Tác giả: Johannes Brahms.
Tác phẩm: Concerto violin giọng Rê trưởng, Op. 77
Thời gian sáng tác: Năm 1878. Brahms có chỉnh sửa lại đôi chỗ vào năm 1879.
Công diễn lần đầu: Ngày 1/1/1879 với Joseph Joachim chơi violin dưới sự chỉ huy của tác giả và Leipzig Gewandhaus Orchestra.
Độ dài: Khoảng 42 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng cho người bạn thân, nghệ sĩ violin Joseph Joachim.
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allegro non troppo (Rê trưởng)
Chương II – Adagio (Pha trưởng)
Chương III – Allegro giocoso, ma non troppo vivace — Poco più presto (Rê trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

“Tôi coi bản concerto là của riêng anh… Tôi chắc chắn là người nghe thích nhất của anh”. Brahms viết cho Joseph Joachim khi nhớ lại lần đầu gặp nghệ sĩ violin tài danh. Năm 1848, khi đó Brahms mới 14 tuổi tham dự một buổi hoà nhạc tại Hamburg với Joachim 16 tuổi chơi concerto violin của Beethoven. Năm năm sau, hai người chính thức gặp mặt và trở thành những người bạn trọn đời, gắn kết với nhau bằng cách cùng chia sẻ những giá trị âm nhạc: tôn trọng âm nhạc của quá khứ và tin rằng âm nhạc nên sở hữu ý nghĩa và nội dung thực sự thay vì những đoạn điêu luyện hào nhoáng hoặc sự mới lạ về phong cách. Tuy nhiên, nhiều năm trôi qua cho đến khi Brahms sáng tác bản concerto violin, có lẽ bởi vì bản thân Joachim cũng đã viết ba bản cho riêng mình. Chỉ đến khi Joachim ít sáng tác hơn và tập trung vào công việc biểu diễn cũng như giảng dạy, Brahms cuối cùng cũng tự do để sáng tạo một kiệt tác âm nhạc như một món quà cho người bạn lâu năm của mình.

Một số tác phẩm xuất sắc nhất của Brahms được ông thực hiện trong những kỳ nghỉ mùa hè, tại những vùng nông thôn Áo. Mùa hè năm 1878, mùa hè của bản Concerto violin đã tìm thấy Brahms tại ngôi làng Pörtschach bên dãy Alps, phía nam nước Áo. Mùa hè năm trước, cũng tại đây, ông đã viết bản Giao hưởng số 2 và từng nhận xét rằng những giai điệu đẹp đẽ được vứt bừa trên đường và mọi người chỉ đơn thuần là nhặt nó lên. Tình bạn giữa hai người cho phép Brahms thường xuyên viết thư để hỏi ý kiến Joachim về phần violin độc tấu. Có một sự tin tưởng lớn giữa hai người bạn cho phép những lời phê bình thẳng thắn và trao đổi ý tưởng. Khi Brahms ban đầu gửi kế hoạch về một tác phẩm 4 chương cho Joachim và ngày 22/8/1878, ông đề nghị bất kì yếu tố đầu vào nào mà nghệ sĩ violin có thể cung cấp:
“Sau khi viết ra tôi thực sự không biết anh sẽ làm gì với phần solo. Tất nhiên, mục đích của tôi là anh nên sửa chữa nó, không nên bỏ qua chất lượng của tác phẩm và nếu anh nghĩ rằng nó không nên có trong tổng phổ, anh hãy nói ra. Tôi sẽ cảm thấy hài lòng nếu anh ghi chú những phần khó, vụng về hoặc không thể chơi”.

Brahms luôn than thở với Joachim rằng tác phẩm có chất lượng tồi nhưng người bạn thân lâu năm luôn trấn an ông. Có thời điểm, Brahms còn miêu tả chương giữa là “thất bại” và vào tháng 11 thông báo cho Joachim rằng mình đã bỏ đi 2 chương giữa Scherzo và Adagio, thay thế chúng bằng một chương Adagio “tội nghiệp” (một số ý tưởng bị loại ra này đã được Brahms sử dụng trong bản Concerto piano số 2 sau đó). Mặc dù Joachim muốn gặp sớm vào tháng 10 để tập luyện tác phẩm, việc Brahms viết lại bản nhạc đã khiến buổi ra mắt bị dời lại tới ngày đầu tiên của năm sau. Joachim tiếp tục khẳng định: “Có rất nhiều thứ tốt trong âm nhạc dành cho violin”.

