“Khi cần một ý tưởng, tôi có thể tìm ra ngay lập tức. Tôi ghê sợ việc viết lại hay xóa bỏ; các phần của bản nhạc được tôi mang trong đầu cho đến khi tôi có thể viết chúng xuống, thậm chí đến từng nốt cuối cùng. Sau đó, tôi không sửa đổi dù chỉ một chút.” – Ruggero Leoncavallo
Cho đến ngày nay, không có nhiều tác phẩm của Ruggero Leoncavallo còn được biểu diễn thường xuyên. Nhưng chỉ với vở opera Pagliacci (Những chú hề), ông đã trở thành một nhà soạn nhạc nổi tiếng và nhân vật tiêu biểu của trường phái verismo (hiện thực) cùng với những tên tuổi lừng danh khác như Giacomo Puccini, Pietro Mascagni hay Umberto Giordano. Với tấm bằng văn chương danh giá tại Đại học Bologna, Leoncavallo cũng được biết đến như một trong số ít những nhà soạn nhạc tự viết kịch bản cho các vở của mình. Qua Pagliacci, một kiệt tác dù ngắn gọn nhưng dữ dội và chân thực đến tột cùng, Leoncavallo đã trở thành một phần không thể thiếu trong dòng chảy phát triển của opera Ý hiện đại.
Ruggero (Ruggiero) Leoncavallo sinh ngày 23/4/1857 tại Naples, trong một gia đình quý tộc đến từ vùng nông thôn Puglia. Tổ tiên của dòng họ Leoncavallo đều yêu thích mĩ thuật, theo đuổi hội hoạ và điêu khắc. Chỉ có cha của Ruggero, ông Vincenzo, là người phá vỡ truyền thống đó, trở thành thẩm phán của toà án quân sự. Công việc này đã khiến cả gia đình ông phải chuyển chỗ ở nhiều nơi trên khắp miền nam nước Ý, cuối cùng ổn định ở Montalto Uffugo, tỉnh Cosenza. Tại đây, Ruggero đã trải qua những năm tháng tuổi thơ vô tư lự, đam mê thiên nhiên và hoà mình vào các lễ hội văn hoá dân gian địa phương, những thứ sẽ định hình nên tính cách của nhà soạn nhạc sau này. Cậu bắt đầu học nhạc với Sebastiano Ricci, một nhạc trưởng tại địa phương và tiếp xúc với spinet, một nhạc cụ tương đồng với harpsichord. Bên cạnh những trải nghiệm tuyệt đẹp, tại Montalto Uffugo, Ruggero còn tận mắt chứng kiến một bi kịch vào ngày 4/3/1865 khi chàng thanh niên Gaetano Scavello đã bị đâm trọng thương đến chết ngay trước cổng tu viện dòng Đa Minh, nơi anh vừa đến xem một buổi biểu diễn kịch. Chính ông Vincenzo là người xét xử vụ án đó. Biến cố này đã làm chấn động khắp địa phương và cũng để lại một dấu ấn sâu đậm trong tâm hồn Ruggero, người mà 27 năm sau đó sẽ chuyển hóa ký ức ấy thành Pagliacci – một trong những kiệt tác kinh điển và được trình diễn nhiều nhất trên thế giới.
