vở ballet này là tác phẩm sân khấu trữ tình thành công trọn vẹn đầu tiên và lớn nhất của Prokofiev, đồng thời là sự khắc họa vô cùng thuyết phục của nhà soạn nhạc về tình yêu lãng mạn không hề mang tính châm biếm.
Romeo and Juliet của Prokofiev được coi là một trong những vở ballet nổi tiếng nhất thế kỷ 20, ngày nay thường xuyên được biểu diễn. Các tổ khúc cho dàn nhạc cũng như 10 tiểu phẩm chuyển soạn cho piano độc tấu từ tác phẩm này cũng là những tác phẩm quen thuộc tại các phòng hoà nhạc trên thế giới. Nhà soạn nhạc vĩ đại đã định hình nhân vật, truyền đạt cảm xúc và nắm bắt được một trong những câu chuyện tình yêu vĩ đại nhất mọi thời đại. Theo cách riêng của mình, bằng một ngôn ngữ mới, Prokofiev đã thành công khi kể về điều vốn đã quá quen thuộc với mọi người. Và ông đã thật tuyệt vời trong việc truyền đạt thảm kịch đó. Tháng 7/2008, phiên bản gốc ban đầu của vở ballet với một kết thúc có hậu được trình diễn tại New York và ngày nay đã được xuất hiện nhiều hơn trên các sân khấu danh giá trên thế giới.
Cobeo