Dự định ban đầu của Brahms là muốn tác phẩm thành một bản concerto giao hưởng thật sự, ở đó, violin hợp thành một thể thống nhất với dàn nhạc hơn là một tác phẩm phô trương được thiết kế để thể hiện kỹ thuật điêu luyện của nghệ sĩ độc tấu mà dàn nhạc đơn thuần chỉ đảm nhiệm phần đệm. Kể cả việc chuyển từ 4 thành 3 chương nhạc cũng chỉ là sự thay đổi về hình thức mà thôi còn quan điểm sáng tác của Brahms vẫn luôn nhất quán. Ngay cả khi không có những màn độc tấu sắc sảo thông thường, bản concerto violin của Brahms, được viết cho kỹ thuật siêu việt của Joachim, vẫn là những thách thức ghê gớm đối với bất kỳ nghệ sĩ violin nào.

Với ý tưởng sáng tác như vậy, không nghi ngờ gì hình mẫu cho Brahms chắc chắn là bản concerto violin của Beethoven chứ không phải là Paganini. Điều đó không chỉ đơn giản thể hiện ở giọng Rê trưởng giống nhau hay cùng có chương I dài, trữ tình với bố cục ở dạng sonata đầy đủ mà toát lên từ khí chất tương đồng toả ra từ hai tác phẩm. Chính Joachim cũng có nhận xét như vậy: “… Tuyệt vời và không khoan nhượng nhất là bản của Beethoven. Bản của Brahms cạnh tranh quyết liệt với nó một cách nghiêm túc nhất…”.

Chương I mở đầu bằng một giai điệu ngũ cung đơn giản trên bè dây và horn ở giọng Rê trưởng (Brahms trong tác phẩm này vẫn sử dụng horn tự nhiên mặc dù horn có van đã xuất hiện), gợi lên một không khí đồng quê, bình dị. Âm nhạc nhanh chóng chuyển sang Đô trưởng khi oboe xuất hiện, rồi trở nên tối và nghịch tai hơn. Các quãng tám xuất hiện đưa âm nhạc trở về giọng Rê trưởng và sự quay lại của motif đầu chương bắt đầu một đoạn chuyển tiếp. Âm nhạc mờ dần, phía trên tiếng timpani, kèn gỗ tưởng như giới thiệu chủ đề hai nhưng thực tế đã không xảy ra. Thay vào đó, phần âm nhạc chuyển tiếp tiếp tục cho đến khi các hoà âm tối dần, dẫn đến một giai điệu nghiêm trang ở giọng Rê thứ. Âm nhạc dần trở nên bão tố, cho đến khi nghệ sĩ violin gia nhập đầy kịch tính.
Chống lại giai điệu đầy đe doạ staccato của dàn nhạc, violin dẫn lại chủ đề mở đầu, mở rộng và diễn giải các ý tưởng âm nhạc đã trình bày cho đến lúc đó. Tuy nhiên, lần này, sau đoạn chuyển tiếp, violin độc tấu giới thiệu chủ đề hai còn thiếu: một giai điệu đẹp, ngân nga như hát. Giai điệu nghiêm trang, staccato trở lại, nhưng lần này do nghệ sĩ độc tấu chơi. Chủ đề được xây dựng thành một đoạn mở rộng của dàn nhạc: bè violin chơi một phiên bản u ám, hỗn loạn của chủ đề mở đầu vốn rất yên bình. Violin và dàn nhạc tiếp tục khai thác chất liệu âm nhạc của phần chuyển tiếp. Nghệ sĩ độc tấu trình bày một ý tưởng âm nhạc mới đối lập, đầy u sầu và ngày càng trở nên mãnh liệt. Sau đó, Violin đưa âm nhạc sang một hướng mới với những đoạn rời rạc từ chủ đề đầu tiên và phần staccato, dẫn đến phần tái hiện lớn các ý tưởng chính của chương nhạc. Cadenza xuất hiện. Trong tác phẩm này, thay vì chính mình viết cadenza, Brahms đã nhường lại cho Joachim sáng tác. Sau này, nhiều người khác cũng soạn những bản cadenza khác nhưng bản của Joachim vẫn được sử dụng rất thường xuyên. Cadenza của Joachim chạm tới tất cả các ý tưởng của chương nhạc, ngoại trừ chủ đề hai trữ tình. Đoạn trill theo truyền thống của Violin dẫn đến một coda yên tĩnh. Chủ đề mở đầu có màu sắc hoàng hôn khi nghệ sĩ độc tấu trình diễn nó lần cuối. Ngay khi tưởng như chương nhạc biến mất, âm nhạc tăng tốc dẫn đến một kết thúc mạnh mẽ.

