Thông tin chung

Tác giả: Johannes Brahms.
Tác phẩm: Concerto piano số 2 giọng Si giáng trưởng, Op. 83
Thời gian sáng tác: Những phác thảo đầu tiên xuất hiện vào cuối mùa xuân năm 1878. Tác phẩm được hoàn thành tại Pressbaum, gần Vienna vào ngày 7/7/1881.
Công diễn lần đầu: Tác phẩm được biểu diễn tại Budapest vào ngày 9/11/1881 với nhà soạn nhạc chơi piano cùng Budapest Philharmonic. Nhưng trước đó đó có một buổi chơi thử có tính chất riêng tư với Hans von Bülow và Meiningen Orchestra.
Độ dài: Khoảng 50 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng Eduard Marxsen (1806-1887), thầy giáo của Brahms.
Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Allegro non troppo (Si giáng trưởng)
Chương II – Allegro appassionato (Rê thứ)
Chương III – Andante (Si giáng trưởng – Pha thăng trưởng – Si giáng trưởng)
Chương IV – Allegretto grazioso – Un poco più presto (Si giáng trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Piano độc tấu, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

Hoàn cảnh sáng tác

Mặc dù nổi tiếng với bề ngoài đạo mạo, nghiêm túc nhưng hài hước là một điểm nhấn đáng thú vị trong tính cách rất phức tạp của Brahms. Sau khi hoàn thành bản Concerto piano số 2 vào tháng 7/1881, Brahms đã gửi thư cho cho người bạn của mình, Elisabeth von Herzogenberg: “Tôi vừa hoàn thành một bản concerto piano nhỏ, rất nhỏ với một khúc scherzo nhỏ xíu”. Bức thư gửi cho Theodor Billroth cũng có nội dung tương tự “một vài tiểu phẩm cho piano”. Hoàn toàn trái ngược với những gì Brahms gửi cho bạn bè, Concerto piano số 2 là một tác phẩm vô cùng đồ sộ, hùng vĩ nhất trong toàn bộ danh mục các concerto piano tính tới thời điểm đó. Không chỉ như vậy, bản nhạc còn có độ khó huyền thoại. Phần viết cho piano bao gồm các hợp âm cách xa nhau, các hợp âm rải rất nghịch tay, những nốt trill cơ bắp táo bạo và hàng loạt những thách thức kỹ thuật khác. Mặt khác, mối liên hệ giữa piano và dàn nhạc cân bằng đến mức kể cả toàn bộ những sự khoe khoang kỹ thuật không thể tha thứ của nó, phần piano không bao giờ được viết nhằm chứng tỏ bản thân mà thực sự, hoà vào dàn nhạc thành một tổng thể không thể tách rời. Tuy nhiên, kể cả với những nghệ sĩ tài năng, tác phẩm vẫn như một ngọn núi sừng sững mà việc chinh phục nó luôn được coi là thành tích đáng ghi nhận.

Đặc điểm khác thường nhất của tác phẩm là có thêm một chương scherzo, biến nó thành bản concerto 4 chương, có lẽ là duy nhất trong vòng 2 thế kỷ. Bản Concerto violin xuất bản 2 năm trước đó, nguyên gốc cũng ở dạng 4 chương và ông đã chuyển một số ý tưởng sang concerto piano này, trong đó có chính chương scherzo. Brahms đã giải thích việc thêm vào này với Billroth rằng chương I với tốc độ không quá nhanh, nhịp điệu “quá đơn giản”, ông muốn một cái gì đó sôi nổi như là một sự thay đổi về nhịp độ trước khi bước vào chương chậm với tiếng cello độc tấu say đắm. Còn về giọng của tác phẩm, Brahms cũng cảm thấy hơi ngại ngùng vì đã hơi lạm dụng, cũng trong bức thư gửi cho Herzogenberg, ông tiết lộ: “Nó ở giọng Si giáng trưởng và tôi có lý do để lo sợ khi làm việc với bầu vú này, nơi mà sản lượng sữa trước đây luôn tốt, quá thường xuyên, quá mạnh mẽ”. Có lẽ Brahms đang nghĩ tới Lục tấu đàn dây số 1, Op. 18, Biến tấu và Fugue trên chủ đề Handel, Op. 24, Biến tấu trên chủ đề Haydn, Op 56 và Tứ tấu đàn dây số 3, Op. 67.

