Pagliacci (Những chú hề)

Opera: Pagliacci (Những chú hề)
Âm nhạc: Ruggero Leoncavallo.
Libretto: Ruggero Leoncavallo.
Thời gian sáng tác: Khoảng năm 1890-1891.
Công diễn lần đầu: Ngày 17 tháng 5 năm 1892 tại Teatro dal Verme, Milan dưới sự chỉ huy của Arturo Toscanini.
Độ dài: Khoảng 70 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Canio (Trường đoàn kịch): Tenor
Nedda (Vợ của Canio, yêu Silvio): Soprano
Tonio (Diễn viên trong đoàn): Baritone
Beppe (Diễn viên trong đoàn): Tenor
Silvio (Người yêu của Nedda): Baritone
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 2 flute, 2 oboe, English horn, 2 clarinet, bass clarinet, 3 bassoon, 4 horn, 3 trumpet, 3 trombone, tuba, timpani, tubular bells, triangle, cymbals, bass drum, glockenspiel, 2 harp và dàn dây. Ngoài ra trên sân khấu còn có violin, oboe, trumpet và bass drum.

Hoàn cảnh sáng tác

Khi Ruggero Leoncavallo khoảng tám tuổi, ông đã tận mắt chứng kiến một vụ giết người. Chàng thanh niên Gaetano Scavello, người giúp việc trong gia đình Leoncavallo bị hai anh em nhà D’Alessandro, Gaetano và Luigi đâm chết. Cha của Leoncavallo, ông Vincenzo chính là thẩm phán trong vụ xét xử này. Sau khi chứng kiến thành công của Cavalleria rusticana (Hiệp sĩ làng quê, Pietro Mascagni) vào tháng 5/1890, Leoncavallo, lúc này còn khá vô danh, đã biến những ký ức tuổi thơ của mình thành một vở opera theo phong cách verismo (chân thực), đề cập đến những con người thuộc tầng lớp bình dân trong xã hội, về cuộc sống đời thường của họ. Sự ra đời của Cavalleria Rusticana đánh dấu một ngôn ngữ opera mới và đã trở thành trào lưu chủ đạo của opera Ý những năm cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Leoncavallo háo hức trước đề tài mới này, khát khao muốn khẳng định mình sau nhiều năm thất bại.

Từng nghiên cứu văn học chuyên sâu trong vòng hai năm tại Đại học Bologna, không có gì ngạc nhiên khi Leoncavallo luôn tự chấp bút cho các kịch bản trong các vở opera của mình. Pagliacci không phải là ngoại lệ. Ý tưởng của Leoncavallo là lồng ghép câu chuyện trong quá khứ vào một vở opera mà trong đó cũng đang dàn dựng một vở kịch khác. Như vậy, có thể thấy, Pagliacci là một vở kịch trong kịch. Sau khi hoàn thành tác phẩm, Leoncavallo đã đưa nó cho Giovanni Ricordi, nhà xuất bản của mình. Sau khi Ricordi xem xét phần độc đáo nhất của kịch bản, đoạn mở màn mà trong đó một nhân vật đứng ra tóm tắt lại cốt truyện, Leoncavallo thuật lại những lời mà Ricordi đã nói với ông: “Hãy nhìn xem, làm sao mà khán giả có thể nghiêm trang trước một người đàn ông trong một bộ váy màu trắng? Có quá nhiều sự lộn xộn giữa bi kịch và hài kịch khiến tôi khó có thể thu được bất kì kết quả khả quan nào.” Thất vọng và cay đắng vì không được coi trọng nhưng Leoncavallo vẫn có niềm tin vững chắc vào chất lượng của tác phẩm, nhà soạn nhạc đã tìm đến Eduardo Sonzogno, một ông chủ xuất bản khác, đối thủ của Ricordi và là người đứng ra tổ chức buổi ra mắt của Cavalleria Rusticana. Sonzogno rất yêu thích tác phẩm này và quyết định đứng ra bảo lãnh để cho Pagliacci được dàn dựng với những điều khoản tương tự như trong hợp đồng trước đây với Cavalleria rusticana. Leoncavallo được nhận ngay tấm séc trị giá 3000 lire và 30 phần trăm tiền thuê tác phẩm trong vòng 20 năm. Cũng chính Sonzogno là người đầu tiên để Pagliacci và Cavalleria Rusticana đứng chung trong cùng một đêm diễn vào ngày 2/12/1893 tại Metropolitan Opera (điều mà cho đến tận ngày nay dường như đã trở thành truyền thống bất chấp mối quan hệ bị rạn nứt sau đó giữa Mascagni và Leoncavallo). Tuy nhiên, trong chương trình này Pagliacci biểu diễn trước Cavalleria Rusticana. Ngày nay, thứ tự thường được đảo ngược lại.