Chương II, khúc Adagio “tội nghiệp” thực tế lại là một trong những sáng tạo đáng yêu nhất của Brahms. Chương nhạc mở đầu theo phong cách của một serenade cho kèn gỗ, phảng phất âm hưởng trong những tác phẩm cùng thể loại của Mozart. Oboe đảm nhận phần độc tấu dài dẫn dắt chương nhạc, mộc mạc, đồng quê ở giọng Pha trưởng. Không phải ai cũng hài lòng với cách làm này. Nghệ sĩ violin nổi tiếng Pablo de Sarasate đã phê phán thật khắc nghiệt: “Bạn có nghĩ tôi thiếu thẩm mỹ đến mức sẽ đứng đó trước dàn nhạc, cầm violin trong tay nhưng như những khán giả khác, trong khi oboe chơi giai điệu duy nhất của toàn bộ tác phẩm?”. Đúng là violin độc tấu không có một tuyên bố thẳng thắn về giai điệu được cho là đẹp nhất trong tác phẩm. Nhưng trong chương II này, nghệ sĩ độc tấu còn rất nhiều việc khác phải làm. Sau phần oboe, violin cất tiếng với một biến tấu của chủ đề chính. Một đoạn chuyển đổi ngắn dẫn đến phần trung tâm tương phản ở giọng Pha thăng thứ. Trong suốt đoạn nhạc cảm động này, nghệ sĩ độc tấu dường như đang thủ thỉ tâm tình thông qua âm nhạc. Chương nhạc kết thúc với sự quay lại của chủ đề đầu tiên, lần này là một bản song ca duyên dáng của oboe và violin độc tấu.

Chương III không còn gì phải nghi ngờ, mang một phong cách Hungary đặc trưng của Brahms và cũng là tôn vinh quê hương của Joachim. Chương nhạc được viết theo hình thức rondo mang đến một không khí vui tươi không thể nhầm lẫn. Chủ đề chính giới thiệu khả năng trình tấu phi thường của nghệ sĩ độc tấu. Nhưng cũng như trong những phần âm nhạc trước đó, sự gắn kết của violin và dàn nhạc cũng vẫn vô cùng bền chặt và cùng nhau tạo ra những âm thanh vui tươi không thể kìm nén. Phần cuối của tác phẩm là một coda với chủ đề chính trở lại theo phong cách “Thổ Nhĩ Kỳ” sống động ở nhịp 6/8. Chương nhạc kết thúc với những hợp âm đầy phấn khích.

Buổi biểu diễn ra mắt tác phẩm lại không được đón nhận nhiệt tình. Một phần do Joachim không được chuẩn bị kỹ lưỡng, một phần do Brahms quá căng thẳng trên bục chỉ huy. Trên thực tế, Brahms không hài lòng với đêm nhạc đến nỗi ông rút lui khỏi chuyến biểu diễn tại Vienna hai tuần sau đó. Nhạc trưởng Joseph Hellmesberger, người thay thế Brahms đã nhận xết về tác phẩm: “Đây không phải là một concerto cho mà là “chống lại” violin”.
Mặc dù đã được công diễn nhưng Brahms vẫn tiếp tục sửa chữa tác phẩm. Bản thân Joachim cũng có thay đổi của riêng mình khi mang bản concerto violin đi lưu diễn tại Anh. Sau khi trở về, hai người bạn thân đã ngồi lại với nhau và đến tháng 6/1879, phiên bản cuối cùng của tác phẩm được hoàn thành và gửi đi xuất bản.
Hai năm sau, tình bạn nổi tiếng giữa hai người đã rạn nứt khi Brahms bảo vệ vợ của Joachim khi vợ chồng nghệ sĩ violin tài danh làm thủ tục ly hôn. Joachim tiếp tục chơi nhạc của Brahms khắp mọi nơi nhưng từ chối trả lời thư của nhà soạn nhạc. Chỉ đến năm 1887, Brahms sáng tác Double concerto như một lời mời hoà giải và Joachim, cũng như nhiều người khác, không thể cưỡng lại thứ âm nhạc ấm áp và chân thành. Tình bạn đã được khôi phục nhưng sự nồng đượm xưa cũ đã không còn.

Cobeo