Năm 1868, Ruggero trở về Naples, chính thức học nhạc một cách bài bản tại nhạc viện thành phố và nuôi dưỡng tình yêu với opera bằng cách thường xuyên lui tới các nhà hát địa phương. Cậu ở lại đây một mình, sau khi mẹ, bà Virginia D’Auria qua đời vào mùa xuân năm 1873 và ông Vincenzo, vì yêu cầu công việc, phải chuyển đến Potenza. Tại Naples, để có thu nhập, Ruggero đã trở thành gia sư dạy nhạc và làm nhạc công đệm piano. Tốt nghiệp tại nhạc viện năm 1874, Ruggero chuyển đến Bologna để nghiên cứu văn học chuyên sâu trong vòng hai năm. Điều này đã ảnh hưởng đến tương lai phát triển của Ruggero. Trong một thời gian dài, cậu không thể quyết định nên theo đuổi văn học hay âm nhạc. Và điều này cũng giải thích tại sao Leoncavallo luôn là người viết kịch bản cho tất cả các vở opera của mình. Tại Bologna, vào tháng 12/1876, Ruggero đã có cơ hội gặp gỡ Richard Wagner, người mà cậu ngưỡng mộ, khi bậc thầy này tới đây để công diễn Rienzi. Dưới hào quang của Wagner, Ruggero đã bắt tay vào sáng tác Crepusculum (tiếng Latin có nghĩa là hoàng hôn), một sự liên tưởng tất yếu đến Götterdämmerung, dự định là một bộ bao gồm ba vở opera. Tuy nhiên, cậu đã bỏ dở để hoàn thành vở opera lãng mạn Chatterton trong vài tháng. Nhưng, tác phẩm đã không được công diễn cho đến 20 năm sau đó vì nhà quảng bá đã ôm tiền của nhà soạn nhạc trẻ và bỏ trốn ngay trước ngày ra mắt.
Leoncavallo phải tham gia nghĩa vụ quân sự bắt buộc trong một khoảng thời gian từ mùa đông 1877-1878. Sau đó, năm 1879, theo đề nghị của người chú Giuseppe, em ruột ông Vincenzo, người đảm nhiệm một công việc trong bộ Ngoại giao Ý tại Ai Cập, Leoncavallo đã tới Cairo. Sau thành công của Aida (Giuseppe Verdi) vào ngày 24/12/1871, nhu cầu học âm nhạc phương Tây phát triển mạnh mẽ tại đây. Bằng tài năng của mình, Leoncavallo đã trở thành “nhạc sĩ riêng” của Mahmud Hamdi Pasha, em trai của phó vương Ai Cập. Thời gian của anh tại Ai Cập kết thúc đột ngột vào giữa năm 1882, khi quân Anh can thiệp vào cuộc nổi dậy Urabi kéo dài từ năm 1879-1882 tại Alexandria và Cairo. nhà soạn nhạc đã phải di tản tới Pháp. Tại Paris, Leoncavallo định cư ở khu Montmartre. Anh đã kiếm được một công việc ổn định bằng cách đệm đàn và hướng dẫn cho các ca sĩ tại một quán cà phê. Tại đây, Leoncavallo kết bạn với nhiều nhân sĩ trí thức như Alexandre Dumas và baritone Victor Maurel, người đầu tiên hát trong Iago (Otello, Verdi) và Falstaff (Falstaff, Verdi). Anh cũng tiếp tục dự án Crepusculum bằng cách hoàn thành phần đầu tiên I Medici (Gia tộc Medici), hai phần sau chưa bao giờ được đụng tới. Ngày càng được truyền cảm hứng từ những người theo chủ nghĩa lãng mạn Pháp, đặc biệt là Alfred de Musset, Leoncavallo bắt đầu thực hiện một bản thơ giao hưởng dựa trên bài thơ La nuit de mai (Đêm tháng Năm) của Musset. Tác phẩm được hoàn thành tại Paris vào năm 1886, công diễn vào tháng 4/1887 và được giới phê bình hoan nghênh. Với thành công này, cùng với một số tiền tích luỹ khá lớn, vào năm 1888, Leoncavallo chuyển đến Milan.
