Thông tin chung
Tác giả: Sergei Prokofiev.
Tác phẩm: Concerto piano số 3 giọng Đô trưởng, Op. 26
Thời gian sáng tác: Hoàn thành năm 1921 nhưng những phác thảo đầu tiên có từ năm 1911.
Công diễn lần đầu: Tác phẩm lần được được trình diễn vào ngày 16/12/1921 với tác giả chơi piano và Frederick Stock chỉ huy Chicago Symphony Orchestra.
Độ dài: Khoảng 30 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng nhà thơ Konstantin Balmont (1867-1942).
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Andante – Allegro
Chương II – Tema con variazioni
Chương III – Allegro, ma non troppo
Thành phần dàn nhạc: Piano độc tấu, 2 flute (flute 2 kiêm piccolo), 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, 3 trombone, tuba, timpani, bass drum, cymbal, castanet, tambourine và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Trong thời gian sáng tác Concerto piano số 3, Prokofiev chủ yếu sống tại Pháp. Trong mùa xuân và mùa hè năm 1921, ông ở một ngôi làng ven bờ biển Brittany, giao lưu với một số người Nga khác. Trong số những hàng xóm của Prokofiev có nhà thơ Nga Konstantin Balmont, đang sống lưu vong tại đây. Một hôm, Prokofiev chơi cho Balmont một đoạn từ bản concerto piano mới sáng tác của mình và Balmont đã đáp lại bằng cách viết vội một vài câu thơ, lấy cảm hứng từ những gì mình đã nghe:
Prokofiev! Âm nhạc và tuổi trẻ rực rỡ
Trong anh, dàn nhạc khao khát những âm thanh mùa hè bị lãng quên
Và những người Scythia đánh bại tambourine của mặt trời.
Đó không phải là những vần thơ hay, nhưng với những nỗ lực của mình, Balmont đã được Prokofiev đề tặng tác phẩm nổi tiếng nhất trong tổng số 5 bản concerto piano của mình.
Prokofiev là người luôn chắt chiu những ý tưởng sáng tạo. Ông thường lưu giữ lại những phác thảo chưa sử dụng đến của mình, hi vọng sẽ sử dụng vào một dự án khác hiệu quả hơn. Đó là chính trưởng hợp của bản Concerto piano số 3. Mặc dù được chủ yếu sáng tác vào năm 1921 nhưng những ý tưởng đầu tiên đã xuất hiện từ 10 năm trước đó. Ngay từ năm 1911, ông đã làm việc với 3 bản concerto piano cùng lúc và một trong số đó, được chính Prokofiev công nhận “là đầy những đoạn đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện” đã bị đưa vào ngăn kéo. Nhưng chính chúng, cuối cùng đã được đưa vào Concerto piano số 3. Cũng như vậy, chủ đề chính của chương II cũng xuất hiện từ năm 1913. Hai chủ đề chính của chương III có từ năm 1918 khi Prokofiev có ý định đưa vào một bản tứ tấu dây. Prokofiev gọi nó là “tứ tấu trắng” vì nó chỉ bao gồm các nốt tương ứng với phím trắng của piano. Ông nhớ lại: “Sau đó tôi nghĩ lại thấy một tứ tấu như vậy thì hơi đơn điệu nên tôi quyết định chia nhỏ tài liệu. Tôi đã sử dụng 2 chủ đề của chương cuối tứ tấu cho chương cuối bản concerto này… Vì vậy khi bắt đầu sáng tác tại Brittany tôi đã có tất cả các chủ đề tôi cần, ngoại trừ chủ đề 3 của chương cuối và chủ đề phụ của chương đầu”.
Tác phẩm gồm 3 chương, đúng theo chuẩn mực của một bản concerto nhưng lại là bất bình thường đối với Prokofiev, 4 bản concerto piano còn lại của ông đều không ở hình thái này.
Phân tích
Chương I
Chương I mở ra không vội vã với tiếng clarinet độc tấu, sau đó được tăng cường với clarinet 2, violin và flute. Đang tĩnh lặng, âm nhạc bỗng trở nên nhanh hơn nhiều, sau một vài ô nhịp lặp lại liên tục với tiếng pizzicato của đàn dây, piano gia nhập với một giai điệu lấp lánh. Và khi đã xuất hiện, piano sẽ hiếm khi xa rời các cuộc xung đột, cho dù đó là những hình ảnh nhanh như chớp hay những hợp âm dứt khoát và hầu hết chương nhạc cuốn theo một tinh thần chuyển động không ngừng (perpetuum mobile). Tuy nhiên, âm nhạc chợt lắng lại khi Prokofiev cho xuất hiện phần Andante, giới thiệu chủ đề phụ, một giai điệu mang âm hưởng dân gian, ngắn gọn như một khúc dạo đầu. Tại đây, âm nhạc chủ yếu được chơi bằng kèn gỗ, piano phủ lên trên những nét chạm khắc tinh tế, thậm chí castanet cũng tham gia vào chương nhạc.
Chương II
Chương II gồm một chủ đề lả lơi và 5 biến tấu. Prokofiev miêu tả: “Chủ đề được dàn nhạc tuyên bố một mình, Andantino. Biến tấu 1 trên piano, đáp lại đầy tình cảm phần mở đầu của chủ đề và lặp lại một chuỗi các nốt trill khi dàn nhạc lặp lại phần cuối. Nhịp điệu chuyển sang Allegro cho biến tấu 2 và 3, piano có những hình tượng âm nhạc chói sáng, khi nắm bắt được chủ đề và giới thiệu lại. Biến tấu 4 có nhịp điệu Andante, piano và dàn nhạc diễn thuyết về chủ đề này một cách trầm ngâm và lặng lẽ. Biến tấu 5 tràn đầy năng lượng. Nó dẫn đến một sự lặp lại không ngừng nghỉ của chủ đề được chơi bằng dàn nhạc với những hợp âm trang trí tinh tế của piano”.
Chương III
Chương III được Prokofiev quy định Allegro ma non troppo (Nhanh nhưng không vội). Điều này gây ngạc nhiên với một số khi đây là một chương nhạc thường được chơi rất nhanh. Chủ đề được giới thiệu bằng 2 bassoon trên nền bè trầm của dàn dây chơi pizzicato và những đường nét của nó có thể gợi mở cho người nghe nhớ lại giai điệu tương tự của chương I. Piano báo hiệu sự xuất hiện của mình với một thang âm như tên lửa trong ô nhịp thứ 8, thay vì nhại lại quy trình đã từng giới thiệu nó như trong chương đầu tiên. Một cuộc đua hồi hộp diễn ra sau đó, với sự xuất hiện của các đoạn chen, với chủ đề chính được lặp đi lặp lại. Dàn nhạc và piano đua về đích, với piano khoe những hợp âm tuyệt vời cho đến những dòng cuối cùng của tổng phổ, được dàn nhạc rực lửa bao quanh.
Tháng 6/1932, Prokofiev thu âm tác phẩm này với nhạc trưởng Piero Coppola và London Symphony Orchestra. Đây là lần duy nhất ông thu âm một bản concerto của mình. Bản nhạc này nhanh chóng trở nên nổi tiếng. Cùng với Concerto piano số 1 của Tchaikovsky và Concerto piano số 2 của Rachmaninov, Concerto piano số 3 của Prokofiev nằm trong danh mục concerto piano của các nhạc sĩ Nga được biểu diễn nhiều nhất.
Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp
