“Sofronitsky chính xác là người lãng mạn thuần tuý; anh ấy khao khát sự vô hạn và hoàn toàn thờ ơ, bất lực trước cuộc đời này.” – Maria Yudina

Vào ngày 13/5/1921, hội trường nhỏ của Nhạc viện Petrograd (nay là Nhạc viện Rimsky-Korsakov) chứng kiến lễ tốt nghiệp của hai sinh viên piano, họ đều chơi sonata piano của Franz Liszt. Đó là một giai đoạn khó khăn đối với nước Nga nói chung và âm nhạc cổ điển tại đây nói riêng. Vẫn còn đó một cuộc nội chiến đẫm máu và tàn khốc vô nhân đạo. Những người dân vũ trang có mặt trên khắp các con phố. Sergei Rachmaninov đã rời nước Nga mãi mãi. Feodor Chaliapin cũng sẽ như vậy sau sáu tháng nữa. Nhưng hội trường đã chật kín người. Họ hiểu rằng mình đang chuẩn bị chứng kiến sự trưởng thành của hai nghệ sĩ piano vĩ đại, những người sẽ làm rạng danh nước Nga. Đó là Maria Yudina và Vladimir Sofronitsky. Sofronitsky chơi cuối cùng. Một khán giả đã ghi lại: “Một thanh niên cao gầy, xanh xao bước ra, cúi đầu khiêm tốn, ngồi xuống cây đàn piano và bất động trong vài phút, cúi đầu. Một cái vung tay tuyệt đẹp của anh ấy và Sonata của Liszt bắt đầu. Anh ấy đã chơi giữa chiến tranh, sự tàn phá, đói khát, tuyệt vọng, sợ hãi, những kế hoạch điên rồ để xây dựng lại hoàn toàn thế giới và con người”. Đó chính là giây phút mà Sofronitsky chính thức bước ra khỏi giảng đường nhạc viện để trở thành một nghệ sĩ piano, mà tài năng của ông, được chính những cái tên huyền thoại như Sviatoslav Richter và Emil Gilels coi là bậc thầy. Chỉ biểu diễn bên ngoài Liên Xô hai lần, Sofronitsky không thực sự nổi tiếng, điều mà nhiều nghệ sĩ xuất sắc khác cũng chịu chung số phận như Yudina, Daniil Shafran hay Nadezhda Obukhova. Nhưng những phẩm chất của một thiên tài, đặc biệt trong các tác phẩm của Alexander Scriabin, người cha vợ mà Sofronitsky chưa bao giờ gặp mặt, sẽ luôn khiến những người nghe, dù là khó tính nhất, cũng phải thán phục và kính nể.

Vladimir Sofronitsky sinh ngày 8/5/1901 tại Saint Petersburg trong một gia đình có cha, cũng tên là Vladimir là một giáo viên vật lý và mẹ xuất thân trong một gia đình nghệ thuật. Cụ cố của Vladimir là hoạ sĩ nổi tiếng về vẽ chân dung vào đầu thế kỷ 19 Vladimir Borovikovsky. Từ năm 1903, gia đình cậu chuyển đến sinh sống tại Warsaw. Khi lên 5 tuổi, cậu bé đã bị cuốn vào thế giới âm thanh của cây đàn piano. Cũng giống như mọi đứa trẻ thực sự có năng khiếu khác, Vladimir thích tưởng tượng với bàn phím, chơi một thứ gì đó của riêng mình hay những gì cậu tình cờ nghe được. Cậu sớm bộc lộ một đôi tai chính xác và trí nhớ tuyệt vời. Khi 6 tuổi, gia đình cho Vladimir học piano với Anna Lebedeva-Getcevich, người từng là học trò của Nikolai Rubinstein. Lebedeva-Getcevich là một giảng viên tài năng và uyên bác. Bà là người đề cao tính kỷ luật và luôn cập nhật những phương pháp giảng dạy hiện đại nhất đồng thời biết chắt lọc cho phù hợp với từng học sinh của mình. “Công việc của từng ngón tay, từng cơ bắp không tránh khỏi sự chú ý của cô ấy và cô ấy kiên trì tìm cách loại bỏ bất kỳ sự bất thường nào có hại”, ông Vladimir viết trong hồi ký của mình. Rõ ràng, những bài học với Lebedeva-Getsevich đã giúp ích rất nhiều cho con trai ông. Cậu bé tiến bộ nhanh trong học tập, gắn bó với cô giáo của mình và sau này luôn dành cho Lebedeva-Getsevich những lời biết ơn.

