Tác giả: Ludwig van Beethoven
Tác phẩm: Giao hưởng số 5 giọng Đô thứ, Op. 67
Thời gian sáng tác: Được sáng tác trong khoảng thời gian 1804–1808.
Công diễn lần đầu: Buổi biểu diễn chính thức trước công chúng diễn ra vào ngày 22/12/1808 tại Theater an der Wien, Vienna dưới sự chỉ huy của chính tác giả.
Đề tặng: Bản giao hưởng được đề tặng cho hoàng thân Franz Joseph von Lobkowitz và bá tước Andrey Razumovsky.
Độ dài: Khoảng 30-40 phút.
Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Allegro con brio (Đô thứ)
Chương II – Andante con moto (La giáng trưởng)
Chương III – Scherzo: Allegro (Đô thứ)
Chương IV – Allegro – Presto (Đô trưởng)
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, contrabassoon, 2 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani và dàn dây.

Beethoven luôn có thói quen sáng tác nhiều tác phẩm trong cùng một giai đoạn. Ngay sau khi ông hoàn thành Giao hưởng số 3 “Eroica” vào năm 1804, nhiều phác thảo của bản giao hưởng số 5 được cho là đã ra đời. Cùng thời điểm, Beethoven còn sáng tác bản giao hưởng số 4, bản giao hưởng số 6, Piano concerto số 4, Violin concerto, Fidelio và một số tác phẩm khác. Bản giao hưởng số 5 được biểu diễn ra mắt vào ngày 22/12/1808, cùng với bản giao hưởng số 6, piano concerto số 4, Choral fantasy và một số tác phẩm khác nữa.
Giữa sự hỗn loạn của chiến tranh, bạo lực và những khủng hoảng cá nhân, Beethoven đã sáng tác bản giao hưởng số 5, một tác phẩm sẽ cách mạng hoá âm nhạc mãi mãi. Với 4 nốt nhạc mở đầu (một trong những motif nổi tiếng nhất trong lịch sử âm nhạc), đã không còn những mái tóc giả bằng bột, những kiểu cách cung đình giả tạo của thế kỷ thứ 18, chúng ta bị nhấn chìm vào một thế giới bạo lực với mùi thuốc súng và những cuộc cách mạng. Beethoven đã theo đuổi 4 nốt nhạc đầu tiên đó đầy ám ảnh – toàn bộ chương một (và nhiều đoạn nhạc khác nữa) bắt nguồn từ chúng. Phong cách “Anh hùng ca” lần đầu tiên xuất hiện trong chương I bản giao hưởng số 3 của ông. Và Beethoven đã đẩy phong cách này lên một nấc thang cao hơn trong bản giao hưởng số 5 và mở rộng nó, bao trùm toàn bộ tác phẩm. Những tác phẩm này (cùng với một số overture của ông) đã mãi mãi thay đổi suy nghĩ của chúng ta về việc âm nhạc có thể làm được những gì và âm nhạc là gì. Chắc chắn Mozart có thể sáng tác được những tác phẩm mạnh mẽ về mặt cảm xúc (Requiem là một ví dụ điển hình) nhưng để nói về sự chiến thắng khi đối mặt với nghịch cảnh, âm nhạc của Beethoven sẽ luôn được nhắc đến đầu tiên.
Đây là bản giao hưởng giọng thứ đầu tiên của Beethoven. Nhiều nhà phê bình âm nhạc đó là do ảnh hưởng từ các bản giao hưởng giọng thứ của Haydn, và trực tiếp hơn là bản Piano concerto số 24 giọng Đô thứ, K. 491 của Mozart. Đây là một trong những bản giao hưởng đầu tiên sử dụng trombone (và từ đó chúng trở thành thành viên thiết yếu của dàn nhạc). Nhưng điều quan trọng hơn, là cảm xúc tươi mới và cung bậc của âm nhạc. Trong bản giao hưởng này, Beethoven đã tặng người nghe một chuyến du lịch từ bóng tối và bạo lực của chương I giọng Đô thứ tới chiến thắng hân hoan của chương IV giọng Đô trưởng. Một thời gian sau, ông đã viết về việc chuyển giọng này: “Nhiều người khẳng định rằng một tác phẩm giọng thứ phải kết thúc ở giọng thứ. Không! Ngược lại, tôi thấy rằng giọng trưởng có một hiệu quả tuyệt vời… Niềm vui nối tiếp nỗi buồn, nắng – mưa”.