Leoncavallo ban đầu đặt tựa cho câu chuyện của mình là Il pagliaccio (Anh hề). Baritone Victor Maurel, người bạn thân thiết của Leoncavallo và đảm nhận vai Tonio, đã đề nghị nhà soạn nhạc đổi tiêu đề từ số ít Il pagliaccio sang số nhiều I Pagliacci, nhằm mở rộng sự chú ý kịch tính từ riêng nhân vật Canio sang cả Tonio (vai diễn của ông). I trong tiếng Ý là mạo từ (tương tự như The trong tiếng Anh, thường được lược bỏ khi viết tên tác phẩm). Đoạn mở màn độc đáo mà trong đó Tonio đứng ra tóm tắt cốt truyện là một ý tưởng bất chợt nảy ra vào phút cuối của Leoncavallo. Ông muốn nhấn mạnh thêm vai trò của Maurel, là một trong những baritone nổi tiếng nhất châu Âu thời bấy giờ nhưng lại đảm nhiệm một vai phụ.

Ngày 21/5/1892 tại Dal Verme, Milan, Pagliacci lần đầu ra mắt khán giả dưới sự chỉ huy của Arturo Toscanini. Tác phẩm đã giành được thành công vang dội và Leoncavallo miêu tả đó là “nhà vô địch thứ hai” của opera verismo (nhà vô địch đầu tiên là Cavalleria rusticana). Đây là khoảng thời gian hạnh phúc và có ý nghĩa nhất đối với cuộc đời của Leoncavallo. Leoncavallo đã đi lưu diễn trên khắp châu Âu và Mĩ cùng tác phẩm dưới tư cách tác giả và nhạc trưởng. Danh tiếng và tình hình tài chính của nhà soạn nhạc đã được cải thiện vô cùng nhanh chóng.

Tóm tắt nội dung

Thời gian: Khoảng giữa các năm 1865 và 1870. Vào ngày lễ Đức Mẹ lên trời (15/8).
Địa điểm: Calabria, gần Montalto (quê nhà của Leoncavallo)

Đoạn giới thiệu: Trước khi vở opera bắt đầu, anh hề Tonio bước ra trước tấm màn sân khấu, hoá trang thành vai Taddeo, nhân vật trong vở kịch (“Si può?… Si può?… Signore! Signori! … Un nido di memorie”) nói về nhà văn, người đã tạo ra các diễn viên cũng có niềm vui và nỗi buồn như những người khác.

Màn I

Khoảng ba giờ chiều, những người nông dân rất hứng khởi khi trong làng có sự xuất hiện của một đoàn kịch Commedia dell’arte (phổ biến tại Ý, nổi bật với các mặt nạ và lối diễn ứng tác) đến từ ngoại ô Calabria. Canio, ông chủ của gánh hát giới thiệu trước với mọi người về buổi biểu diễn vào lúc ventitré ore – một giờ trước khi mặt trời lặn (“Un grande spettacolo”). Khi Nedda bước xuống xe, Tonio đưa tay ra, nhưng Canio đẩy anh ra và tự mình đỡ cô xuống. Trong lúc đó có người đưa ra lời ám chỉ khiếm nhã rằng anh chàng Tonio gù lưng đang bí mật say mê người vợ trẻ của Canio. Canio cảnh báo rằng anh sẽ không tha thứ cho những ai tán tỉnh Nedda (“Un tal gioco”). Tiếng chuông báo giờ đọc kinh buổi chiều vang lên, những người phụ nữ đến nhà , đàn ông đến quán rượu để lại Nedda một mình.