Trở về Ý, Leoncavallo dành thời gian giảng dạy và nỗ lực tìm kiếm cơ hội công diễn các tác phẩm của mình. Với sự tiến cử của Maurel, ông đã tiếp xúc với Giovanni Ricordi – một ông chủ xuất bản và là người chuyên tổ chức dàn dựng opera. Tuy nhiên, Ricordi tỏ ra không hứng thú gì với Chatterton và I Medici, ông tỏ ra ưu ái La Wally của Alfredo Catalani hơn. Tuy nhiên, trên thực tế thì I Medici từng có cơ hội được ra mắt trên các sân khấu opera tại Turin và Venice thì những các ông chủ nhà hát này đã từ chối vì Ricordi đã hứa là sẽ tặng một phần thưởng lớn cho ai dàn dựng lại tốt hơn Edgar – vở opera thất bại của Giacomo Puccini – trong một nỗ lực cho một sự khởi đầu mới. Leoncavallo hiểu khi một người bạn thân của ông, nhà báo Marco Sala, người luôn có mặt tại những phòng khách sang trọng nhất thời điểm đó đã nhận xét: “Hãy bảo vệ tác phẩm của mình bằng bất kì cách nào có thể và phải luôn giữ cho mắt bạn mở to. Hãy nhớ rằng nhà Ricordi mua những vở opera của bạn về là để chôn vùi chúng”.
Sau khi chứng kiến thành công của Cavalleria rusticana (Hiệp sĩ làng quê, Pietro Mascagni) vào tháng 5/1890, Leoncavallo đã toàn tâm toàn ý cho Pagliacci, một tác phẩm có thời lượng, sự kịch tính tương đồng, có thể dễ dàng được trình diễn. Khi kịch bản được hoàn thành, Leoncavallo mang đến cho Ricordi. Sau khi Ricordi xem xét phần độc đáo nhất của kịch bản, đoạn mở màn mà trong đó một nhân vật đứng ra tóm tắt lại cốt truyện, Leoncavallo thuật lại những lời mà Ricordi đã nói với ông: “Hãy nhìn xem, làm sao mà khán giả có thể nghiêm trang trước một người đàn ông trong một bộ váy màu trắng? Có quá nhiều sự lộn xộn giữa bi kịch và hài kịch khiến tôi khó có thể thu được bất kì kết quả khả quan nào”. Vậy là Ricordi đã bỏ lỡ một trong những cơ hội tốt nhất để tạo dựng uy tín và địa vị của mình vì đây sẽ một tác phẩm có thể sánh ngang với bất kì vở opera nào của Verdi. Thất vọng và cay đắng vì không được coi trọng nhưng Leoncavallo vẫn có niềm tin vững chắc vào chất lượng của tác phẩm, nhà soạn nhạc đã tìm đến Eduardo Sonzogno, một ông chủ xuất bản khác, đối thủ của Ricordi và là người đứng ra tổ chức buổi ra mắt của Cavalleria Rusticana. Sonzogno rất yêu thích tác phẩm này và quyết định đứng ra bảo lãnh để cho Pagliacci được dàn dựng với những điều khoản tương tự như trong hợp đồng trước đây với Cavalleria rusticana. Leoncavallo được nhận ngay tấm séc trị giá 3000 lire và 30 phần trăm tiền thuê tác phẩm trong vòng 20 năm. Cũng chính Sonzogno là người đầu tiên để Pagliacci và Cavalleria Rusticana đứng chung trong cùng một đêm diễn vào ngày 2/12/1893 tại Metropolitan Opera (điều mà cho đến tận ngày nay dường như đã trở thành truyền thống bất chấp mối quan hệ bị rạn nứt sau đó giữa Mascagni và Leoncavallo).
