“Có hai quy tắc vàng dành cho dàn nhạc: bắt đầu cùng nhau và kết thúc cùng nhau. Công chúng sẽ không đưa ra lời phàn nàn nào cho phần giữa.” – Thomas Beecham
Thomas Beecham không đơn thuần là một nhạc trưởng tài ba. Kể từ đầu thế kỷ 20 cho đến khi qua đời vào năm 1961, tên tuổi của ông đã tạo ra ảnh hưởng vô cùng to lớn lên toàn bộ đời sống âm nhạc nước Anh. Theo đánh giá của nhà phê bình âm nhạc Neville Cardus, Beecham là nhạc trưởng người Anh đầu tiên có sự nghiệp quốc tế đáng kính trọng và được thừa nhận một cách rộng rãi. Bên cạnh đó, sinh ra trong một gia đình giàu có, Beecham đã sử dụng nguồn lực của cá nhân mình để tài trợ cho các vở opera tại nhiều nhà hát ở London từ những năm 1910 cho đến khi bắt đầu Thế chiến thứ hai. Ông là một nhà hoạt động âm nhạc năng nổ và đầy nhiệt huyết. Trong cuộc đời mình, Beecham đã thành lập nhiều dàn nhạc, trong đó London Philharmonic và Royal Philharmonic vẫn còn tồn tại đến ngày nay, duy trì được chất lượng rất cao và tham gia tích cực vào đời sống âm nhạc cổ điển thế giới. Có thể nói, hiếm một nhạc trưởng nào lại tác động mạnh mẽ tới thành phố nơi mình sinh sống như Beecham đã làm với London trong nửa đầu thế kỷ 20. Ông góp phần to lớn trong việc định hình đời sống âm nhạc của London nói riêng và nước Anh nói chung trong những năm tháng đó. Những thành tựu trong âm nhạc của ông thật phi thường nhưng Beecham còn luôn được nhớ đến với tính hài hước đến chua cay của mình. Những câu nói của ông như chê bai một nghệ sĩ cello trong dàn nhạc: “Thưa bà, giữa hai chân bà có một nhạc cụ có khả năng mang lại niềm vui cho hàng nghìn người, vậy mà tất cả những gì bà làm chỉ là gãi nó” hay ví âm thanh của harpsichord với “hai bộ xương đang giao phối trên mái nhà bằng thiếc”. Cùng với bộ râu dê nhọn, vóc dáng kiêu hãnh và mập mạp, chúng ta đã có Thomas Beecham, một trong những nhà hoạt động âm nhạc vĩ đại nhất của thế kỷ 20.
Thomas Beecham sinh ra trong một gia đình giàu có vào ngày 29/4/1879 tại thành phố St. Helens, gần Liverpool, Anh. Ông nội của cậu, cũng tên là Thomas là người đã thành lập nhà máy sản xuất thuốc mang tên Beecham’s Pills. Tháng 8/1859, ông Thomas đăng quảng cáo trên St. Helens Intelligencer: “Thuốc Beechams: Giá trị một guinea một hộp”, được coi là khẩu hiệu quảng cáo đầu tiên trên thế giới và đưa Beecham’s Pills thành một thương hiệu toàn cầu và xây dựng nên đế chế của riêng mình. Năng khiếu âm nhạc được cậu bé bộc lộ từ rất sớm. Chỉ mới bảy tuổi, Thomas đã tự mày mò nghiên cứu tổng phổ các vở opera của Richard Wagner. Thomas muốn theo đuổi âm nhạc tại Đức nhưng bị người cha Joseph cấm đoán và bắt theo học văn học cổ điển tại Wadham College, Oxford. Thomas cảm thấy đó không phải là chuyên ngành thích hợp với mình và đã thành công thuyết phục ông Joseph để từ bỏ vào năm 1898. Cậu theo học piano nhưng mặc dù có năng khiếu thiên bẩm, cậu gặp khó khăn vì bàn tay nhỏ và một chấn thương cổ tay đã khiến mơ ước trở thành nghệ sĩ biểu diễn trở nên xa vời. Thomas chuyển hướng sang học sáng tác với một số giảng viên danh tiếng tại Liverpool, London và cả Moritz Moszkowski ở Paris. Về nghệ thuật chỉ huy dàn nhạc, cậu hoàn toàn tự học. Tháng 11/1899, Hans Richter, người dự kiến chỉ huy Hallé Orchestra tại St. Helens bị ốm. Joseph, lúc này đang là thị trưởng của thành phố đã đề nghị con trai mình là người thay thế. Thomas, người mới có kinh nghiệm chỉ huy duy nhất một lần trước đó với dàn nhạc hỗn hợp gồm nhạc công địa phương, thành viên của Hallé và Liverpool Philharmonic, đã thành công và bắt đầu con đường trở thành nhạc trưởng chuyên nghiệp.
