Thông tin chung
Tác giả: Wolfgang Amadeus Mozart.
Tác phẩm: Concerto piano số 20 giọng Rê thứ, K. 466
Thời gian sáng tác: Năm 1785.
Công diễn lần đầu: Ngày 11/2/1785 tại Mehlgrube Casino, Vienna, do chính tác giả biểu diễn.
Độ dài: Khoảng 30 phút.
Cấu trúc tác phẩm: gồm 3 chương
Chương I – Allegro (Rê thứ)
Chương II – Romanze (Si giáng trưởng)
Chương III – Rondo, Allegro assai (Rê thứ – Rê trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Piano độc tấu, flute, 2 oboe, 2 bassoon, 2 horn (giọng Rê và Si giáng), 2 trumpet (giọng Rê), timpani và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Được giải phóng khỏi công việc ngột ngạt và không được đánh giá cao tại Nhà thờ của Tổng giám mục thành phố quê hương Salzburg, Mozart chuyển đến sống tại Vienna nhộn nhịp vào năm 1781. Ông nhanh chóng nhận thấy mình có nhu cầu bắt buộc để trở thành một nhà soạn nhạc và nghệ sĩ biểu diễn. Khán giả Vienna đã yêu mến Mozart hơn tất thảy vì khả năng chơi piano của ông. Một cách mà Mozart đền đáp lại sự hâm mộ này là sáng tác 12 concerto piano tuyệt vời, từ số 14-25, trong khoảng thời gian tháng 2/1784-12/1786. Chúng mang đến những cảm xúc sâu lắng hơn, phạm vi biểu đạt rộng lớn hơn và màu sắc phong phú hơn bất kỳ concerto nào khác mà Mozart đã từng sáng tác trước đây.
Như một tiêu chuẩn của thời kỳ đó, hầu hết các tác phẩm của Mozart đều ở giọng trưởng. Nhưng chính vì vậy, một số ít bản nhạc được ông sáng tác ở giọng thứ lại trở nên vô cùng nổi bật, mà trong đó giọng Rê thứ dường như có vị trí rất quan trọng. Có thể kể đến Don Giovanni, Requiem và Concerto piano số 20 cũng không phải ngoại lệ. Đây cũng là bản concerto piano đầu tiên trong số hai bản được viết ở giọng thứ (bản còn lại là số 24). Được sáng tác vào đầu năm 1785 khi Mozart đang ở đỉnh cao sự nghiệp tại Vienna, như thường lệ, concerto piano được chính ông biểu diễn cũng như chỉ huy dàn nhạc trong buổi ra mắt tác phẩm vào ngày 11/2/1785. Trong bức thư gửi Nannerl, chị gái Mozart, ông Leopold đã viết: “Bản concerto là không thể so sánh được, dàn nhạc tuyệt vời” đồng thời cho biết: “người chép nhạc vẫn đang làm việc khi bọn bố đến và em trai của con thậm chí còn không có thời gian để chơi toàn bộ rondo (chương cuối) vì phải giám sát các bản copy”. Điều này rõ ràng cho thấy Mozart đã chờ đợi đến phút cuối cùng để đưa tác phẩm ra công chúng.
Phân tích
Chương I
Theo đúng truyền thống, chương I bản concerto mở đầu với phần giới thiệu của dàn nhạc. Đoạn nhạc này mang không khí u tối sẽ khiến chúng ta gợi nhớ đến cảnh gần cuối trong Don Giovanni, được sáng tác hai năm sau đó. Đầu tiên là cùng ở giọng Rê thứ, sau đó là những nốt nhạc của violin được đảo phách căng thẳng như cuộc đối đầu giữa Don Giovanni và bức tượng. Và cuối cùng là những mô phỏng tiếng trống trong âm khu trầm của bè dây tương đồng với tiếng gõ cửa của bức tượng. Những ý tưởng này được mở đầu nhẹ nhàng nhưng nhanh chóng trở nên mạnh mẽ hơn khi có một đoạn chuyển tiếp. Dàn nhạc dừng lại trong thoáng chốc, kèn gỗ cố gắng đưa ra những nét nhạc tương phản nhưng sự bão tố lại tiếp tục được duy trì.
