Leipzig Gewandhaus Orchestra

Lịch sử của dàn nhạc

Leipzig Gewandhaus Orchestra ngày nay là dàn nhạc lâu đời nhất còn tồn tại. Dàn nhạc được thành lập vào năm 1743 tại thành phố Leipzig, Đức. Tuy nhiên nguồn gốc sớm nhất của dàn nhạc có thể được truy nguyên lại từ năm 1479. Trong năm này, hội đồng thành phố Leipzig đã bổ nhiệm ba nhạc sĩ – Kunstpfeifer (ba người thổi sáo nghệ thuật) – là nhân viên âm nhạc của thành phố. Ba nhạc sĩ này (qua thời gian, số lượng nhạc sĩ cũng được tăng lên) đóng vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa của Leipzig, biểu diễn tại Tòa thị chính, cung cấp dịch vụ âm nhạc tại các nhà thờ của thành phố và tham gia vào các tác phẩm sân khấu, cũng như trở thành một phần của dàn nhạc Große Concert (Buổi hòa nhạc lớn). Leipzig là một trong những trung tâm của nhạc cổ điển trong thời kỳ vàng son nhất của nó, thành phố gắn liền với cuộc đời hoạt động âm nhạc của Johann Sebastian Bach, Georg Philipp Telemann, Felix Mendelssohn, Robert Schumann hay Richard Wagner. Và khi so sánh với những dàn nhạc khác, Leipzig Gewandhaus Orchestra là nơi duy trì danh mục biểu diễn các tác phẩm Cổ điển và Lãng mạn cốt lõi hơn bất cứ đâu.

Công ty âm nhạc Großes Concert được thành lập vào năm 1743 – là công ty đầu tiên trên thế giới thuộc dạng này, do cả giới quý tộc và bình dân hợp tác. Ban đầu, họ biểu diễn tại các dinh thự lớn ở Leipzig. Tuy nhiên, sự nổi tiếng của họ đã khiến dàn nhạc phải thuê một phòng cố định trong nhà trọ Zu den drei Schwanen (Ba con thiên nga). Trong hơn ba mươi năm, đây là nơi tiếp đón công dân của Leipzig, những người có khả năng chi trả khoản phí thành viên hàng năm khá đáng kể, chính là nguồn thù lao cho những nhạc công của dàn nhạc. Dàn nhạc ban đầu gồm 16 nhạc công, trong đó có một nửa là những người chuyên nghiệp (bao gồm cả Kunstpfeifer), còn lại là sinh viên các trường đại học. Năm 1766, Komödienhaus (Ngôi nhà hài kịch) được thành lập gần đó. Nhà hát không có dàn nhạc của riêng mình mà hợp tác với Großes Concert, dẫn đến sự hợp tác cộng sinh giữa dàn nhạc và nhà hát. Tại thời điểm này, Gewandhaus (Ngôi nhà quần áo), trung tâm thương mại của các nhà dệt may trong thành phố có tầng trên hầu như không được sử dụng. Dưới sáng kiến của thị trưởng thành phố, không gian này đã được chuyển đổi thành phòng hoà nhạc. Tháng 11/1781, buổi hoà nhạc đầu tiên tại Gewandhaus được diễn ra. Số lượng nhạc công lúc này đã lên đến 32 thành viên. Giám đốc âm nhạc đầu tiên của dàn nhạc là Johann Adam Hiller.