Năm 1878, Brahms bắt đầu có những phác thảo đầu tiên cho bản Concerto piano số 2 vào đúng sinh nhật lần thứ 45 (7/5) tại ngôi nhà nghỉ yêu thích của mình trong mùa hè tại Poertschach, Áo sau khi thực hiện một chuyến du lịch tại Ý vào mùa xuân. Tuy nhiên, kế hoạch bị gác lại, nhường chỗ cho Concerto violin và Sonta violin đầu tiên. Ba năm sau, cũng vào mùa xuân, ông lại thực hiện chuyến du lịch đến Ý và trở về Vienna cũng vào dịp sinh nhật, sảng khoái vì cảnh đẹp và âm thanh của chuyến đi. Sự lặp lại của hoàn cảnh khiến ông nhớ lại những phác thảo của bản concerto nên ông chuyển đến Pressbaum, phía tây Vienna vào ngày 22/5. Và tại đây, ngày 7/7/1881, ông đã hoàn thành tác phẩm.

Không giống như bản số 1 được trình diễn trước đó 22 năm, bản số 2 này được đón nhận ngay tức khắc. Sau buổi hoà nhạc ra mắt tại Budapest vào ngày 9/11/1881, Brahms đã mang tác phẩm tới hàng loạt thành phố như Stuttgart, Zurich, Vienna, Leipzig, Hamburg, Berlin… và được đón nhận nồng nhiệt tại hầu hết các địa điểm, ngoại trừ Leipzig, đại bản doanh của Mendelssohn.

Nhiều concerto trong thế kỷ 19 đối xử với các nghệ sĩ độc tấu như những nghệ sĩ xiếc, không hề ngạc nhiên khi Brahms có một cách tiếp cận hoàn toàn khác. Là một đại diện hàng đầu cho cái gọi là “âm nhạc tuyệt đối”, sân khấu với những mục đích riêng của nó xa lạ với bản chất của ông và thực tế là chàng trai độc thân Brahms cộc cằn từng nói đùa rằng ông thà cưới sớm còn hơn viết một vở opera (và tất nhiên ông đã thực hiện đúng như vậy). Kết quả triết lý của ông về giá trị âm nhạc tuyệt đối và hình thức cổ điển của một bản concerto đôi khi được gọi là một bản giao hưởng với bè piano bắt buộc, phần độc tấu được lồng ghép cẩn thận vào thiết kế tổng thể. Điều đó nói lên rằng, bản concerto số 2 vẫn tồn tại đẫy rẫy những thách thức về mặt kỹ thuật và được coi là bài kiểm tra tối cao đối với bất kỳ nghệ sĩ piano nào về mặt kiểm soát kỹ năng chơi đàn cũng như sự trưởng thành về mặt âm nhạc.

Nội dung

Chương I

Chương I mở đầu bằng tiếng kèn horn độc tấu thanh bình và nên thơ, gợi lên sự phản ứng tức thì từ phía nghệ sĩ độc tấu. Sau một vài câu nhạc của kèn gỗ, piano bắt đầu một đoạn cadenza kịch tính với sự yên lặng của dàn nhạc, khá tương đồng với phần mở màn trong concerto piano số 5 “Emperor” của Beethoven. Cadenza mở ra sự gia nhập của toàn bộ dàn nhạc, lúc này bắt đầu chủ đề chính hùng vĩ theo phong cách hành khúc, khởi động cho phần chính của chương. Mặc dù có một vài chủ đề và motif khác khiến âm nhạc trở nên phong phú nhưng chính chủ đề đơn giản này, bắt đầu bằng 3 nốt đầu tiên của thang âm (Đô-Rê-Mi) đã chi phối toàn bộ chương nhạc. Phần trở lại êm ả của horn sẽ xuất hiện ở những điểm quan trọng trong cấu trúc, bao gồm đoạn mở đầu của phần phát triển (lần này ở giọng thứ), đoạn mở đầu của phần tái hiện cũng như phần coda.

