Thông tin chung
Opera: Faust
Âm nhạc: Charles Gounod
Libretto: Jules Barbier và Michel Carré, dựa theo vở kịch Faust et Marguerite của Carré và phần I tác phẩm Faust của Johann Wolfgang von Goethe
Thời gian sáng tác: Năm 1858
Công diễn lần đầu: Ngày 19/3/1859 tại Théâtre Lyrique, Paris dưới sự chỉ huy của Adolphe Deloffre
Độ dài: Khoảng 3h
Nhân vật/Loại giọng:
Faust: Tenor
Marguerite: Soprano
Méphistophélès: Bass
Valentin: Baritone
Siébel: Mezzo-soprano/Soprano
Marthe: Mezzo-soprano/Contralto
Wagner: Baritone
Thành phần dàn nhạc: 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani, triangle, bass drum, snare drum, harp và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Gounod là một người cực kỳ sùng đạo. Thậm chí ông từng tính đến việc trở thành linh mục và gia nhập chủng viện St. Sulpice, Paris. Tuy nhiên, ông đã từ bỏ thiên hướng này để đến với opera. Cuộc gặp gỡ với Pauline Viardot, một trong những ca sĩ opera nổi tiếng nhất châu Âu lúc bấy giờ đã có tác động mạnh mẽ đến Gound. Với tài năng nổi bật của mình, Viardot là người đã khởi động sự nghiệp sáng tác opera của Jules Massenet, Gabriel Fauré và chính Gounod. Vở opera đầu tiên của Gounod, Sapho, công diễn lần đầu vào ngày 16/4/1851 với Viardot đóng vai chính, được sáng tác từ đề nghị của nữ danh ca. Kể từ đó Gounod đã có những bước tiến vững chắc trong sự nghiệp của mình. Trước đó, năm 1838, ông giành được Giải thưởng La Mã và chính tại Ý, lần đầu tiên Gounod được tiếp xúc với Faust của Johann Wolfgang von Goethe. Ngay từ lúc này, ông đã ấp ủ tham vọng sáng tác một vở opera về chủ đề này và ghi chép lại những phác thảo âm nhạc. Khi trở về Paris, ông đã xem vở kịch Faust và Marguerite [Faust et Marguerite] của Michel Carré và điều này khiến quyết tâm của ông càng trở nên vững chắc hơn. Sau đó, ông được giới thiệu với nhà viết kịch bản Jules Barbier, người đang hoàn thành dự án Faust. Barbier từng giới thiệu tác phẩm của mình với Giacomo Meyerbeer nhưng bị từ chối và Gounod đã quyết định đảm nhận trọng trách này.
Leon Carvalho, giám đốc của Théâtre Lyrique cũng thể hiện sự quan tâm đến dự án này và đã mời Carré tham gia, để gia tăng sức mạnh cho kịch bản, đặc biệt trong bối cảnh một nhà hát đối thủ cũng đang lên kế hoạch dàn dựng một vở opera cũng dựa trên Faust. Với việc vở opera hài hước Thầy thuốc bất đắc dĩ [Le médecin malgré lui] của Gounod được đón nhận nồng nhiệt sau khi công diễn vào tháng 1/1858, nhà soạn nhạc đã được tin tưởng giao phó sáng tác âm nhạc với điều kiện vai nữ chính phải do soprano Marie Caroline (vợ của Carvalho) đóng, bất chấp việc Gounod đánh giá khá tiêu cực về giọng hát của bà. Faust là tác phẩm được Gounod sáng tác theo thể loại opéra comique, rất phổ biến tại Pháp vào thời kỳ đó, hoàn toàn loại bỏ recitative mà thay vào đó là thoại nói. Quá trình dàn dựng Faust cũng gặp không ít trở ngại. Giọng tenor chính ban đầu được dự kiến là Hector Gruyer. Nhưng trong quá trình dàn dựng, Gruyer tỏ ra không thích hợp và Joseph-Théodore-Désiré Barbot được mời thay thế chỉ ngay trước đêm mở màn. Caroline cũng đã phải rất nỗ lực để có thể hoàn thành những phần đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện. Cảnh nhà thờ trong màn V cũng từng bị yêu cầu phải thay thế vì sợ đụng chạm tới Vatican. Tuy nhiên, Gounod, với các mối quan hệ trong giáo hội của mình, đã thuyết phục được những người có thẩm quyền và cuối cùng ngày 19/3/1859 tại Théâtre Lyrique, Paris, Faust đã công diễn ra mắt và ngay lập tức được khán giả và các nhà phê bình yêu mến với 57 buổi liên tiếp, bất chấp việc nội dung vở opera có vẻ khó hiểu. Nhà xuất bản Antoine Choudens đã giành được bản quyền biểu diễn tác phẩm với giá 10.000 franc và đưa tác phẩm tới khắp châu Âu và cả nước Mĩ. Sau đó, Gounod đã sửa chữa lại tác phẩm của mình, như thêm vào phần prelude mở đầu cũng như bổ sung màn ballet vào cảnh 1 màn V cho phù hợp với thị hiếu khán giả thời đó.