Theo lời khuyên của Alexander Glazunov, mùa thu năm 1910, Vladimir bắt đầu theo học tại Nhạc viện Warsaw dưới sự dạy dỗ của chuyên gia nổi tiếng về Frédéric Chopin, Aleksander Michałowski. Michałowski đã sửng sốt trước tài năng của cậu bé: “Tôi không thể tưởng tượng được một tài năng lại ở đây. Tôi không thể không nhận một học sinh như vậy”. Cũng từ lúc này, Vladimir bắt đầu quan tâm đến đời sống âm nhạc xung quanh mình. Cậu thường xuyên đi nghe hoà nhạc, chứng kiến các màn biểu diễn tuyệt vời của Rachmaninov, Konstantin Igumnov và Vsevolod Buyukli. Trong đó Buyukli là một người rất yêu thích âm nhạc của Scriabin và đã có những tác động mạnh mẽ đến thế giới quan của cậu. Những năm gắn bó với Michałowski là giai đoạn có tác dụng tốt nhất đến sự phát triển của Vladimir với tư cách một nghệ sĩ. Bản thân Michałowski ngoài công việc giảng dạy còn thường xuyên biểu diễn. Vladimir may mắn không chỉ được học với một người thầy giàu kinh nghiệm mà còn từ một nghệ sĩ hoà nhạc, người hiểu rõ về sân khấu và các quy luật của nó, điều mà Lebedeva-Getsevich không thể truyền đạt lại cho cậu học trò của mình. Ở cạnh Michałowski, Vladimir lần đầu tiên cảm nhận được hương thơm sôi động của sân khấu hoà nhạc, bắt gặp sự quyến rũ độc đáo của nó, thứ mà cậu sẽ yêu thích mãi mãi.

Năm 1914, gia đình Vladimir chuyển về quê nhà Saint Petersburg. Sau một năm theo học với Leonid Shchedrin, năm 1916, anh nhập học tại nhạc viện dưới sự hướng dẫn nhà sư phạm đáng kính Leonid Nikolayev. Đó cũng là sự may mắn lớn đối với Vladimir khi luôn gặp được những người thầy tài năng và tận tâm. Nhiều cái tên tài năng khác cũng từng là học trò của Nikolayev, có thể kể đến là Yudina, Dmitri Shotakovich hay Alexander Zakin. Dù có sự khác biệt trong nhân sinh quan nghệ thuật, Nikolayev cân bằng và logic trong khi Vladimir luôn có xu hướng bùng nổ nhưng họ vẫn vô cùng hợp nhau. Nikolayev vốn là một người nghiêm khắc và kiệm lời, lại bất ngờ luôn khoe cậu học trò của mình với những người xung quanh: “Hãy đến nghe một cậu bé tuyệt vời… Đối với tôi, dường như đây là một tài năng xuất sắc.” Trong thời gian này, Vladimir cũng tham gia một số chương trình hoà nhạc của nhạc viện cũng như biểu diễn từ thiện. Anh đã bắt đầu được chú ý, đã có nhiều nhà phê bình dự đoán một tương lai nghệ thuật huy hoàng đang chờ đón Vladimir. Chính trong lớp học của Nikolayev, Vladimir đã gặp Elena Scriabina, con gái lớn của Scriabin và kết hôn với cô vào năm 1920. Chính điều này đã càng khiến anh gắn bó hơn với âm nhạc của Scriabin dù rằng chưa một lần được gặp nhà soạn nhạc (Scriabin đã qua đời trước đó vào năm 1915). Đứa con đầu lòng của họ đã được Glazunov nhận làm cha đỡ đầu. Anh cũng kết bạn với những sinh viên piano khác tại đây là Vladimir Horowitz và Simon Barere, người mà sau này Sofronitsky thường biểu diễn cùng trong những tác phẩm dành cho hai piano.