Rất ít dàn nhạc khác trên thế giới đóng góp nhiều vào sự phát triển của truyền thống âm nhạc giao hưởng như Leipzig Gewandhaus Orchestra. Rất nhiều nhà soạn nhạc danh tiếng đã từng cộng tác với dàn nhạc. Năm 1789, Wolfgang Amadeus Mozart đến Leipzig để tổ chức một buổi hoà nhạc ở Gewandhaus. Vào thời điểm này, Gewandhaus đã được thiết kết khá tốt, được coi là trung tâm của cuộc sống âm nhạc tại Leipzig và vẫn sẽ vẫn là như vậy trong suốt 100 năm sau đó. Chín bản giao hưởng của Ludwig van Beethoven đã có được các buổi biểu diễn lần đầu tiên với tư cách một chu trình hoàn chỉnh trên toàn thế giới vào mùa diễn 1825/26. Nhiệm kỳ của Felix Mendelssohn với tư cách là Gewandhauskapellmeister (nhạc trưởng và giám đốc âm nhạc của Gewandhaus Orchestra) bắt đầu vào năm 1835 cho đến khi ông qua đời vào năm 1847. Bản Giao hưởng số 3 “Scottish” và Concerto violi giọng Mi thứ của ông đều được công diễn lần đầu tiên tại đây. Mendelssohn cũng đã chỉ huy buổi biểu diễn đầu tiên bốn bản giao hưởng của Robert Schumann và Giao hưởng số 9 “Great” của Franz Schubert cùng dàn nhạc. Overture vở opera Die Meistersinger von Nürnberg của Wagner và Concerto violin của Brahms cũng lần đầu ra mắt tại đây dưới đũa chỉ huy của chính nhà soạn nhạc. Leipzig Gewandhaus Orchestra cũng chính là dàn nhạc lần đầu tiên biểu diễn trọn bộ các giao hưởng của Anton Bruckner và Dmitri Shostakovich dưới dạng một chu trình. Năm 1878, tại đây, lần đầu tiên bên ngoài Bayreuther Festspielhaus, trọn bộ Der Ring des Nibelungen của Wagner được biểu diễn. Bên cạnh đó, trong suốt chiều dài lịch sử của mình, dàn nhạc luôn có sự hợp tác chặt chẽ với các nhà thờ tại địa phương, đặc biệt là St. Thomas.

Nhà hát của dàn nhạc

Năm 1868, Leipzig khánh thành nhà hát opera. Nhà hát opera mới chứa đựng nhiều tham vọng hơn, dàn dựng công phu hơn đáng kể so với Komödienhaus trước đây. Leipzig Gewandhaus Orchestra cũng chịu trách nhiệm đảm nhiệm luôn công việc là dàn nhạc cho nhà hát. Với hoạt động này, dàn nhạc đã phải tăng biên chế từ 58 lên 72 nhạc công. Theo thời gian, mặc dù đã thực hiện mọi biện pháp để tăng sức chứa của phòng hoà nhạc Gewandhaus nhưng vẫn không đáp ứng được nhu cầu biểu diễn và thưởng thức âm nhạc của dàn nhạc và công chúng Leipzig. Việc xây dựng một phòng hoà nhạc mới là vấn đề bắt buộc. Sau hơn hai năm xây dựng, Gewandhaus mới được khánh thành vào tháng 12/1884. Thời điểm này, Carl Reinecke đang nắm giữ cương vị giám đốc âm nhạc, là người thứ mười đảm nhận trọng trách này. Phòng hoà nhạc mới này có tên gọi Neues Gewandhaus (Gewandhaus mới) là điểm đến ưa thích của rất nhiều nhà soạn nhạc. Brahms, Peter Ilyich Tchaikovsky, Edvard Grieg và Richard Strauss từng tổ chức những đêm nhạc của mình tại đây còn Bruckner đã biểu diễn một chương trình biểu diễn organ được đón nhận rất nồng nhiệt.