Cuối cùng thì Pagliacci cũng đã được dàn dựng và biểu diễn. Đó là ngày 21/5/1892 tại Dal Verme, Milan, Pagliacci lần đầu ra mắt khán giả dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng tài ba Arturo Toscanini và người bạn thân Maurel trong vai Tonio đã giành được thành công vang dội và Leoncavallo miêu tả đó là “nhà vô địch thứ hai” của trường phái opera verismo (nhà vô địch đầu tiên là Cavalleria rusticana). Đây là khoảng thời gian hạnh phúc và có ý nghĩa nhất đối với cuộc đời của Leoncavallo. Mọi cánh cửa của những nhà hát opera nổi tiếng nhất trên thế giới đều mở ra đối với ông và đem đến cho nhà soạn nhạc một khoản thu tài chính đáng kể. Leoncavallo đã đi lưu diễn trên khắp châu Âu và Mĩ cùng tác phẩm dưới tư cách tác giả và nhạc trưởng. Cùng với Mascagni, Puccini, Giordano và một vài tên tuổi khác, Leoncavallo đã trở thành thành viên thực sự của “Trường phái những nhà soạn nhạc trẻ Ý” với lí tưởng công khai là phát triển và làm mới nền nghệ thuật opera Ý trong thời kì hậu Verdi. Cũng trong thời gian này, Leoncavallo từng cộng tác với Puccini trong Manon Lescaut bằng việc phác thảo những chi tiết đầu tiên trong kịch bản cho người đồng nghiệp. Tuy nhiên Puccini lại không hài lòng với những ý đồ của Leoncavallo. Sau một thời gian dài ấp ủ, cuối cùng phần kịch bản của Manon Lescaut cũng được hoàn thành với nhiều tác giả khác là Domenico Oliva, Mario Praga và Luigi Illica và thậm chí là cả Giovanni Ricordi. Với những tranh cãi, cuối cùng không một tác giả nào được ghi nhận trên kịch bản gốc. Khi nhận ra rằng mình vẫn còn khả năng nắm giữ “con gà đẻ trứng vàng” trong tay vì bản hợp đồng trước đây, Ricordi đã yêu cầu Leoncavallo chuyển giao bản viết tay của I Medici. Nhà soạn nhạc đã từ chối và một vụ kiện dân sự đã xảy ra và kéo dài cho đến tận năm 1899 khi tòa án đưa ra phán quyết bất lợi cho Ricordi.
Ngay trong năm ra mắt Pagliacci, Leoncavallo đã bắt tay vào viết một vở opera dựa theo tác phẩm La Vie de Bohème của Henri Murger. Nhưng ý tưởng tuyệt vời này đã bị Puccini, dưới sự xúi bẩy và khích bác của Ricordi, người không bao giờ tha thứ cho Leoncavallo về việc quay lưng lại với mình, nẫng tay trên. Đã có một căng thẳng kéo dài nổ ra trên mặt báo, tại những phòng khách và cả ở nhà hát. Với uy tín của một trong những baritone xuất sắc nhất thời kỳ đó, vừa giành được vinh quang với Falstaff tại La Scala, Maurel đã đưa ra những bằng chứng để bảo vệ Leoncavallo. Báo chí chia làm hai phe: Corriere della Sera ủng hộ Puccini còn Il Secolo bảo vệ Leoncavallo. Cuộc bút chiến này đã gây ra những mối bất hoà giữa Leoncavallo với Puccini và Mascagni (người bênh vực Puccini). Từ đó trở đi họ gần như tuyệt giao với nhau. La Bohème của Leoncavallo là một vở opera hài hước pha đôi chút lãng mạn và ủy mị được biểu diễn lần đầu tiên tại Fenice, Venice vào ngày 6/5/1897. Tác phẩm này đã nhận được nhiều lời khen ngợi của công chúng cũng như giới phê bình tuy nhiên chỉ một năm sau nó đã hoàn toàn bị lu mờ trước sự thành công của La Bohème (Puccini) và nhanh chóng biến mất khỏi danh mục các tác phẩm thường xuyên được biểu diễn. Tuy nhiên, hai aria của nhân vật Marcelo ngày nay vẫn được nhiều tenor lựa chọn, đặc biệt là Testa adorata.