Dù đã thực hiện một số buổi biểu diễn tại Warsawa, chương trình độc tấu chính thức đầu tiên của Scriabin diễn ra tại Saint Petersburg vào năm 1919, khi anh vẫn đang là sinh viên tại nhạc viện. Nghệ sĩ piano Iosif Turchinsky rất thích thú với người đồng nghiệp trẻ của mình của mình và đã nhắn nhủ: “Gửi đến người đồng nghiệp nghệ thuật tài năng và thân yêu nhất Volodya Sofronitsky với một nguyện vọng chân thành và nồng nhiệt là duy trì hoạt động hoà nhạc càng lâu càng tốt và làm việc thông minh để củng cố sức mạnh và tinh thần của mình cho những nhiệm vụ nghệ thuật cao cả”. Năm 1920, nhân dịp kỷ niệm 5 năm ngày mất của Scriabin, lần đầu tiên anh tổ chức một chương trình hoà nhạc chỉ với những tác phẩm của ông. Tác phẩm tốt nghiệp nhạc viện của Sofronitsky, bên cạnh sonata piano của Liszt chính là concerto piano của Scriabin. Cuộc đời của một nghệ sĩ piano chuyên nghiệp bắt đầu. Tên của Sofronitsky bắt đầu xuất hiện trên những tấm áp phích tại nhiều thành phố. Khán giả Moscow khó tính cũng không thể cưỡng lại sự say mê dành cho tiếng đàn piano tuyệt vời của Sofronitsky. Cùng với đó là tại Odessa, Saratov, Tiflis, Baku, Tashkent. Tên tuổi của Sofronitsky đã sánh ngang với những nghệ sĩ lừng lẫy nhất. Anh chưa bao giờ tham gia một cuộc thi nào, bản thân Sofronitsky không thích chúng. Thành công của anh đến một cách trực tiếp nhất, từ chính những buổi biểu diễn.

Năm 1928, Sofronitsky thực hiện chuyến lưu diễn đầu tiên và cũng là cuối cùng của mình bên ngoài Liên Xô. Ông tới Warsaw, nơi lưu giữ những kỷ niệm tươi đẹp và dừng chân khoảng một năm rưỡi tại Paris. Glazunov đã có mặt ở đó và giới thiệu về Sofronitsky: “Tôi rất quen thuộc với Vladimir Sofronitsky. Cậu ấy là một trong những nghệ sĩ piano trẻ người Nga đáng chú ý nhất. Cách chơi của cậu ấy rất nổi bật vì tính nghệ thuật sự trưởng thành, kỹ thuật hoàn hảo, khả năng đào sâu, biểu cảm và sự độc đáo. Tôi không ngại nói rằng một tương lai nghệ thuật tuyệt vời đang mở ra trước mắt cậu ấy.” Sofronitsky có cơ hội gặp gỡ với nhưng tài năng âm nhạc lớn tại đây như Arthur Rubinstein, Walter Gieseking hay Ignacy Jan Paderewski cũng như những nhà soạn nhạc Sergei Prokofiev và Nikolai Medtner, nhận được những lời khuyên hữu ích của họ. Paris với nền văn hóa lâu đời, những bảo tàng, kho tàng kiến trúc phong phú mang đến cho người nghệ sĩ trẻ nhiều ấn tượng sống động, khiến tầm nhìn nghệ thuật của ông về thế giới càng thêm sắc nét. Tháng 1/1930, ông trở về Leningrad và những buổi hoà nhạc liên tục diễn ra. Sofronitsky biểu diễn rất nhiều Franz Schubert, Robert Schumann, Ludwig van Beethoven, Chopin, Liszt, nhưng luôn đặt Scriabin ở vị trí đầu tiên. Tình yêu của Sofronitsky dành cho âm nhạc của người cha vợ là không thể bàn cãi, ông từng nói: “Scriabin đã vượt ra khỏi âm nhạc”. Những người thân của nhà soạn nhạc đều khẳng định rằng cách chơi của Sofronitsky rất gợi nhớ đến Scriabin. Chopin cũng là nhà soạn nhạc ưa thích của ông, Scriabin từng cho biết: “Tình yêu dành cho Chopin đã theo tôi suốt cuộc đời.”