Các thế hệ nhạc trưởng từ thế kỷ 20

Năm 1895, nhạc trưởng ngưởi Hungary Arthur Nikisch thay thế Reinecke, đảm nhận cương vị giám đốc âm nhạc thứ mười một của Leipzig Gewandhaus Orchestra. Là một nhạc trưởng nổi bật trong thế kỷ 20, một trong những buổi biểu diễn đáng nhớ nhất của ông là lần ra mắt Giao hưởng số 7 của Bruckner cùng dàn nhạc vào ngày 30/12/1894. Bên cạnh đó, ông cũng là nhạc trưởng đầu tiên chỉ huy tại Đức bản Giao hưởng số 6 của TchaikovskyConcerto cello của Antonín Dvořák. Trong nhiệm kỳ của Nikisch, lần đầu tiên Leipzig Gewandhaus Orchestra thực hiện những chuyến lưu diễn nước ngoài. Ban đầu, ban giám đốc dàn nhạc từ chối các hoạt động này với lý do không muốn dàn nhạc danh tiếng của mình, từ trước đến nay, chỉ phục cho những mục đích cao cả, bị vẩn đục với những giao dịch thương mại. Tuy nhiên, khi nhận được lời mời từ Thuỵ Sĩ vào năm 1916, hội đồng thành phố và dàn nhạc đã đồng ý với lý do “nó đại diện cho một sứ mệnh văn hoá nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng”. Hầu như trong suốt thời gian diễn ra Cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất, dàn nhạc đã dành thời gian để đi lưu diễn.

Nikisch qua đời vào năm 1922, người thay thế ông là nhạc trưởng huyền thoại Wilhelm Furtwängler. Furtwängler còn đảm nhiệm cả cương vị giám đốc âm nhạc của Berlin Philharmonic, vị trí cũng do Nikisch nắm giữ trước đó. Kế thừa di sản của Nikisch, Furtwängler đã duy trì và phát huy danh tiếng của dàn nhạc. Trọng tâm trong danh mục biểu diễn của Leipzig Gewandhaus Orchestra vẫn là các bản giao hưởng Đức-Áo. Furtwängler gắn bó với Leipzig Gewandhaus Orchestra cho đến năm 1928.

Người đảm nhận cương vị giám đốc âm nhạc tiếp theo của Leipzig Gewandhaus Orchestra là một nhạc trưởng lừng danh người Đức khác, Bruno Walter. Mặc dù rất nổi tiếng vào thời điểm đó nhưng thời gian gắn bó của Walter với dàn nhạc không được lâu. Khi Adolf Hitler lên nắm quyền tại Đức vào năm 1933, tên độc tài này đã chỉ trích gay gắt vì có nhiều nhạc trưởng gốc Do Thái đang làm việc tại Đức và Walter là một trong những người bị chỉ đích danh. Tháng 3/1933, Walter đã có lịch biểu diễn cùng dàn nhạc nhưng đã bị huỷ bỏ. Hiểu rằng mình không thể tiếp tục làm việc tại Đức, Walter đã chia tay dàn nhạc.

Năm 1934, Leipzig Gewandhaus Orchestra bổ nhiệm nhạc trưởng người Đức Hermann Abendroth làm giám đốc âm nhạc tiếp theo. Ông cũng là giáo sư tại nhạc viện Leipzig. Nổi tiếng với các tác phẩm âm nhạc Cổ điển và Lãng mạn như các bản giao hưởng của Beethoven, Brahms và Bruckner, Abendroth cũng thường xuyên chỉ huy các tác phẩm âm nhạc đương đại của Béla Bartók và Igor Stravinsky. Năm 1937, ông gia nhập đảng Quốc xã, một hành động khiến ông củng cố vững chắc của mình tại dàn nhạc nhưng đồng thời sẽ đưa vị nhạc trưởng vào những rắc rối khi cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Ông đã bị những nhà lãnh đạo Đông Đức huỷ bỏ mọi hợp đồng với Leipzig Gewandhaus Orchestra vào năm 1945.

Ngay sau cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai là giai đoạn được coi là khó khăn nhất đối với dàn nhạc. Cả phòng hoà nhạc Neues Gewandhaus và nhà hát opera đã bị phá huỷ trong cuộc chiến tranh và dàn nhạc đã trở thành vô gia cư. Kể từ năm 1945, các buổi hoà nhạc và biểu diễn opera được diễn ra ở nhiều địa điểm khác nhau, thậm chí là tạm bợ trên khắp Leipzig. Chỉ đến năm 1960, khi nhà hát opera được xây dựng lại, tình trạng này mới tạm thời chấm dứt.

