Tác giả: Wolfgang Amadeus Mozart.
Tác phẩm: Concerto piano số 22 giọng Mi giáng trưởng, K. 482
Thời gian sáng tác: Hoàn thành vào ngày 16/12/1785.
Công diễn lần đầu: Dường như tác phẩm được công diễn lần đầu ngay sau khi Mozart hoàn thành tác phẩm, được chơi giữa các chương của oratorio La Liberatrice del Popolo Giudaico nella Persia, o sia l’Esther của Carl Ditters von Dittersdorf.
Độ dài: Khoảng 35 phút.
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allegro (Mi giáng trưởng)
Chương II – Andante (Đô thứ)
Chương III – Allegro (Mi giáng trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Piano độc tấu, flute, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

Mozart đã hoàn thành bản Concerto piano số 22 vào ngày 16/12/1785 khi đang ở đỉnh cao danh vọng tại Vienna. Gần như cùng thời điểm, ông cũng đã kết thúc việc sáng tác vở opera Le nozze di Figaro, tác phẩm đã được đón nhận nhiệt liệt sau khi ra mắt. Mặc dù opera là thể loại danh giá hơn thời bấy giờ nhưng chính các concerto piano mới là bánh mỳ và bơ cho sự nghiệp của Mozart lúc đó. Các buổi biểu diễn piano của Mozart vẫn được mong chờ. Không có ngày cụ thể nhưng Mozart được cho là đã biểu diễn bản Concerto piano số 22 này ba lần trong cuộc đời mình. hai lần trong vòng vài tuần sau khi hoàn thành và một lần nữa trong một chuỗi các buổi hoà nhạc đặt vé trước vào Mùa Chay sau đó. Ngoài sự hoàn hảo về hình thức thông thường và đầy ắp những giai điệu thiên tài như thường thấy của Mozart, bản concerto này còn đặc biệt đáng chú ý với lối viết cho kèn gỗ đầy màu sắc, lần đầu tiên ông sử dụng kèn clarinet thay cho những chiếc oboe như mong đợi trong một dàn nhạc của thời đại này.

Bản concerto mở đầu với việc dàn nhạc giới thiệu các chủ đề chính của chương I. Chưa bao giờ trong các bản concerto piano của mình, Mozart lại hào phóng với số lượng các giai điệu của mình như tại đây. Sự khoa trương ban đầu bắt nguồn từ horn và sự thay đổi bất thường của bassoon. Tiếp theo vẫn là giai điệu đó nhưng được chơi trên clarinet và violin. Và dàn nhạc chơi tutti rực rỡ, khoe đầy đủ màu sắc của nó. Khi nghệ sĩ độc tấu xuất hiện, piano chơi một giai điệu hoàn toàn mới, tạo nên sự độc lập khác lạ. Giai điệu có những quãng nhảy vọt, điều Mozart thường làm khi viết cho các ca sĩ hơn. Đây chắc chắn là một trong những concerto piano khó nhất của Mozart về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên, có lẽ chính điều này khiến chương nhạc có một chút lạc lõng. Sau phần trình diễn lại chủ đề của piano là một cadenza. Mozart đã không viết phần này trong tổng phổ, ông đã chơi ngẫu hứng khi biểu diễn vì vậy các nghệ sĩ biểu diễn ngày nay phải có cadenza của riêng mình. Sau phần trill cuối cùng, báo hiệu truyền thống cho biết cadenza kết thúc, dàn nhạc đã khép lại chương I.