Trên thực tế, danh mục biểu diễn của Sofronitsky rất rộng lớn. Ông đã từng nhận được câu hỏi, rằng nếu không ngừng nghỉ, ông sẽ mất bao lâu để chơi toàn bộ các tiết mục của mình. Sau giây phút suy nghĩ, Sofronitsky đã trả lời: “Hai tuần, chắc chắn”. Như để minh chứng cho câu trả lời của mình. Mùa diễn 1937-1938, ông đã trình diễn trong 12 buổi hoà nhạc liên tiếp về lịch sử phát triển của đàn phím, từ Dietrich Buxtehude cho đến Shotakovich. Một minh chứng không chỉ cho tài năng phi thường mà còn cho sự siêng năng thực sự là vô tận. Khán giả Nga chưa bao giờ chứng kiến một màn trình diễn như vậy kể từ chuỗi bảy buổi hoà hoạc của Anton Rubinstein vào những năm 1870. Sofronitsky cũng bắt đầu dạy học, tại Nhạc viện Rimsky-Korsakov, nơi ông từng theo học trước kia. Tuy nhiên, công việc này không phải là niềm đam mê và thiên chức của ông, khác với người bạn Heinrich Neuhaus. Vì tính chất công việc, ông đã phải hi sinh cho nó rất nhiều thời gian và công sức, phần nào ảnh hưởng đến việc biểu diễn của Sofronitsky. Thế chiến thứ hai nổ ra, trong những ngày Leningrad bị bao vây, Sofronitsky bị kẹt lại trong thành phố. Thật khó để ngày hôm nay tưởng tượng được các nạn nhân không may của cuộc phong tỏa Leningrad đã trải qua những gì. Sofronitsky, cùng với những người Leningrad khác, đã chịu đựng và sống sót. Giữa cái lạnh, cái đói, pháo kích và bom đạn, giữa sự hiện diện không ngừng nghỉ của cái chết, Sofronitsky vẫn duy trì thiên chức của mình, ông biểu diễn cho người dân và binh lính. Ngày 12/12/1941, ông tổ chức một chương trình độc tấu tại Nhà hát Alexandrinsky dành cho những người bảo vệ thành phố, một buổi hoà nhạc bất thường, mãi lắng đọng trong tâm trí của Sofronitsky và khán giả. Ông nhớ lại: “Nhiệt độ là âm 3 độ C trong phòng hoà nhạc Alexandrinsky. Tôi đeo găng tay được cắt cụt ngón khi chơi đàn… Họ đã lắng nghe tôi chơi! Và tôi đã biểu diễn! Những kỷ niệm này thật đáng quý biết bao… Tôi cảm thấy rằng người nghe đã hiểu tôi, tôi đã tìm thấy con đường đến trái tim của họ”. Tháng 4/1942, ông được sơ tán khỏi Leningrad và chuyển tới Moscow, trong tình trạng sức khoẻ gần như kiệt quệ. Kể từ đó cho tới cuối cuộc đời, Sofronitsky gắn bó với mảnh đất này.