Beecham bắt đầu cuộc sống tại London bằng công việc tại Imperial Grand Opera. Anh đảm nhiệm công việc trợ lý nhạc trưởng và sau đó được giao chỉ huy một số vở opera, bắt đầu vào năm 1902 với The Bohemian Girl của Michael William Balfe tại Shakespeare Theatre. Beecham cũng thử sức với công việc sáng tác nhưng tỏ rõ sự không hài lòng với bản thân và chỉ còn tập trung vào công việc chỉ huy dàn nhạc. Năm 1906, Beecham lần đầu tiên được mời làm nhạc trưởng của New Symphony Orchestra, một dàn nhạc mới được thành lập với 46 thành viên. Anh nhận thức được rằng để New Symphony Orchestra có thể cạnh tranh với những dàn nhạc khác tại London như Queen’s Hall Orchestra hay London Symphony Orchestra vừa mới được thành lập, dàn nhạc phải có quy mô lớn hơn để có thể biểu diễn được những bản giao hưởng đồ sộ đồng thời phải xuất hiện tại những phòng hoà nhạc danh tiếng. Beecham đã thành công trong việc thuyết phục hai nhà sáng lập dàn nhạc là Charles Draper và Eli Hudson thực hiện công việc này. Tháng 10/1907, Beecham và New Symphony Orchestra (sau khi đã được mở rộng) thực hiện một chương trình hoà nhạc tại Queen’s Hall, gồm toàn những tác phẩm ít được biết đến như La forêt enchantée (Vincent d’Indy), thơ giao hưởng Šárka trích từ tổ khúc Má vlast (Bedřich Smetana) và bản giao hưởng của Édouard Lalo, một trong những tác phẩm được anh rất yêu thích. Ngay từ khi bắt đầu sự nghiệp, Beecham đã luôn luôn lựa chọn tác phẩm biểu diễn theo khẩu vị của mình chứ không hề tuân theo ý thích của công chúng. Chính trong thời kì này, Beecham đã lần đầu tiếp xúc với âm nhạc của Frederick Delius và ngay lập tức bị cuốn hút. Beecham có tình yêu sâu sắc với các tác phẩm của Delius và thường xuyên biểu diễn chúng trong suốt sự nghiệp của mình.
Năm 1908, Beecham chia tay New Symphony Orchestra vì những mâu thuẫn nội bộ. Chỉ một năm sau, Beecham thành lập Beecham Symphony Orchestra. Ông lựa chọn các nhạc công rất kĩ càng. Ông không tuyển người từ các dàn nhạc khác mà chủ yếu lấy từ các hiệp hội âm nhạc địa phương, nhạc viện và những người chiến thắng trong các cuộc thi. Họ hầu hết đều rất trẻ, tuổi trung bình của dàn nhạc vào khoảng 25, một số nhạc công sau này trở nên nổi tiếng, nổi bật là nghệ sĩ viola Lionel Tertis. Ông đã chỉ huy dàn nhạc này cho đến khi Thế chiến lần thứ nhất nổ ra. Tuy nhiên do sự lựa chọn tác phẩm của Beecham không hợp với thị hiếu của khán giả nên các buổi biểu diễn của ông thường không đông người tham dự. Có những mâu thuẫn gay gắt với ông Joseph nên quyền tiếp cận tài sản của Beecham bị hạn chế hết sức nghiêm ngặt. Vì vậy, Beecham phải chật vật xoay sở với số tiền 700 bảng Anh trợ cấp từ di chúc của ông nội và sự hỗ trợ từ mẹ ông, bà Josephine. Đến năm 1910, hai cha con Beecham đã hoà giải và ông đã có được nguồn lực tài chính để hiện thực hoá ước mơ tổ chức các buổi biểu diễn opera tại Covent Garden cũng như nhiều nhà hát khác. Vào thời điểm này, vai trò của các ca sĩ luôn nổi bật hơn nhạc trưởng và Beecham muốn thay đổi cán cân quyền lực này.