Piano bước vào với một giai điệu của riêng nó, trầm lắng, bi thương. Khi dàn nhạc trở lại với chủ đề như tiếng trống, piano trở nên kích động hơn. Kèn gỗ tìm cách khẳng định sự hiện diện của mình bằng việc một lần nữa bắt đầu các ý tưởng tương phản nhưng lần này, nó dẫn đến một giai điệu được phát triển đầy đủ của piano ở giọng Pha trưởng. Sau phần của dàn nhạc, piano trở lại với một phiên bản tươi sáng hơn của chủ đề mà nó đã chơi lần đầu tiên. Chủ đề này được chơi xen kẽ với chủ đề tiếng trống của dàn nhạc, như thể piano đang đối thoại với một nhân vật phản diện nào đó. Âm nhạc trở nên dữ dội hơn trước khi lắng lại và rồi tái tạo những chủ đề chính của chương nhạc. Chủ đề tươi sáng giọng Pha trưởng giờ đây được piano chơi lại một lần nữa nhưng trong không khí u ám, tối tăm ở giọng Rê thứ. Trước khi kết thúc chương nhạc, dàn nhạc dừng lại, nhường chỗ cho một cadenza của piano.
Chương II
Mozart đặt tên cho chương II là Romanze, một thuật ngữ thường chỉ một tác phẩm thanh nhạc có cấu trúc ba đoạn đơn giản ABA với phần giữa tương phản. Chương nhạc này cũng không ngoại lệ, được viết ở dạng ABACA, mở rộng thành rondo, bắt đầu với một giai điệu nhẹ nhàng, đáng yêu của piano như thể đang cung cấp thời gian nghỉ ngơi sau cơn bão và căng thẳng của chương I. Âm nhạc mang một không khí dịu dàng, lãng mạn vẽ nên một bức tranh nên thơ với sự hoà hợp của piano và dàn nhạc. Sau phần B duy trì không khí yên tĩnh, phần C trở nên kích động và u ám hơn. Bóng tối đã trở lại ở giọng Son thứ. Giai điệu đáng yêu đầu tiên trở lại khi gần kết thúc chương nhạc, kết thúc bằng những hợp âm rải tăng dần sự tinh tế, nhỏ dần cho đến khi chỉ còn lại như một tiếng thì thầm yếu ớt. Bộ hơi và timpani không xuất hiện trong chương nhạc này.
Chương III
Không khí u tối của chương I ở giọng Rê thứ trở lại trong chương III. Piano mở đầu với chủ đề được nhấn nhá bằng những hợp âm bất hoà, nghịch tai. Chủ đề này xuất hiện luân phiên với các ý tưởng tương phản, bao gồm cả giai điệu vui tươi ở giọng trưởng của kèn gỗ. Chương nhạc được viết ở hình thức rondo, với sự phát triển liên tục của các chủ đề này, đưa âm nhạc tiến về phía trước. Dàn nhạc dừng lại, nhường chỗ cho một cadenza theo đúng truyền thống. Phần coda nối tiếp được chuyển sang giọng Rê trưởng tươi sáng hơn. Khán giả thế kỷ 18 thường yêu thích những kết thúc có hậu. Ngay cả trong vở opera Don Giovanni, sau khi nhân vật chính qua đời, các nhân vật khác đều quay lại để khẳng định “số phận kẻ bất lương là như vậy”. Giai điệu vui vẻ của kèn gỗ khép lại tác phẩm mang đến cho người nghe sự hân hoan.
Trong thế kỷ 19, sự thay đổi thẩm mĩ đã khiến khán giả quay lưng lại với nhiều concerto piano của Mozart. Nhưng với sự u ám và cảm xúc bi thương đặc trưng của tác phẩm, Concerto piano số 20 này là một ngoại lệ. Johann Nepomuk Hummel, Ludwig van Beethoven, Clara Schumann, Johannes Brahms và Ferruccio Busoni đều biểu diễn nó như một phần trong sự nghiệp của họ với tư cách nghệ sĩ piano và tất cả họ cũng đã sáng tác những bản cadenza cho riêng mình. Và sự yêu thích dành cho tác phẩm này vẫn được duy trì cho đến tận ngày nay.
Cobeo