4 nốt nhạc (gồm 3 nốt Son ngắn và 1 nốt Mi giáng dài) mở đầu tác phẩm ở âm lượng fortissimo. Tiếp theo đó, Beethoven lại khiến chúng ta nín thở với 4 nốt nhạc tương tự (lần này ở âm vực thấp hơn với 3 nốt Pha ngắn và 1 nốt Rê dài). Sau màn giới thiệu đầy ấn tượng này, tác giả đã tung ra một chương nhạc chưa từng có thời bấy giờ. Từ chủ đề mở đầu này, Beethoven đã phát triển thành một kiệt tác giao hưởng, xác định một nguyên tắc giao hưởng mới: tiềm năng từ một cấu trúc đơn giản biến thành một tác phẩm khổng lồ. Trọng tâm duy nhất của chủ đề được tái hiện liên tục trên nhịp điệu tuôn trào. Chủ đề khi gầm thét, khi thì thầm, khi đau đớn trong sâu thẳm của dàn nhạc nhưng không thể ngăn chặn được. Chủ đề hai trữ tình thật đẹp trên tiếng horn nhưng choáng ngợp vì sự giận dữ và kiên quyết của chủ đề mở đầu. Phần phát triển đầy bất an cho thấy những ám ảnh về chủ đề thứ nhất. Trong phần tái hiện truyền thống, một khúc độc tấu của oboe đầy biểu cảm tương phản với những dông bão bao quanh nó đã đóng băng hoàn toàn hoạt động. Sau đó là một coda dài, liên tục nhắc lại chủ đề chính. Phần coda mở rộng thật tuyệt vời không phải vì nó kết thúc chương nhạc một cách hiệu quả và mạnh mẽ mà bởi vì nó khám phá ra những chiều sâu mới xung đột và sức mạnh tại một thời điểm mà dường như chúng ta không thể tưởng tượng được.
Chương II Andante con moto thư thái giải toả bớt không khí căng thẳng của chương I bao gồm hai chủ đề xen kẽ với những biến tấu của chúng. Điều này gợi nhớ lại chương II bản giao hưởng số 94 “Surprise” của Haydn. Tuy nhiên ở tác phẩm của Beethoven, các biến tấu này phức tạp và thiếu rõ ràng hơn. Ngay đầu chương nhạc là chủ đề 1 ngọt ngào vào trữ tình với giai điệu trên bè viola và cello đồng âm dưới phần đệm pizzicato của double bass. Chủ đề thứ hai ngay sau đó xuất hiện mạnh mẽ, quyết đoán hơn với sự hoà hợp của clarinet và bassoon. Trong suốt chương nhạc, cả hai chủ đề đều trải qua những thay đổi về cường độ, tốc độ và hoà âm. Mỗi chủ đề đều được chơi với những nhóm nhạc cụ và bè đệm khác nhau. Những biến tấu theo một cách nào đó đã nhấn mạnh chủ đề thứ nhất hơn chủ đề thứ hai. Biến tấu thứ 3 của chủ đề đầu tiên được theo sau bằng một coda có tốc độ nhanh hơn. Phần này dựa trên motif đã được giới thiệu trước đó ở đầu chương và được kết thúc bằng toàn bộ dàn nhạc.
Chương III mặc dù không được đặt tên là Scherzo nhưng về hình thức và chức năng, nó rất gần với scherzo thay vì một minuet quen thuộc hơn. Chủ đề một của chương nhạc mở đầu với cuộc đối thoại đáng lo ngại giữa bè cao và thấp của dàn dây. Chủ đề hai ngay lập tức nối tiếp với tiếng horn, sử dụng lại nhịp điệu của motif chương I. Nhịp điệu này sớm bùng nổ, trở nên nổi bật trước khi chuyển một fugue táo bạo và cuồng nhiệt, bắt đầu từ double bass trong phần trio. Chủ đề một của chương nhạc trở lại trong pianissimo rất khẽ khàng tạo nên cảm giác hồi hộp và lo lắng. Tâm trạng này còn được lên thêm một mức qua tiếng timpani nhẹ nhàng, được chơi lặp đi lặp lại trên nền một giai điệu liên tục của dàn dây. Âm lượng dần lớn lên, âm nhạc di chuyển không ngừng nghỉ đến phần mở đầu chiến thắng của chương kết – điều chưa từng có trong lịch sử âm nhạc.
Chương IV làm nổi bật màu sắc của các nhạc cụ với sự tham gia của trombone, piccolo và contrabassoon được viết ở giọng Đô trưởng, trái ngược với truyền thống trước đó chương cuối thường có cùng giọng với chương I. Trombone xuất hiện nhu để dẫn dắt chủ đề hành quân, trong khi contrabasssoon tạo thêm chiều sâu cho âm nhạc còn piccolo cung cấp thêm sự lấp lánh. Chương nhạc được viết ở hình thức sonata và dẫn đến một coda với cường độ tăng dần và kết thúc trong một không khí chiến thắng vinh quang đầy tưng bừng, hân hoan.
Có lẽ bản giao hưởng số 5 này nói một thứ ngôn ngữ mà chưa từng một ai được nghe trước đây. Đây là một thể loại giao hưởng mới và phát minh của Beethoven về việc tìm một con đường dẫn từ xung đột đến chiến thắng đã trở thành hình mẫu cho việc sáng tác giao hưởng sau này. Beethoven đã phá vỡ mọi luật lệ và biến tác phẩm của mình thành những điều đúng đắn đến nghẹt thở. Nhiều người gắn bản giao hưởng này với cái tên “Định mệnh”, nhưng trên thực tế đó không phải là cái tên của Beethoven mà đến từ học trò và thư ký của ông Anton Schindler. Chắc chắn giá trị âm nhạc của bản giao hưởng này còn vượt xa cái tên đó.
cobeo