Cùng với những bản thu âm đầu tiên, năm 1910 là thời điểm khẳng định vị trí quyền lực của Beecham trong đời sống âm nhạc London. Dưới sự chỉ huy của ông, cùng với một vài trợ lý, trong đó có Bruno Walter, chỉ trong năm này, 34 vở opera đã được công diễn, hầu hết trong số đó là những tác phẩm mới hoặc ít được biết đến ở London. Beecham sau đó thừa nhận rằng trong những năm đầu sự nghiệp, những vở opera mà ông chọn để trình diễn quá khó hiểu để thu hút công chúng. Chỉ bốn trong số đó mang lại lợi nhuận: hai vở mới của Richard Strauss (Salome, Elektra), Les contes d’Hoffmann (Jacques Offenbach) và Die Fledermaus (Johann Strauss). Beecham cũng đã mời Feodor Chaliapin, Wilhelm Furtwängler, Erich Kleiber cũng như nhiều nghệ sĩ danh tiếng khác đến biểu diễn tại London. Năm 1911 và 1912, Beecham Symphony Orchestra và đoàn Ballets Russes của Sergei Diaghilev đã có các buổi biểu diễn tại Covent Garden và Krolloper, Berlin dưới sự chỉ huy của Beecham và Pierre Monteux. Beecham được mọi người rất khâm phục khi chỉ huy tác phẩm Petrushka vốn vô cùng phức tạp của Stravinsky chỉ với hai ngày nghiên cứu tổng phổ và không có buổi diễn tập. Năm 1913, Beecham lại một lần nữa giới thiệu một số vở opera mới tại Anh như Der Rosenkavalier (Richard Strauss) và ba vở opera của các nhà soạn nhạc Nga: Boris Godunov, Khovanshchina (Modest Mussorgsky) và Maid of Pskov (Nikolai Rimsky-Korsakov) với sự xuất hiện chói sáng Chaliapin. Sau đó, Beecham nhường bục chỉ huy của Beecham Symphony Orchestra cho Monteux và một vài nhạc trưởng khác. Ông chỉ trở lại vị trí này vào năm sau với Prince Igor (Alexander Borodin) cùng Chaliapin và Le Rossignol (Stravinsky).
Khi Thế chiến lần thứ nhất nổ ra, Beecham vẫn kiên trì với công việc của mình. Không một chút thù lao, âm nhạc dưới đũa chỉ huy của ông vẫn vang lên tại London, Liverpool và Manchester (nơi ông nung nấu một kế hoạch lớn lao là xây một nhà hát opera tại đây). Ngoài ra, Beecham vẫn tiếp tục hỗ trợ tài chính cho ba tổ chức là Hallé Orchestra, London Symphony Orchestra và Royal Philharmonic Society. Năm 1915, ông thành lập Beecham Opera Company với nòng cốt là các ca sĩ Anh và thường xuyên biểu diễn trên khắp quê hương. Sau khi chiến tranh kết thúc, Beecham lại quay trở lại với công việc của mình tại Covent Garden. Tuy nhiên, ông không còn gây được tiếng vang như giai đoạn trước đó, Beecham chỉ chỉ huy 9 trên tổng số 40 buổi trong mùa diễn 1919-1920. Và thời điểm này cũng là lúc tình hình tài chính của ông và gia đình bắt đầu gặp những vấn đề, được Beecham miêu tả là “trải nghiệm thử thách và khó chịu nhất trong cuộc đời tôi”. Tháng 7/1914, ông Joseph có đặt cọc để mua một mảnh đất ngay cạnh Covent Garden. Thương vụ này được The Times mô tả là “một trong những thỏa thuận lớn nhất từng được thực hiện trong lĩnh vực bất động sản ở London”. Tuy nhiên, chiến tranh xảy ra, chính phủ Anh có những thay đổi chặt chẽ hơn về mặt luật pháp đối với việc sử dụng vốn khiến giao dịch bị đình trệ. Thêm vào đó, việc ông Joseph qua đời vào tháng 10/1916 khiến sự việc càng trở nên phức tạp hơn. Vì vậy, Beecham và em trai Henry phải đứng ra thành lập một công ty mới để tiếp quản việc này. Mọi thứ chỉ được giải quyết dứt điểm vào năm 1923. Năm 1924, bất động sản Covent Garden và công ty Beecham’s Pills sáp nhập làm một thành công ty Beecham Estates and Pills và Beecham chiếm cổ phần đáng kể trong đó, điều giúp ông hoạt động năng nổ hơn nữa trong âm nhạc.
