Thông tin chung

Tác giả: Ludwig van Beethoven.
Tác phẩm: Concerto piano số 4 giọng Son trưởng, Op. 58
Thời gian sáng tác: Trong khoảng thời gian 1805-1806.
Công diễn lần đầu: Ngày 22/12/1808 tại Theater an der Wien, Vienna với bè piano do tác giả đảm nhiệm. Tuy nhiên trước đó vào tháng 3/1807 đã có những buổi biểu diễn riêng tư tại lâu đài của hoàng thân Lobkowitz ở Vienna.
Độ dài: Khoảng 35 phút.
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allegro moderato
Chương II – Andante con moto
Chương III – Rondo (Vivace)
Thành phần dàn nhạc: Piano độc tấu, flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

Hoàn cảnh sáng tác

Khi danh tiếng của Beethoven với tư cách nhà soạn nhạc đi kèm với nghệ sĩ piano bắt đầu lan toả, ông bắt đầu giới thiệu những bản nhạc có quy mô lớn của mình. Một trong những buổi hoà nhạc nổi tiếng nhất trong lịch sử âm nhạc diễn ra vào ngày 22/12/1808 tại Theater an der Wien, Vienna bao gồm các tác phẩm của Beethoven: 2 bản giao hưởng số 5 và 6; “Choral” Fantasy; aria Ah, perfido!; một vài trích đoạn trong Mass giọng Đô trưởng và bản Concerto piano số 4.

Trong giai đoạn piano có sự cách tân về cấu tạo và âm thanh, Concerto piano số 4 của Beethoven đã bắt kịp những đổi mới đó. Thời điểm này, 3 sợi dây được cung cấp cho mỗi phím đàn và một hệ thống bàn đạp mới cho phép chuyển đổi giữa 3 sợi dây này, cho phép tuỳ chọn những âm sắc hoàn toàn mới. Bên cạnh đó bàn phím còn có thêm 3 nốt cao và đều được Beethoven đưa vào trong tác phẩm này. Tuy nhiên bất chấp những cải tiến đó, Beethoven đã bỏ qua hình thức phô trương kỹ thuật và chọn bản Concerto số 4 này một vẻ đẹp đằm thắm hơn. Cách chơi biểu cảm nằm ở trung tâm của tác phẩm và sự thành công nhẹ nhàng của nó mang đến nền tảng mới cho khái niệm concerto. Khác xa với những cuộc tấn công bàn phím mạnh mẽ khá quen thuộc và nổi tiếng trong những tác phẩm cho piano trước đó của Beethoven, bản concerto này đòi hỏi tính kỷ luật, sự tinh tế, khả năng kiểm soát, cách chơi legato trang nhã và khéo léo. Tính độc đáo của tác phẩm có lẽ là nguyên nhân dẫn đến việc nó không thu hút khán giả trong nhiều năm liền. Nó chỉ được biểu diễn 2 lần trong cuộc đời của Beethoven, kể cả khi tờ báo Allgemeine musikalische Zeitung xuất bản tháng 5/1809 đã nhận xét bản nhạc “là một concerto đáng ngưỡng mộ, nổi bật, đầy tính nghệ thuật và phức tạp nhất của Beethoven”. Chỉ đến khi Mendelssohn hồi sinh nó vào năm 1836, tác phẩm mới nhận được sự đón nhận xứng đáng. Vì vậy, George Grove, người sáng lập Từ điển âm nhạc và nhạc sĩ (The New Grove Dictionary of Music and Musicians) đã nhận xét bản Concerto piano số 4 là “Nàng Lọ Lem của Beethoven”.

Phân tích

Chương I

Beethoven mở đầu chương I với phần piano độc tấu, lẩn tránh việc dàn nhạc giới thiệu tác phẩm như thông thường. Rất nhẹ nhàng, nghệ sĩ piano vén bức màn bằng cách chơi chủ đề một. Sau đó, piano chợt ngừng lại và dàn nhạc bắt đầu bằng cách thêm vào chủ đề trên cũng như mở ra chủ đề thứ hai ở giọng thứ. Một chủ đề thứ 3 nhỏ hơn cũng được xuất hiện trước khi piano xuất hiện trở lại. Phần phát triển hầu như chỉ tập trung vào phần dành riêng cho piano này. Beethoven đã viết tới 4 cadenza cho bản concerto này và nghệ sĩ piano có nhiều sự lựa chọn cho khoảng khắc vinh quang truyền thống của mình. Tuy nhiên, trong trường hợp này, mọi thứ đều dịu dàng với một tinh thần êm ái. Sau phần cadenza, chương nhạc kết thúc với một coda ngắn.

Chương II

Chương II, một khúc Andante ở giong Mi thứ tiếp tục cuộc đàm luận giữa nghệ sĩ độc tấu và dàn nhạc. Một phần dàn nhạc khá nghiêm khắc ganh đua quyết liệt với tiếng piano trữ tình bình luận âu yếm, uyển chuyển hầu như vượt trội, cả trong đối thoại và phần độc thoại đẹp mê hồn, một cuộc đối thoại kịch tính hầu như chưa từng xuất hiện trong lịch sử âm nhạc trước đó. Chương nhạc giàu trí tưởng tượng đến nỗi nhà âm nhạc học Adolf Bernhard Marx trong cuốn tiểu sử về Beethoven năm 1859 đã gợi ý rằng đây là cuộc đối thoại giữa Orpheus (piano) và bộ 3 nữ thần báo thù (dàn nhạc) tại cổng địa ngục. David Ewen, tác giả của nhiều cuốn sách âm nhạc viết: “Có lẽ không một bản concerto nào sánh được một cuộc đối thoại triết học diễn ra trong khoảng 70 ô nhịp”. Đây là một Beethoven yếu đuối, mỏng manh và kỳ diệu nhất.

Chương III

Chương III khá quyết đoán bắt đầu ngay sau chương II không ngừng nghỉ. Bè dây bùng nổ với những nét hoa mỹ, tuyên bố một giai điệu tràn đầy năng lượng. Phần piano nhanh chóng gia nhập. Trumpet và timpani tạo thêm điểm nhấn và màu sắc. Chủ đề hai trữ tình nổi lên, nhưng tâm trạng nhất quán vẫn được thúc đẩy. Một đoạn coda dài dẫn tác phẩm tới kết thúc. Với tác phẩm này, Beethoven đã chứng minh cho chúng ta thấy rằng một bản concerto không cần thiết phải khoa trương vẫn khiến chúng ta phải say mê.

Nghệ sĩ piano nổi tiếng Glenn Gould đã nhận xét về tác phẩm: “Chính bản Concerto piano số 4 ở giọng Son trưởng đã đạt được đỉnh cao về sự cô đọng, tính thống nhất của phần piano độc tấu, trí tưởng tượng và kỷ luật”. Còn nhà phê bình âm nhạc Paul Schiavo thì thơ mộng hơn khi nhận xét nếu gọi bản Concerto piano số 5 là hoàng đế thì bản số 4 nên gọi là nữ hoàng vì phần mở đầu dù không quá khoa trương nhưng không kém phần vương giả và sự kết hợp giữa sự duyên dáng của âm nhạc với chiều sâu của cảm xúc cũng xứng đáng có được quyền lực tối cao.

Cobeo (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
nyphil.org
sfsymphony.org
indianapolissymphony.org