Faust mở đầu với một prelude gồm hai phần. Phần đầu tiên mô tả nhân vật chính Faust già nua, người đã dành toàn bộ cuộc đời mình cho khoa học, đức tin và đang nghiền ngẫm về rất nhiều điều. Âm nhạc sử dụng đối âm, phản ánh tâm trạng u ám, buồn bã của nhân vật. Phần hai thay đổi hoàn toàn không khí, là phiên bản dàn nhạc của aria Valentin “Avant de quitter ce lieux” khi anh tạm biệt em gái Marguerite của mình trước khi ra trận. Prelude khép lại với một vài hợp âm trầm lắng, mang màu sắc tôn giáo.
Tóm tắt nội dung
Thời gian: Thế kỷ thứ 16.
Địa diểm: Nước Đức.
Màn I
Phòng riêng của Faust.
Faust, một học giả lớn tuổi, suy ngẫm lại và thấy rằng sự nghiệp của ông cuối cùng cũng chả ra gì, chỉ khiến ông bỏ lỡ cuộc sống và tình yêu (“Rien! En vain j’interroge”). Ông đã cố gắng tự tử hai lần bằng thuốc độc nhưng mỗi lần đều dừng lại vì nghe thấy tiếng của một dàn hợp xướng bên ngoài. Faust nguyền rủa hi vọng và niềm tin, cầu xin sự giúp đỡ từ cõi âm. Méphistophélès hiện ra (Duet “Me voici”). Hắn hứa sẽ cung cấp cho Faust giàu sang, quyền lực và vinh quang. Tuy nhiên, Faust chỉ muốn lấy lại tuổi trẻ đã mất. Méphistophélès đồng ý với yêu cầu của Faust, nhưng có điều kiện: ở trần gian Faust sẽ là chủ nhân, nhưng ở thế giới bên kia vai trò của họ sẽ bị đảo ngược. Khi Faust do dự, Méphistophélès gợi ra hình ảnh về cô gái Marguerite xinh đẹp. Faust đã đồng ý. Chiếc cốc chứa chất độc của Faust được biến đổi một cách kỳ diệu thành liều thuốc tiên của tuổi trẻ, biến vị học giả già trở thành một quý ông trẻ đẹp trai; những người bạn đồng hành kỳ lạ sau đó đã lên đường.
Màn II
Ở cổng thành.
Dàn hợp xướng của sinh viên, binh lính và dân làng hát một bài ca chúc rượu (Chorus “Vin ou Bière”). Valentin chuẩn bị lên đường nhập ngũ với người bạn Wagner đã giao phó việc chăm sóc em gái Marguerite lại cho người bạn Siébel (“O sainte médaille… Avant de quitter ces lieux”). Méphistophélès xuất hiện, cắt ngang bài hát của mọi người, cung cấp rượu cho mọi người và giễu nhại bất kính về con bê vàng trong Kinh thánh (“Le veau d’or”). Méphistophélès tỏ thái độ ác ý với Marguerite khiến Valentin xông lên tấn công hắn nhưng thanh kiếm đã bị vỡ tan. Valentin và những người bạn sử dụng chuôi kiếm hình chữ thập để tấn công lại sức mạnh mà họ biết rằng đến từ địa ngục (Chorus “De l’enfer”). Méphistophélès tiên đoán Valentin sẽ chết trong cuộc chiến.
Một cuộc khiêu vũ bắt đầu (Chorus “Ainsi que la brise légère”). Faust bày tỏ tình cảm của mình với Marguerite nhưng cô từ chối nhảy với anh, điều này chỉ khiến Faust càng thêm say đắm cô. Méphistophélès cười, hứa sẽ giúp Faust chiếm được tình yêu của cô.
Màn III
Khu vườn của Marguerite.
Chàng trai si tình Siébel hái một bó hoa cho Marguerite (“Faites-lui mes aveux”). Faust yêu cầu Méphistophélès tìm cho mình một món quà để dành tặng Marguerite và cảm thấy cô như một món quà tặng của thiên nhiên (“Salut, demeure chaste et pure”). Méphistophélès mang tới một chiếc hộp được trang trí, bên trong chứa đồ trang sức tinh xảo, đặt bên bệ cửa nhà Marguerite, cạnh những bông hoa của Siébel. Marguerite xuất hiện, hồi tưởng lại cuộc gặp gỡ với Faust bên cổng thành và hát lên một bản ballad u sầu (“Il était un roi de Thulé”). Marthe, hàng xóm của Marguerite nhìn thấy những đồ trang sức và chắc chắn rằng đó phải là của người ngưỡng mộ dành tặng Marguerite. Marguerite thử đeo và hoàn toàn bị chúng quyến rũ (“Oh dieu! Que de bijoux… Ah! Je ris de me voir si belle en ce miroir”). Faust và Méphistophélès gia nhập cùng những cô gái. Marguerite cuối cùng cũng đồng ý hôn Faust nhưng yêu cầu sau đó anh phải ra đi (“Laisse-moi, laisse-moi contler ton visage”). Tuy nhiên, cô lại đến bên cửa sổ, mong chờ anh quay lại. Faust, chưa rời đi xa đã quay trở lại với cô. Méphistophélès cất lên tiếng cười nham hiểm, việc dụ dỗ Marguerite đã thành công.