Ông trở lại bục chỉ huy vào tháng 3/1923 với Hallé Orchestra tại Manchester. Lúc này, không còn dàn nhạc của riêng mình, Beecham thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với London Symphony Orchestra, kéo dài cho đến hết những năm 1920. Ông thất bại trong việc đàm phán với tập đoàn BBC trong việc làm nhạc trưởng của BBC Symphony Orchestra, được thành lập vào năm 1930. Năm 1931, nhạc trưởng trẻ tuổi Malcolm Sargent tiếp cận Beecham với mục đích thành lập một dàn nhạc thường trực, có lịch biểu diễn ổn định với nguồn tài chính được hỗ trợ từ gia đình Courtauld, những người bảo trợ của Sargent. Ban đầu Beecham và Sargent nhắm tới việc cải tổ London Symphony Orchestra nhưng bị phản đối trong việc loại bỏ và thay thế những nhạc công có trình độ yếu kém. Đến năm 1932, Beecham mất hết kiên nhẫn và cùng với Sargent thành lập London Philharmonic với 106 nhạc công được tuyển chọn từ nhiều nơi, trong đó có một số nghệ sĩ trẻ vừa tốt nghiệp nhạc viện, nhiều nhạc công giàu kinh nghiệm từ các dàn nhạc địa phương, và 17 thành viên hàng đầu của London Symphony Orchestra. Buổi biểu diễn đầu tiên của dàn nhạc diễn ra tại Queen’s Hall vào ngày 7/10/1932 dưới sự chỉ huy của Beecham. Sau tác phẩm đầu tiên Overture Le carnaval romain (Hector Berlioz), khán giả trở nên quá phấn khích, nhiều người đứng lên trên ghế và cổ vũ dàn nhạc cũng như vị nhạc trưởng của họ. Trong suốt tám năm sau đó, London Philharmonic cùng Beecham thực hiện hàng trăm buổi diễn tại Queen’s Hall và ghi âm nhiều đĩa hát, là một trong những dàn nhạc tiên phong trong lĩnh vực này.
Đầu thập niên 30, Thomas Beecham khôi phục lại những buổi biểu diễn opera tại Covent Garden. Với ước muốn được tập trung hơn vào công việc chỉ huy, Beecham đứng ra đảm nhận cương vị giám đốc nghệ thuật và chỉ định Geoffrey Toye làm giám đốc kinh doanh. Trong những năm này, khán giả London liên tiếp được chứng kiến những vở opera nổi tiếng với sự tham gia của các ca sĩ hàng đầu. Berta Geissamar, trợ lý kinh doanh của Beecham cho biết: “Quan hệ giữa dàn nhạc và Thomas Beecham luôn dễ dàng và thân tình. Ông luôn xem mỗi buổi tập như một công việc chung giữa mình và dàn nhạc… Các nhạc công hoàn toàn tự nhiên khi làm việc với ông. Theo bản năng, họ thừa nhận ở ông một uy quyền nghệ thuật mà chính ông không hề công khai đòi hỏi. Vì thế, ông đã khơi gợi được những gì tốt nhất ở họ và họ cũng cống hiến hết mình”. Là một người thông tuệ, có vốn kiến thức uyên bác, hiểu được nhiều ngoại ngữ, Beecham không bao giờ tỏ ra ép buộc dàn nhạc. Tuy nhiên, có những lúc ông rất khó tính. Trong một lần biểu diễn Aida (Verdi), các vũ công ballet phàn nàn rằng tốc độ âm nhạc quá nhanh. Điều đó đã khiến Beecham chỉ huy với tốc độ nhanh hơn vào ngày hôm sau.