Lo lắng về sự ngờ vực và giận dữ của chồng (“Qual fiamma avea nel guardo”), Nedda ghen tị với đàn chim bay đang bay trên bầu trời (“Stridono lassù”). Tonio xuất hiện và cố gắng tỏ tình nhưng Nedda khinh bỉ anh ta. Rất tức giận, hắn tóm lấy cô nhưng cô chống trả bằng một chiếc roi da. Nedda thoát được nhưng Tonio thề sẽ trả thù. Trên thực tế, Nedda đã có người tình là Silvio, một diễn viên khác trong đoàn, anh chàng này cũng vừa đến và thuyết phục cô chạy trốn cùng anh vào lúc nửa đêm sau khi buổi biểu diễn kết thúc (“E allor perchè”). Nhưng Tonio đã nghe lén và chạy đi báo với Canio. Trước cơn giận dữ điên cuồng của Canio, Silvio vội vã bỏ trốn trước khi Canio tóm được anh còn Nedda thì nhất quyết từ chối tiết lộ tên của tình nhân. Beppe, một anh hề khác can ngăn Canio, tước đi con dao trong tay anh còn Tonio thì khuyên Canio nên chờ đến đêm để bắt tình nhân của Nedda. Còn lại một mình, Canio vừa hóa trang vừa than thở rằng mình vẫn phải đóng vai chú hề để mua vui cho người khác trong khi trái tim đang bị tan vỡ (“Vesti la giubba”).

Màn II

Silvio hòa chung vào đám dân làng đang tụ tập để xem vở Pagliaccio và Colombina. Colombina (Nedda) có chồng là Pagliaccio (Canio), người hiện đang đi vắng đến sáng mai. Ở nhà một mình, nàng hồi hộp chờ đợi người tình Arlecchino (Beppe), lúc này đã đến dưới cửa sổ (“O Colombina”). Taddeo (Tonio) đến và thổ lộ tình yêu của mình, nhưng Colombina chế giễu anh. Cô mở cửa sổ cho Arlecchino trèo vào. Arlecchino tát Taddeo một cái và đá anh ra khỏi phòng, khiến khán giả bật cười.

Arlecchino và Colombina cùng dùng bữa và anh tặng cô một lọ thuốc để khi Pagliaccio trở về, cô có thể đánh thuốc mê anh và bỏ trốn cùng Arlecchino. Taddeo sau đó bất ngờ xông vào, cảnh báo rằng Pagliaccio đang nghi ngờ vợ và sắp quay lại. Khi Arlecchino trốn thoát qua cửa sổ, Colombina gọi với theo: “Em mãi mãi là của anh”!

Khi Pagliaccio bước lên sân khấu, anh nghe thấy Colombina thốt lên câu nói đó và quên mất mình đang diễn xuất, anh trở lại là Canio, gào lên: (“Nome di Dio! Quelle stesse parole”! Anh cố tiếp tục vở diễn nhưng dần mất kiểm soát và gặng hỏi tên người tình của cô. Nedda, cố giữ mạch vở kịch, gọi Canio bằng tên sân khấu “Pagliaccio” để nhắc anh nhớ còn có khán giả đang theo dõi. Canio đáp lại rằng mình không còn là Pagliaccio nữa (“No! Pagliaccio non son”)! Anh cho biết nếu mặt mình tái nhợt, thì không phải vì lớp hóa trang mà do nỗi nhục nhã cô mang lại cho anh. Đám đông rất ấn tượng bởi màn trình diễn đầy cảm xúc và cổ vũ nhiệt liệt, mà không hay biết rằng đó là sự thật.