Chương II

Kể từ khi được tiêu chuẩn hoá tại Ý vào đầu thế kỷ 18 bằng những nhà soạn nhạc như Vivaldi, cấu trúc của một bản concerto là 3 chương (nhanh – chậm – nhanh). Do vậy, việc thêm một chương nhạc là sự cách tân nổi bật, điều mà Brahms đã dự định đối với bản violin concerto trước đó. Quyết định chống lại lịch sử và không để lãng phí những nguyên liệu tốt, Brahms đã đưa vào tác phẩm thêm “một khúc scherzo nhỏ xíu” (scherzo trong tiếng Ý có nghĩa là trò đùa). Tất nhiên, khúc scherzo đặc biệt này có thể là bất cứ thứ gì nhưng không phải là nhỏ bé và càng chắc chắn không phải là trò đùa, đây hẳn là một chuyến phiêu lưu đầy bão táp ở giọng Rê thứ u tối. Scherzo theo truyền thống sẽ có một đoạn giữa tương phản trio và Brahms tôn vinh truyền thống này bằng một đoạn hùng vĩ của toàn bộ dàn nhạc ở giọng Rê trưởng trước khi trở lại với giọng Rê thứ bi thảm như lúc bắt đầu chương nhạc.

Chương III

Sau hai chương nhạc đầy sóng gió, một chút bình yên đã xuất hiện và Brahms giới thiệu cho chúng ta một trong những khoảnh khắc trữ tình tuyệt vời nhất của ông. Chương III bắt đầu với tiếng cello độc tấu đầy hùng biện và cuốn hút giới thiệu chủ đề của chương nhạc (tương tự như vai trò của oboe trong chương II Concerto violin của ông, thậm chí còn nổi bật hơn), Brahms yêu giai điệu này đến nỗi sau này ông đã sử dụng lại trong ca khúc “Immer leiser wird mein Schlummer”. Piano chơi phần riêng của mình, nhưng dường như khá khiêm tốn, chủ yếu minh hoạ cho những chất liệu âm nhạc đã được giới thiệu. Bão tố quay lại trong phần giữa của chương nhạc nhưng lần này ở giọng Pha thăng trưởng. Sự kiên định cuối cùng cũng đạt được khi âm nhạc trở lại với chủ âm Si giáng trưởng và chương nhạc kết thúc trong yên bình.

Chương IV

Chương kết Allegretto grazioso ở giọng Si giáng trưởng là một khúc rondo 7 đoạn (ABACABA) là nơi chứa đựng những đoạn nhạc ấn tượng là điêu luyện nhất dành cho piano độc tấu. Âm nhạc mang đậm phong cách Gyspy, điều rất quen thuộc đối với Brahms. Giống như chương I, chương kết này có tốc độ “nhanh-nhưng-không-thực-sự-nhanh”. Cường độ âm nhạc tăng dần, chuyển từ trang nhã sang sấm sét, khép lại “bản concerto nhỏ, rất nhỏ” này. Chương kết trở nên quá nhẹ nhàng và vui tươi so với những gì trải qua trước đó, nhưng giàu nội dung và đầy những không gian để phô diễn kỹ thuật.

“Bản thứ 2 sẽ nghe rất khác”, đó chính là những lời Brahms gửi đến người bạn của mình Joseph Joachim sau khi chứng kiến thất bại thảm hại của mình khi ra mắt bản Concerto piano số 1. Có thể lúc đó, Brahms chỉ phản ứng tự nhiên với những lời chê bai lúc đó. Nhưng rõ ràng, Brahms đã nhận thức được sự phát triển của mình trong tương lai, một bản concerto piano khác sẽ phản ánh được kinh nghiệm tích luỹ và được sáng tác với tâm trạng ít sự căng thẳng hơn. Và khi nhìn lại cả 2 bản concerto piano, ta thấy được lần lượt đó là tác phẩm của tuổi trẻ và tác phẩm của sự trưởng thành.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
philorch.org
sfsymphony.org
orsymphony.org

Bình luận Facebook