Năm 1936, Beecham và London Philharmonic thực hiện chuyến lưu diễn đầy tranh cãi tới Berlin. Nhiều người phản đối, cho rằng ông sẽ trở thành một công cụ tuyên truyền cho Đức Quốc xã. Những lời chỉ trích ngày càng gia tăng khi Beecham chấp thuận không biểu diễn bản Giao hưởng số 3 của Felix Mendelssohn, một người gốc Do Thái. Tại Berlin, Beecham đã thực hiện buổi hoà nhạc với sự hiện diện của Adolf Hitler. Sau khi chứng kiến Hitler vỗ tay khen ngợi, Beecham quay lại nói với dàn nhạc: “Hoá ra mặt mũi kẻ đáng ghét trông như thế này đây”. Ông quên mất rằng đó là buổi biểu diễn được phát thanh trực tiếp và cả châu Âu đã nghe thấy câu nói trên. Sau đó Beecham đã từ chối những lời mời biểu diễn tiếp theo tại Đức. Trên thực tế, Beecham muốn đưa dàn nhạc tới Berlin bởi vì ông tự hào về họ, đồng thời muốn London Philharmonic thấy rằng một dàn nhạc hạng nhất, mà nước Đức sở hữu rất nhiều, là như thế nào. Vì lý do sức khoẻ, các bác sĩ khuyên ông nên nghỉ ngơi một thời gian tại vùng có khí hậu ấm áp khi sắp bước sang tuổi 60. Tuy nhiên, Thế chiến thứ hai xảy ra khiến Beecham buộc phải trì hoãn việc này trong vài tháng để ổn định công việc của London Philharmonic trong bối cảnh nhiều nhà tài trợ rút lại các cam kết tài chính. Ông tới Úc vào mùa xuân năm 1940 sau khi để lại một khoản tiền lớn và thành lập một công ty để quản lý dàn nhạc. Tiếp theo, Beecham tới Mĩ, trở thành giám đốc âm nhạc của Seattle Symphony vào năm 1941. Nhận lời mời của người trợ lý cũ Walter, ông cũng tham gia biểu diễn nhiều chương trình tại Metropolitan Opera. Trong buổi ra mắt nhà hát vào ngày 15/1/1942, trung thành với truyền thống chỉ chỉ huy những bản nhạc mà mình yêu thích, Beecham đã giới thiệu hai tác phẩm hiếm khi xuất hiện tại đây là cantata Der Streit zwischen Phoebus und Pan (Johann Sebastian Bach) và vở opera Le Coq d’Or (Rimsky-Korsakov).
Năm 1944, Beecham quay trở lại nước Anh. Tưởng như ông sẽ cuộc đoàn tụ cùng London Philharmonic. Tuy nhiên dàn nhạc lúc này đã hoàn toàn tự chủ và đưa ra đề nghị thuê Beecham làm giám đốc âm nhạc. Giận dữ, ông nói: “Tôi kiên quyết từ chối việc bị bất kỳ dàn nhạc nào vẫy đuôi điều khiển mình… Tôi sẽ thành lập thêm một dàn nhạc vĩ đại nữa để khép lại sự nghiệp của mình”. Một câu trả lời đanh thép và ngộ nghĩnh rất đúng chất Beecham. Năm 1945, Walter Legge, người từng là trợ lý của Beecham tại Covent Garden thành lập Philharmonia Orchestra, mời ông làm nhạc trưởng cho buổi ra mắt dàn nhạc vào ngày 27/10/1945. Beecham nhận lời với thù lao là một điếu xì gà nhưng từ chối một vị trí cụ thể được trả lương. Năm 1946, Beecham thành lập Royal Philharmonic sau khi có được sự đồng ý của Royal Philharmonic Society (một tổ chức có nhiệm vụ xúc tiến các buổi biểu diễn âm nhạc) rằng dàn nhạc mới này sẽ thay thế London Philharmonic trong tất cả các buổi hoà nhạc của hiệp hội. Buổi biểu diễn đầu tiên của dàn nhạc diễn ra vào ngày 15/9/1946. Beecham trở thành nhạc trưởng chính của dàn nhạc cho đến khi ông qua đời và cùng với Royal Philharmonic ông đã tiến hành thu âm rất nhiều