Sau hai năm ngắn ngủi (1946-1948) nhạc trưởng người Đức Herbert Albert đảm nhiệm cương vị giám đốc âm nhạc tiếp theo của Leipzig Gewandhaus Orchestra trong bối cảnh Đông Đức còn rất nhiều phải làm để tái thiết đất nước sau chiến tranh, một vị nhạc trưởng người Đức khác Franz Konwitschny trở thành giám đốc âm nhạc của dàn nhạc. Với bối cảnh chính trị, xã hội thời kỳ đó, Leipzig Gewandhaus Orchestra hầu như chỉ biểu diễn trong nước, không hề tạo được danh tiếng nào trên trường quốc tế. Mặc dù đảm nhiệm vị trí này trong một khoảng thời gian dài (1949-1962) nhưng hầu như Konwitschny không để lại dấu ấn nào đáng kể.

Năm 1964, dàn nhạc bổ nhiệm nhạc trưởng người Czech Václav Neumann làm giám đốc âm nhạc tiếp theo. Ngoài ra ông còn đảm nhận cương vị giám đốc âm nhạc của cả Leipzig Opera. Là một nhạc trưởng tài ba, nhưng cũng như hai người tiền nhiệm của mình, bối cảnh Leipzig Gewandhaus Orchestra lúc bấy giờ không cho phép ông có nhiều cơ hội để thể hiện năng lực của mình. Neumann chỉ giữ cương vị này đến năm 1968, sau đó ông trở về quê nhà để dẫn dắt Czech Philharmonic.

Năm 1970, Kurt Masur trở thành giám đốc âm nhạc tiếp theo của Leipzig Gewandhaus Orchestra. Có thể nói đây là một quyết định lịch sử của dàn nhạc. Dưới sự dẫn dắt của Masur, dàn nhạc đã tìm lại được vị thế của mình. Trọng tâm trong danh mục biểu diễn của Masur với Leipzig Gewandhaus Orchestra là các bản giao hưởng của trường phái Đức-Áo như Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Mendelssohn, Johannes Brahms, Anton Bruckner hay Gustav Mahler. Dựa trên những nghiên cứu tổng phổ cẩn trọng và sự nghiêm khắc trong các buổi tập, Masur đã mang đến một thứ âm thanh tươi mới, sẫm màu dựa trên nền tảng một bè dây đầy đặn, rất phù hợp với những bản giao hưởng thời kỳ Lãng mạn, vốn là thế mạnh của dàn nhạc từ hơn một thế kỷ qua. Cùng nhau, họ đã tạo được tiếng nói nổi bật trên trường quốc tế. Năm 1974, Masur và dàn nhạc thực hiện chuyến lưu diễn Mỹ. Tại Leipzig, Masur trở thành một trong những nhân vật nổi tiếng và đáng kính trọng nhất thành phố. Uy tín của Masur tại Đông Đức ngày một nâng cao. Ông đã thuyết phục được những nhà lãnh đạo đất nước xây dựng một phòng hoà nhạc mới. Neues Gewandhaus (vẫn giữ tên gọi cũ) mở cửa vào năm 1981, với một chất lượng âm thanh tuyệt vời và mọi chi tiết đều được đích thân Masur giám sát. Đứng dưới góc độ nào đó, có thể coi Masur là một người độc tài. Ông kiểm soát mọi thứ tại dàn nhạc, không chỉ trong những vấn đề về âm nhạc. Phòng chính của Neues Gewandhaus có sức chứa 1.900 khán giả, phòng nhỏ có tên Mendelssohn chứa khoảng 500 người, thường dùng để biểu diễn hoà nhạc thính phòng.