Từ năm 1943, Sofronitsky trở thành giảng viên tại Nhạc viện Tchaikovsky, Moscow. Các học sinh yêu mến ông. Olga Zhukova nhớ về người thầy của mình lúc đó: “Sự xuất hiện của Vladimir Vladimirovich được nhận biết vì một tinh thần đặc biệt, sự tinh tế, trí tuệ cao. Diện mạo ưa nhìn, dáng người thanh mảnh, khoẻ khoắn như được chạm khắc từ đá cẩm thạch, đồng thời là đôi bàn tay biểu cảm sinh động lạ thường, mọi thứ đều hài hòa với vẻ đẹp nội tâm, sự phong phú của tâm hồn. Bầu không khí ấm áp bao trùm trong lớp đã góp phần làm cho chúng tôi trở nên thân thiện với nhau, trong nhạc viện chúng tôi thường tụ tập thành một nhóm và mọi người đều có chung sở thích. Tình yêu và sự nhiệt tình đối với người thầy đã gắn kết và truyền cảm hứng cho chúng tôi. Rời khỏi buổi học, chúng tôi chỉ nghĩ: bao lâu nữa sẽ đến giờ cho buổi học tiếp theo! Các học sinh lớp khác gọi đùa chúng tôi là “sofronichi”, nhưng chúng tôi không hề bị xúc phạm, về mặt nào đó nó thậm chí còn làm chúng tôi rất vui”. Tại Moscow, Sofronitsky có cơ hội găp gỡ và giao lưu với Richter và Gilels. Hai nghệ sĩ trẻ đều dành cho bậc đàn anh sự khâm phục và kính trọng. Trong một bữa tiệc, Sofronitsky từng gọi Richter là thiên tài, để đáp lại, Richter đã gọi Sofronitsky là Thần. Mùa hè năm 1945, đích thân Iosif Stalin ra lệnh cho Sofronitsky đến biểu diễn tại Hội nghị Postdam, như để khoe khoang với thế giới về một tài năng piano xuất chúng của Liên Xô. Tuy nhiên, đó cũng là lần xuất ngoại cuối cùng của Sofronitsky. Năm 1949, nhân dịp kỷ niệm 150 năm ngày mất của Chopin, ông đã biểu diễn 5 chương trình độc tấu tại phòng hoà nhạc nhạc viện Tchaikovsky.

Như khá nhiều nghệ sĩ Liên Xô khác, Sofronitsky yêu thích những căn phòng nhỏ, ấm cúng, khán giả của ông ở đó. Trong nhiều năm trời, ông thường xuyên biểu diễn tại phòng hoà nhạc nhỏ tại nhạc viện Tchaikovsky, Ngôi nhà của những nhà khoa học và với tấm lòng thành kính nhất: Bảo tàng Scriabin. Mỗi nghệ sĩ vĩ đại đều có âm thanh đặc trưng của riêng mình. Nhưng nếu nhiều nghệ sĩ piano chỉ đơn giản được ngưỡng mộ, thì cách chơi của Sofronitsky lại gây ra sự hoang mang: làm sao ông có thể chiết xuất ra những âm thanh như vậy, làm thế nào để cây đàn piano phát ra âm thanh như vậy và phải biết dùng những từ ngữ nào để miêu tả âm thanh đó? Một điều đáng chú ý trong cách biểu diễn của Sofronitsky là không bao giờ có sự sáo rỗng, cứng nhắc trong cách thể hiện. Ông ghét nhất là những khuôn mẫu, một ý tưởng được đóng đinh: “Điều đó thật tồi tệ, khi chỉ sau một vài ô nhịp ban đầu được nghệ sĩ piano thể hiện trong buổi hoà nhạc, bạn đã hình dung được điều gì sẽ xảy ra tiếp theo”. Bản thân Sofronitsky luôn sáng tạo trên sân khấu. Trong âm nhạc, có một hình mẫu về việc biểu diễn tác phẩm một cách hoàn hảo, trọn vẹn theo tổng phổ (Arturo Benedetti Michelangeli là đại diện tiêu biểu cho trường phái này). Trái lại, có những nghệ sĩ sở hữu biệt tài điêu khắc một tác phẩm nghệ thuật ngay trên sân khấu, trước mắt khán giả, như Konstantin Stanislavski từng mong muốn: “tại đây, hôm nay, bây giờ”. Đối với Sofronitsky, điều này là tôn chỉ mục đích trong cuộc đời của ông. Khán giả đến tham dự một buổi hoà nhạc của ông là đến xem một triển lãm sáng tạo. Không có một tác phẩm nào được Sofronitsky chơi hai lần giống nhau, mỗi lần đều mang lại không khí riêng biệt với những cảm xúc khác nhau nhưng đều vô cùng hiệu quả. Đúng như những gì Gustav Mahler đã nói: “Thật nhàm chán đối với tôi khi dẫn dắt một tác phẩm theo một lối mòn”. Với Sofronitsky: “Tôi luôn chơi khác, luôn luôn khác”. Ông là nghệ sĩ đầy cảm hứng, mỗi lần xuất hiện của ông đều là một sự kiện độc đáo. Neuhaus cho biết: “Vài ngày trước buổi biểu diễn của Sofronitsky, niềm vui đọng lại trong tôi, tôi đếm những ngày còn lại trước buổi biểu diễn của anh ấy”. Chính những sự khác biệt này đã mang lại nét hấp dẫn riêng trong cách chơi của Sofronitsky. Người ta nói rằng Sofronitsky xuất hiện trên sân khấu để sáng tạo, không phải tái tạo, âm nhạc. Chính những phẩm chất này khiến ông ghét thu âm, coi đó là “xác chết của tôi”. Đại đa số những đĩa nhạc ngày nay của Sofronitsky được tiến hành trực tiếp từ các chương trình hoà nhạc, cho thấy sức mạnh vô song của ông.