đĩa nhạc cũng như thực hiện một số chuyến lưu diễn tại châu Âu, Bắc Mĩ và Nam Phi. Có thể nói với Royal Philharmonic, Beecham đã hoàn toàn thoả mãn. Ông mặc sức tung hoành trong đại dương âm nhạc bao la mà bấy lâu ông hằng theo đuổi. Những tác giả mà ông thường xuyên biểu diễn trong thời kì này là George Frideric Handel, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven, Jean Sibelius và đặc biệt là Wolfgang Amadeus Mozart – nhà soạn nhạc mà Beecham coi là: “trung tâm của âm nhạc châu Âu” cũng như các vở opera của Giacomo Puccini, người mà Beecham đã từng gặp gỡ vào năm 1904. Sức khoẻ của ông giai đoạn này không phải lúc nào cũng ổn định để bảo đảm cho chương trình được diễn ra suôn sẻ. Việc Beecham ngã quỵ trong buổi hoà nhạc vào ngày 8/3/1950 do sốt cao không phải là sự cố đầu tiên của ông trước công chúng. Trước đó, ông từng ngã khỏi bục chỉ huy, sau đó nhận xét rằng “bục chỉ huy được thiết kế như một phần của âm mưu loại bỏ các nhạc trưởng” và sau đó ông nhất quyết phải có lan can phía sau mình.
Mùa hè năm 1958, Beecham biểu diễn tại Teatro Colón, Buenos Aires. Đó là những lần chỉ huy opera cuối cùng của ông. Cuối năm 1959, Beecham thực hiện chuyến lưu diễn tới Mĩ và Canada. Ngày 12/4/1960 ông trở về Anh và không bao giờ xuất ngoại nữa. Buổi biểu diễn cuối cùng trong sự nghiệp lẫy lừng của ông diễn ra vào ngày 7/5/1960 tại Portsmouth. Sức khoẻ của ông đã trở nên yếu hơn và ông qua đời vào ngày 8/3/1961 tại London vì bị huyết khối động mạch vành. Ông đã cố gắng lên kế hoạch cho các buổi thu âm và hoà nhạc trong phần lớn năm 1960 và đầu năm 1961. Nhưng đáng tiếc, chúng không thể trở thành hiện thực. Beecham được chôn cất tại nghĩa trang Brookwood, London. Năm 1991, thi hài ông được chuyển đến nghĩa trang St Peter, Limpsfield, rất gần với mộ của vợ chồng Delius. Trước khi mất, Beecham đã chỉ định nhạc trưởng người Đức Rudolf Kempe là người thay thế ông tại Royal Philharmonic.
Richard Walton, nghệ sĩ trumpet của London Philharmonic và Royal Philharmonic cho biết: “Beecham là người có năng khiếu âm nhạc nhất mà tôi từng gặp – mọi thứ đều được thể hiện qua tài năng âm nhạc tuyệt vời và đầy quyến rũ của ông ấy”. Beecham có khả năng giao tiếp tuyệt vời với các nhạc công bằng mắt. Ông chỉ huy bằng những cử động nhỏ và vô cùng yêu thích công việc tạo ra âm nhạc. Chắc chắn, Thomas Beecham là một trong những nhân vật quan trọng nhất của nền âm nhạc Anh thế kỷ 20, tạo nên rất nhiều dấu ấn tích cực. Ảnh hưởng của ông đã bao trùm lên hầu hết những sự kiện âm nhạc chính tại đây. Di sản của hầu hết những nhạc trưởng khác để lại sau khi qua đời là các bản ghi âm. Beecham làm được nhiều hơn thế. London Philharmonic và Royal Philharmonic do ông sáng lập luôn nằm trong số những dàn nhạc nổi bật của nước Anh và thế giới. Cùng với đó là những câu nói đùa kiểu như: “Người Anh có thể không thích âm nhạc, nhưng họ hoàn toàn yêu thích tiếng ồn mà nó tạo ra”. Tất cả những điều đó đã tạo nên chân dung độc nhất vô nhị của Thomas Beecham, không thể nhầm lẫn với bất cứ ai khác.
Cobeo