Một trong những đặc trưng nổi bật nhất của Leipzig Gewandhaus Orchestra là sự gắn kết giữa những nhạc công, đặc biệt là bộ dây. Leipzig Hochschule für Musik, nhạc viện lâu đời nhất tại Đức do chính Mendelssohn sáng lập vào năm 1843 luôn có mối quan hệ chặt chẽ với dàn nhạc và là nguồn cung cấp nhạc công chính yếu. Nhiều nhạc công tại Leipzig Gewandhaus Orchestra cũng là thầy giáo tại nhạc viện. Một số nhạc trưởng, trong đó có Masur cũng giảng dạy tại đây. Ông lý giải về sự đặc biệt của dàn nhạc: “Chúng tôi không thích lấy người ngoài, đặc biệt là đàn dây. Chúng tôi có phong cách riêng”. Cùng với Leipzig Gewandhaus Orchestra, Masur đã giành được hợp âm thu âm cùng Philips, một trong những hãng phát hành đĩa nhạc cổ điển nổi tiếng nhất trên thế giới. Nhờ những bản thu âm này, dàn nhạc ngày càng thu hút được sự chú ý từ phía khán giả phương Tây. Sau khi nước Đức thống nhất, danh tiếng của Leipzig Gewandhaus Orchestra được củng cố như là một trong những dàn nhạc hàng đầu trên thế giới. Masur giữ cương vị này đến năm 1996. Mặc dù vậy, sau đó Masur vẫn tiếp tục cộng tác với dàn nhạc, Leipzig Gewandhaus Orchestra đã trao tặng ông danh hiệu nhạc trưởng danh dự.

Nhạc trưởng người Thuỵ Điển Herbert Blomstedt trở thành giám đốc âm nhạc tiếp theo của Leipzig Gewandhaus Orchestra vào năm 1998. Tiếp tục truyền thống tốt đẹp được duy trì từ thời Masur, Blomstedt và dàn nhạc duy trì phong cách đặc trưng với một bè dây gắn kết, kèn gỗ tinh tế, trong sáng và kèn đồng có âm sắc mềm mại hơn, mang dấu ấn phương Đông so với sự uy nghi, mạnh mẽ thường thấy ở một dàn nhạc Đức, một âm thanh tổng thể mà người nhạc trưởng kế nhiệm Blomstedt, Riccardo Chailly đã phải thốt lên “một làn sóng đáng kinh ngạc”. Blomstedt và dàn nhạc đã thực hiện một số bản thu âm cho hãng Decca. Sau khi chia tay dàn nhạc vào năm 2005, cũng giống như Masur, Blomstedt được Leipzig Gewandhaus Orchestra trao tặng danh hiệu nhạc trưởng danh dự. Năm 2017, ở tuổi 90, Blomstedt và dàn nhạc đã thực hiện chuyến lưu diễn 4 tuần lễ tại châu Âu và châu Á nhân dịp kỷ niệm 275 năm thành lập dàn nhạc. Cùng nhau họ đã thực hiện thu âm toàn bộ các bản giao hưởng của Bruckner và Brahms.

Mùa diễn 2004-2005 chứng kiến sự thành lập của Mendelssohn-Orchesterakademie dưới sự bảo trợ chung của Leipzig Gewandhaus Orchestra và Leipzig Hochschule für Musik. Sự sáng tạo ra Học viện dàn nhạc đã góp phần tăng cường mối quan hệ sâu sắc, lâu dài giữa nhạc viện lâu đời nhất nước Đức và dàn nhạc lâu đời nhất thế giới, do chính Felix Mendelssohn khởi xướng. Sự hợp tác giữa hai tổ chức âm nhạc hàng đầu này được thúc đẩy với mục tiêu cung cấp cho các nhạc công trẻ tài năng những cơ hội cần thiết để giúp họ đạt được các tiêu chuẩn mà các dàn nhạc ưu tú nhất mong đợi. Ngoài ra, còn có mục đích là truyền bá lý tưởng âm nhạc và văn hóa chơi nhạc của Leipzig Gewandhaus Orchestra cho thế hệ nhạc công tiếp theo. Tư cách thành viên của Mendelssohn-Orchesterakademie có thời hạn hai năm, trong khoảng thời gian này các nhạc công trẻ có được kinh nghiệm chuyên sâu chơi với dàn nhạc tại Gewandhaus, Opera Leipzig và Nhà thờ St. Thomas, cũng như trong các chuyến lưu diễn trên toàn thế giới. Nhạc công sẽ nhận được các bài giảng về nhạc cụ và huấn luyện biểu diễn nhạc thính phòng từ các thành viên của dàn nhạc. Điều này, cùng với cơ hội thường xuyên biểu diễn trong các buổi hoà nhạc thính phòng ở Neues Gewandhaus và Mendelssohn-Haus, mang đến cho học viên một nền giáo dục toàn diện bao gồm tất cả các khía cạnh của cuộc sống với tư cách là một nhạc công biểu diễn.