Nedda, vẫn cố tiếp tục vở kịch, thú nhận rằng người đến với cô chỉ là “Arlecchino” vô tội. Canio, giận dữ và hoàn toàn quên mất vai diễn, tiếp tục truy hỏi tên người tình. Nedda thề rằng cô sẽ không bao giờ nói. Đến lúc này, khán giả bắt đầu nhận ra rằng họ không còn đang xem kịch nữa. Ở cánh gà, Beppe kêu Tonio can thiệp, nhưng Tonio từ chối và ngăn Beppe dừng vở diễn. Silvio bắt đầu chen lên sân khấu. Canio chộp lấy con dao trên bàn và đâm Nedda. Khi gục xuống, Nedda gọi: “Giúp em! Silvio!” Silvio lao vào tấn công Canio, nhưng anh cũng bị giết.

Khán giả bàng hoàng và rồi nghe thấy câu kết nổi tiếng vang lên: “La commedia è finita!” (Vở hài kịch đã kết thúc).

Trong tổng phổ gốc, câu “La commedia è finita” do Tonio hát, để phù hợp với việc nhân vật này chính là người mở đầu câu chuyện. Tuy nhiên, sau này lại lưu truyền một phiên bản Canio lại là người hát. Hiện nay, cả hai phiên bản này đều được lưu hành.

Trong thế giới opera, có nhiều tác phẩm nổi tiếng trong việc pha trộn các yếu tố hài hước và bi kịch, nhưng có lẽ không ở đâu rõ ràng như Pagliacci. Nhà nghiên cứu âm nhạc Betsy Schwarm lưu ý rằng Pagliacci được xây dựng dựa trên các yếu tố đối lập. Đây là câu chuyện về một chú hề trải qua nỗi đau khổ và cuối cùng đánh mất sự kiểm soát. Trích đoạn nổi tiếng nhất của toàn bộ tác phẩm “Vesti la giubba” của Canio là minh chứng rõ ràng nhất cho sự tương phản đau đớn này. Vừa đón nhận tin vợ mình ngoại tình, nhưng anh vẫn phải lên sân khấu sau đó để mua vui cho khán giả. Canio than thở: “Hãy mặc trang phục vào, khán giả đã trả tiền và họ muốn được cười”. Anh kết thúc bằng tiếng đau khổ qua những nốt cao đầy cảm xúc: Hãy cười đi, anh hề, dù trái tim ngươi tan vỡ! Đĩa nhạc Enrico Caruso hát aria này vào năm 1902 trở thành đĩa nhạc đầu tiên trong lịch sử thu âm bán được hơn một triệu bản.

Bằng cách gượng cười trên sân khấu, Canio cố gắng khoác lên mình một vẻ ngoài hài hước; mà ai trong chúng ta lại chưa từng trải qua khoảnh khắc mà nội tâm không được phép bộc lộ ra bên ngoài? Dù chưa từng đóng một vai nào trên sân khấu, chúng ta vẫn luôn phải nhập vai trong đời sống thường nhật. Pagliacci trường tồn chính nhờ chất nhân văn đau đớn được khắc họa chỉ trong vòng 90 phút ngắn ngủi. Xen kẽ giữa những khoảnh khắc nhẹ nhàng, vui vẻ, là sự ghen tuông, cuồng nộ, dối trá, bạo lực gia đình và án mạng. Bằng cách khai thác những đỉnh cao rực rỡ và vực thẳm tăm tối nhất trong trải nghiệm con người, Leoncavallo đã mang đến cho khán giả một bức chân dung ấn tượng về bản chất của con người, đẹp đẽ nhưng đầy khiếm khuyết một cách bi thương.

Cobeo