Chương II là một khúc Andante u buồn ở giọng Đô thứ, trái tim của tác phẩm. Trong buổi biểu diễn đầu tiên, ông Leopold, cha của Mozart cho biết khán giả đã đặc biệt yêu thích; chương nhạc này đã được biểu diễn lại (một điều khá hiếm hoi). Chương nhạc có hình thức biến tấu, điều rất ít khi được Mozart thực hiện. Mở đầu, chỉ riêng dàn dây chơi chủ đề chính của chương đầy biểu cảm sau đó, piano bước vào và bắt đầu chơi một biến tấu. Tuy nhiên, chủ đề và những biến tấu chớm nở này đã bị kèn gỗ cắt ngang, chúng cố gắng tạo một sự tươi sáng hơn cho âm nhạc với một giai điệu tương phản ở giọng trưởng. Tuy nhiên, bè dây và piano tiếp tục nhấn mạnh vào một biến tấu ảm đạm khác. Một bản song ca giữa flute và bassoon lại cố gắng can thiệp với một giai điệu mới ở giọng trưởng nhưng piano và dàn nhạc dứt khoát quay trở lại với chủ đề chính. Cuối cùng, kèn gỗ tham gia cùng với piano, bằng lòng với tâm trạng u tối của chương nhạc với một coda đẹp đẽ nhưng đau đớn. Ngay khi tất cả hy vọng dường như đã tan thành mây khói, Mozart lao vào ánh nắng mặt trời, hai lần trong thời gian ngắn chuyển sang giọng Đô trưởng chỉ với một ô nhịp. Đó là nét vẽ của một thiên tài.

Tâm trạng u ám của chương Andante ngay lập tức bị phá bỏ. Chương III bắt đầu với một chủ đề chính tươi sáng, rực rỡ trên piano gợi nhớ lại chương III trong Concerto horn số 3 của Mozart. Theo truyền thống, đây là một rondo: chủ đề chính xen kẽ với những nét nhạc tương phản. Tuy nhiên, trong cấu trúc chung đó, Mozart đem tới một vài điều bất ngờ. Sau chủ đề chính mang phong cách của một vũ điệu, âm nhạc chợt dừng lại, dàn dây chơi những nét nhạc đệm đơn giản, mang tính nhịp điệu. Phía trên đó, piano chơi một giai điệu nhẹ nhàng, tinh tế. Sau đó là một sự chuyển tiếp không dẫn về chủ đề chính mà mở ra một giai điệu thứ ba, rộng rãi, trữ tình hơn, có thể hát lên được. Chủ đề chính cuối cùng cũng được quay trở lại nhưng nhanh chóng được chuyển sang một phần phát triển hỗn loạn hơn và rồi đột ngột dừng lại dẫn đến một candenza. Như thể bước vào một thế giới mộng mơ, piano độc tấu đưa người nghe đến một khúc andante cantabile chậm rãi của kèn gỗ. Một cadenza khác sau đó dẫn chúng ta đến với sự quay lại của chủ đề chính và chủ đề ba trữ tình. Và rồi lại một cadenza nối tiếp với sự tái hiện của chủ đề chính. Khi chương nhạc dần về cuối, âm nhạc dừng lại, chúng ta nghe thấy một sự hồi tưởng ngắn về chủ đề hai tinh tế. Như thể Mozart nói: “Chắc hẳn các bạn nghĩ rằng tôi quên điều đó”? Bản concerto kết thúc trong vui vẻ, hân hoan.

Concerto piano số 22 có lẽ chưa phải là đỉnh cao trong các tác phẩm của Mozart, nhưng hầu như không hề thua sút so với các bản trước đó. Tác phẩm nổi bật với cách sử dụng clarinet, tạo nên một màu sắc khác biệt. Mozart có lẽ đã hài lòng với kết quả này nên đã tiếp tục sử dụng clarinet cho Concerto piano 23 sau đó. Nhìn chung, đây là một tác phẩm tao nhã, được trang trí công phu, tương đối phức tạp và tạo được sự hứng khởi. Trong cuốn sách về Mozart những bản concerto piano của ông, Cuthbert Girdlestone đã nhận xét: “Trong tất cả những bản concerto của ông, đây bản quyền uy nhất. Kết hợp giữa sự duyên dáng và trang nghiêm, âm nhạc mở ra như một thứ quyền lực được thực thi”.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
laphil.com
nyphil.org
hyperion-records.co.uk
houstonsymphony.org