Bản thân Sofronitsky coi khoảng thời gian những năm 50 là thú vị và có ý nghĩa nhất trong cuộc đời nghệ thuật của mình. Tuy nhiên, cũng trong khoảng thời gian này, sức khoẻ của ông đã xấu đi vì căn bệnh tim cũng như những khó khăn mà Sofronitsky đã phải trải qua trong thế chiến thứ hai. Ông sống trong một thế giới âm nhạc riêng của mình, tránh xa khỏi những mưu mô, xô bồ. Đơn giản và nhạy cảm như một đứa trẻ, ông đã trải qua một cuộc sống ẩn dật giữa những người bạn thân nhất của mình. Thiên nhiên đã ban cho ông mọi thứ: tài năng tuyệt vời, trái tim nhân hậu, một ngoại hình hấp dẫn nhưng đã lấy đi của Sofronitsky sức khoẻ. Căn bệnh tim đã khiến ông nhiều lần phải huỷ bỏ biểu diễn, thậm chí đã có lần ông phải rời khỏi sân khấu mà không thể tiếp tục. Năm 1959, Sofronitsky bị chẩn đoán ung thư. Ông không sợ chết, khi được các bác sĩ kê thuốc giảm đau, Sofronitsky đã gạt đi: “Tôi phải chịu đựng mọi thứ đến cùng”. Biết được thời gian còn lại của mình không còn nhiều, Sofronitsky đã biểu diễn chín buổi độc tấu trong mười tuần lễ từ tháng 10-12/1959. Lần xuất hiện cuối cùng của ông trước công chúng là vào ngày 7/1/1961 tại Bảo tàng Scriabin, trong chương trình có Tragic poem, Op. 34 của nhà soạn nhạc. Sofronitsky qua đời vào ngày 29/8/1961 tại Moscow ở tuổi 60. Di hài ông được chôn cất tại nghĩa trang Novodevichy, Moscow. Khi nghe tin Sofronitsky mất, Gilels đã thốt lên: “Nghệ sĩ piano vĩ đại nhất thế giới đã qua đời”.

Vào thời kỳ của mình, Sofronitsky được coi là một trong những nghệ sĩ piano vĩ đại nhất Liên Xô, “huyền thoại sống” trong lòng người hâm mộ. Rất đáng tiếc khi tên tuổi của ông không được thế giới phương Tây biết đến. Chắc chắn ông sẽ có một sự nghiệp nổi bật hơn nếu được thường xuyên biểu diễn ở bên ngoài biên giới Liên Xô, giống như Richter hay Gilels đã thực hiện được. Sofronitsky là người phiên dịch xuất sắc âm nhạc của Chopin, Liszt, hay Schumann và không gì có thể nghi ngờ, là diễn giải viên vĩ đại đối với các tác phẩm của Scriabin.

Cobeo (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
peoples.ru
belcanto.ru
sofronitsky.ru