Dưới sự lãnh đạo của nhạc trưởng người Ý Riccardo Chailly từ năm 2005, kế thừa di sản đáng kính trọng của những người tiền nhiệm, danh mục biểu diễn của dàn nhạc có sự thay đổi đáng kể. Chailly chú trọng hơn vào các phẩm âm nhạc thế kỷ 20 và đương đại. Đồng thời, ông cũng đảm nhiệm cương vị giám đốc âm nhạc của Leipzig Opera. Tiếp tục dự án của dàn nhạc với Decca, Chailly đã thực hiện nhiều bản thu âm các bản giao hưởng của Mendelssohn, Brahms và Schumann. Tuy nhiên, Chailly là một nhạc trưởng có cá tính mạnh, đầu tiên ông từ chức tại Leipzig Opera vào tháng 5/2008 vì lý do nhà hát đã thuê thêm nhân sự mà không có sự tham vấn từ phía mình. Tháng 9/2015, Leipzig Gewandhaus Orchestra ra thông báo sẽ chia tay với Chailly từ tháng 6/2016 theo yêu cầu của nhạc trưởng mặc dù hợp đồng giữa hai bên còn hiệu lực tới năm 2020.

Đồng thời với việc thông báo chia tay Chailly, dàn nhạc cũng tuyên bố nhạc trưởng người Latvia Andris Nelsons sẽ trở thành Gewandhauskapellmeister thứ 21 của dàn nhạc từ năm 2018. Cộng tác với Leipzig Gewandhaus Orchestra lần đầu từ năm 2011, Nelsons là một trong những nhạc trưởng hứa hẹn nhất thế hệ của mình. Cũng trong thời gian này, lần đầu tiên dàn nhạc phong tặng danh hiệu nhà soạn nhạc Gewandhaus cho những nhà soạn nhạc đương đại có nhiều tác phẩm được dàn nhạc biểu diễn. Cho đến nay đã có 3 người được trao tặng danh hiệu này là Jörg Widmann, Heinz Karl Gruber và Sofia Gubaidulina. Bất chấp ảnh hưởng từ dịch Covid-19, mùa diễn 2020-2021 là một năm bận rộn của dàn nhạc khi có những lễ hội âm nhạc quan trọng như kỷ niệm thành lập 40 năm phòng hoà nhạc Neues Gewandhaus và lễ hội Mendelssohn nhân kỷ niệm ngày mất của nhà soạn nhạc vào tháng 11. Đã có nhiều điều đã thay đổi ở Leipzig trong những thế kỷ qua – tuy nhiên, có một điều vẫn không đổi: Leipzig Gewandhaus Orchestra biểu diễn ở Gewandhaus, trong Opera Leipzig và Nhà thờ St. Thomas. Sự kết hợp của các tiết mục giao hưởng, opera và nhạc tôn giáo đã mang đến cho Leipzig Gewandhaus Orchestra một hồ sơ nghệ thuật của sự đa dạng và phong phú chưa từng có. Qua năm tháng, Leipzig Gewandhaus Orchestra đã trở thành trái tim âm nhạc của Leipzig và là đại sứ âm nhạc quan trọng nhất của thành phố.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
laphil.com
oper-leipzig.de
gramophone.co.uk
gewandhausorchester.de