Một vở opera khác của Leoncavallo theo phong cách verismo là Zazà ra đời năm 1900. Đây là một tác phẩm táo bạo và đầy cá tính miêu tả nữ nhân vật chính rất sống động. Mặc dù vậy, nó cũng phải chịu chung số phận chìm vào quên lãng như La Bohème. Chỉ còn hai aria dành cho baritone của nhân vật chính là còn được nhắc tới. Sau khi giành được sự nổi tiếng với Pagalicci, Leoncavallo định cư tại Brissago, một thị trấn nhỏ nằm ven hồ Maggiore tại Thuỵ Sĩ, nằm sát với biên giới Ý. Năm 1903, ông cho xây dựng một biệt thự lớn và nơi đây trở thành chốn tụ họp của các đạo diễn sân khấu, nhà văn, ca sĩ và các nhà xuất bản nổi tiếng. Năm 1904, Leoncavallo trở thành công dân danh dự của thành phố xinh xắn này. Ông sống tại đây cho đến năm 1916 và phải bán ngôi biệt thự vì điều kiện tài chính. Sau đó ông sinh sống tại Montecatini Terme, trung tâm của vùng Valdinievole, xứ Tuscany. Sức sáng tạo của Leoncavallo vẫn rất dồi dào. Ông sáng tác Der Roland von Berlin theo đơn đặt hàng của Hoàng đế Wilhelm II, vị vua cuối cùng của Đế chế Đức-Phổ. Ngoài ra còn một số operetta như La reginetta delle, La candidata, Prestami tua moglie. Tuy nhiên, tất cả các tác phẩm này đều chỉ giành được chút cảm tình ban đầu và nhanh chóng bị quên lãng, không bao giờ có thể tiếp cận được đẳng cấp của Pagliacci. Ông vẫn tiếp tục duy trì thói quen tự viết kịch bản cho tất cả những sáng tác của mình. Với sự qua đời của Arrigo Boito vào năm 1918, Leoncavallo được coi là nhà sáng tác kịch bản còn sống vĩ đại nhất nước Ý.
Leoncavallo bắt đầu chìm trong cờ bạc và rượu chè. Leoncavallo bắt đầu khóc than cho thực tế cay nghiệt. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 1929, Toscanini nhớ lại: “Tại một đêm diễn từ thiện ở Milan, tôi chỉ huy Pagliacci cùng với Caruso, Leoncavallo van nài tôi chỉ huy Zazà thay cho Pagliacci, rằng ông không muốn được biết đến vĩnh viễn và độc nhất với tư cách tác giả của Pagliacci. Tôi có thể làm được gì bây giờ? Hãy tin tôi: không một chỉ huy hoặc một ca sĩ nào lại có thể cảm thấy phấn khích trước một vở opera đầy mẫu thuẫn”. Ngoài Pagliacci và các vở opera khác, Leoncavallo còn là tác giả của một số tác phẩm cho dàn nhạc, cho nhạc cụ độc tấu (đáng chú ý có một số bản waltz cho piano), một số romance và bài hát thính phòng mà trong đó Mattinata và Serenatella là những bài rất nổi tiếng và ngày nay vẫn được thường xuyên biểu diễn. Hiện tại vẫn còn lưu giữ bản ghi âm Leoncavallo đệm piano cho Enrico Caruso hát Mattinata.
Căn bệnh tiểu đường khiến sức khoẻ Leoncavallo ngày một yếu dần. Ngày 9/8/1919, ông qua đời ở tuổi 62 tại Montecatini Terme. Tang lễ của ông diễn ra hai ngày sau đó với đông đảo người tham dự, có sự góp mặt của những “đối thủ” xưa cũ Mascagni và Puccini. Ông được chôn cất tại nghĩa trang Cimitero delle Porte Sante ở Florence. 70 năm sau, một chiến dịch đã được phát động để di chuyển hài cốt của nhà soạn nhạc đến Brissago, dựa trên một bức thư được cho là của Leoncavallo (dù cho không thể kiểm chứng được sự chính xác), cho biết ước nguyện của mình là được chôn tại nơi đây và được hậu duệ cuối cùng của Leoncavallo chấp thuận. Năm 2002, bảo tảng mang tên nhà soạn nhạc được thành lập ở Brissago lưu trữ các vật dụng cá nhân và bản thảo gốc, cũng như các bức tượng mô tả các nhân vật trong vở opera. Năm 2010, một bảo tàng khác mang tên ông cũng được khai trương tại ngôi nhà thơ ấu của Leoncavallo ở Montalto Uffugo, trưng bày nhiều bản thảo và vật dụng cá nhân, cũng như cây đàn piano của ông.
Cobeo