Màn IV
Phòng của Marguerite.
Sau khi khiến Marguerite mang thai, dường như Faust đã bỏ đi. Cô vẫn yêu anh, cầu nguyện cho anh và đứa con sắp chào đời, mong đợi Faust quay trở lại (“Il ne revient pas”.
Quảng trường phía trước ngôi nhà của Marguerite.
Valentin và các đồng đội của anh trở về (Chorus “Déposons les armes… Gloire immortelle de nos aïeux”). Siébel cố gắng ngăn Valentin tìm Marguerite nhưng Valentin, nghi ngờ điều tồi tệ nhất, đẩy anh ta sang một bên, chạy về ngôi nhà của mình. Faust, hối hận vì đã bở rơi cô, đã quay trở lại cùng với Méphistophélès. Méphistophélès chế nhạo Marguerite (“Vous qui faites l’endormie”). Valentin lao vào chiến đấu với hai người. Trong cơn lộn xộn, Faust đã vô tình giết chết Valentin. Méphistophélès kéo Faust đi. Marguerite chạy đến bên anh trai mình, nhưng Valentin đã nguyền rủa cô trong hơi thở cuối cùng trong khi dân làng đang chạy tới (“Ecoute-moi bien Marguerite”).
Tại nhà thờ.
Marguerite cố gắng cầu nguyện tại nhà thờ nhưng đều bị ngăn cản. Ban đầu là Méphistophélès và sau đó là dàn hợp xướng của quỷ. Cuối cùng cô cũng hoàn thành được lời cầu nguyện của mình nhưng bị ngất đi sau khi bị Méphistophélès nguyền rủa.
Màn V
Dãy núi Harz trong đêm Walpurgis.
Các phù thuỷ vây xung quanh Faust và Méphistophélès (Chorus “Un, deux et trois”). Faust được đưa đến một hang động với hoàng hậu và các cung nữ. Méphistophélès cam kết Faust sẽ được những người phụ nữ xinh đẹp nhất tiếp đãi. Vở ballet miêu tả cuộc vui kéo dài suốt đêm. Khi bình minh ló rạng, Faust nhớ về Marguerite nhưng anh thấy một viễn cảnh cô bị bỏ tù về tội giết người và trở nên mất trí.
Trong nhà tù.
Méphistophélès giúp Faust vào nhà tù nơi Marguerite đang bị giam giữ vì tội giết con. Lúc đầu, cô rất vui khi gặp Faust. Tuy nhiên, cô từ chối đi cùng anh và nhớ lại những ngày đầu tiên họ bên nhau và họ đã từng hạnh phúc như thế nào (Duet “Oui, c’est toi que j’aime”). Cô tin tưởng số phận của mình vào Chúa và các thiên thần của Ngài (“Anges ví, anges radieux”). Cuối cùng, cô hỏi Faust tại sao đôi bàn tay dính đầy máu, đẩy anh ra và ngã xuống bất động. Méphistophélès chửi rủa khi một giọng trên cao hát (“Sauvé”) (Được cứu rỗi). Những tiếng chuông Phục sinh vang lên và dàn thiên thần hát vang (“Christ est ressuscité!”). Các cánh cửa của nhà tù mở ra và linh hồn của Marguerite bay lên thiên đường. Trong cơn tuyệt vọng, Faust dõi theo, anh quỳ xuống và cầu nguyện.
Faust đã trở thành tác phẩm nổi tiếng nhất của Gounod, được trình diễn nhiều nhất trong số những sáng tác của ông. Vở opera tràn ngập những trích đoạn hấp dẫn, thường xuyên được biểu diễn trong các chương trình hoà nhạc. Với sự xuất hiện của Faust, Gounod đã được coi là một trong những nhà soạn nhạc quan trọng của Pháp trong thế kỷ 19, bất chấp việc nhiều tác phẩm sau đó của ông không thành công như mong đợi mãi cho đến khi Roméo et Juliette được công diễn vào năm 1867. Ông được coi là cây cầu nối giữa Meyerbeer và những nhà sáng tác opera sau đó như Massenet, Bizet hay Saint-Saëns.
Cobeo
