“Violin, thông qua sự trong trẻo thanh thoát trong giọng hát của nó, giúp chúng ta chống chọi giữa cơn bão, như ngọn đèn trong đêm tối, như la bàn trong giông tố, nó chỉ cho chúng ta một lối đi đến nơi trú ẩn của sự chân thành và tôn trọng.” – Yehudi Menuhin
Yehudi Menuhin không chỉ là một trong những nghệ sĩ violin vĩ đại nhất trong thế kỷ 20, ông còn được biết đến như là một vị sứ giả của hoà bình, người luôn xây những cây cầu văn hoá nhằm xoá đi các bất đồng giữa các quốc gia, dân tộc. Trong một sự nghiệp kéo dài hơn 75 năm của mình, từ khi còn là một cậu bé thần đồng trong kỷ nguyên tôn vinh Fritz Kreisler và Jascha Heifetz cho đến khi là một tên tuổi lừng danh và nổi trội bậc nhất của nền âm nhạc cổ điển thế giới với những nghệ sĩ trẻ tuổi như Anne-Sophie Mutter đang nổi bật, được đồng nghiệp và khán giả mến mộ, Menuhin vẫn luôn giữ trong mình tinh thần nhân đạo, chống lại chủ nghĩa dân tộc chính trị hẹp hòi và phấn đấu cho một xã hội bình đẳng và hoà hợp. Không chỉ bó mình trong nhạc cổ điển, Menuhin còn có những thử nghiệm thú vị khi kết hợp cùng nhiều thể loại âm nhạc khác, mà điển hình là mối quan hệ tốt đẹp với nghệ sĩ đàn sitar huyền thoại của Ấn Độ Ravi Shankar. Khi ông qua đời vào năm 1999, nền âm nhạc đã chia tay một người khổng lồ và như Shankar đã thương tiếc: “Thế giới đã mất đi một linh hồn vĩ đại, người có niềm đam mê là âm nhạc và lòng nhân đạo”.
Yehudi Menuhin sinh ngày 22/4/1916 tại New York trong một gia đình Nga gốc Do Thái. Cậu còn có hai cô em gái: nghệ sĩ piano Hephzibah, sau này cũng thường hoà tấu cũng anh trai mình và Yaltah, một nhà thơ và cũng là nghệ sĩ piano. Ông Moshe Mnuchin và bà Marutha rời Nga di cư đến Palestine, gặp nhau ở đó và cuối cùng đến Mỹ và kết hôn tại đây vào năm 1914. Tại đây họ đã đổi họ của mình thành Menuhin. Tên Yehudi, có nghĩa là Người Do Thái được đặt khi cha mẹ cậu gặp một bà chủ nhà giới thiệu lợi ích về việc sống trong một khu vực không có người Do Thái, như một tuyên bố về chủng tộc của mình. Khi Yehudi mới lên một tuổi, cả gia đình cậu chuyển tới San Francisco. Bố mẹ cậu, đều là những nhà ngôn ngữ học, không tin tưởng vào việc giảng dạy tại các trường học tại Mỹ nên quyết định cho cả ba đứa con mình học tập tại nhà. Ông Moshe dạy toán, lịch sử và tiếng Do Thái còn bà Marutha dạy tiếng Pháp, Đức, Ý và Tây Ban Nha. Menuhin nhớ lại rằng có một bầu không khí của “sự bao bọc” lên tuổi thơ của mình. Yaltah cho biết anh trai mình sống tách biệt với cuộc sống “trần tục” tới mức thậm chí chưa từng tự mình sang đường cho đến khi 18 tuổi.
Lên ba tuổi, Yehudi đã tỏ rất hứng thú với cây đàn violin sau khi nghe Louis Persinger, một nghệ sĩ violin nổi tiếng, học trò của Eugène Ysaÿe và từng là concertmaster của Berlin Philharmonic, lúc này đang làm việc tại San Francisco Symphony biểu diễn. Cậu đòi một cây violin thật cho riêng mình sau khi được tặng một cây đàn đồ chơi. Cha mẹ cậu muốn Persinger dạy con trai mình nhưng ông đã từ chối nên Sigmund Anker trở thành thầy giáo đầu tiên của Yehudi. Năm 1923, lần đầu tiên Yehudi xuất hiện trước công chúng khi cậu biểu diễn cùng San Francisco Symphony trong Scène de Ballet của Charles Auguste de Bériot. Lúc này Persinger đã chấp nhận dạy cậu. Cha mẹ Yehudi cảnh giác với hội chứng thần đồng, trong đó các nghệ sĩ được ca ngợi là thiên tài thời thơ ấu đã chứng tỏ không thể duy trì được sự độc đáo và cảm hứng khi họ trưởng thành. Họ hạn chế sự xuất hiện của những đứa con mình trước công chúng. Ngày 25/11/1927, khi chỉ 11 tuổi, lần đầu tiên cậu biểu diễn tại Carnegie Hall cùng New York Symphony Orchestra dưới sự chỉ huy của Fritz Busch trong Concerto violin của Ludwig van Beethoven và các nhà phê bình New York đã bắt đầu gọi Yehudi là thần đồng vĩ đại nhất kể từ thời Mozart. New York Herald Tribune đã nhận xét: “Những gì nghe được khiến bạn nín thở và bất lực mò mẫm trong những bí ẩn của tinh thần con người”. Lúc này cậu vẫn không thể tự lên dây đàn vì cánh tay chưa đủ khoẻ để vặn các chốt.
Cùng với người thầy Persinger, dưới sự hỗ trợ của Sidney Ehrman, một luật sư giàu có, Yehudi có chuyến lưu diễn châu Âu đầu tiên vào năm 1928. Chuyến biểu diễn tại Berlin của cậu đã khiến nghệ sĩ violin nghiệp dư, nhà bác học lừng danh Albert Einstein chạy vào hậu trường, ôm lấy cậu và nói: “Bây giờ tôi đã biết có Chúa ở trên trên Thiên đường!” Cũng trong chuyến đi này, Persinger đã giới thiệu Yehudi với Ysaÿe, người thầy giáo cũ của mình. Ysaÿe đã rất ngạc nhiên khi thấy kỹ thuật chơi đàn của cậu bé mang tính trực giác rất lớn. Mặc dù có thể biểu diễn một tác phẩm khó như Symphonie Espagnole (Édouard Lalo) nhưng cậu bỏ qua những bài luyện tập truyền thống. Khi Ysaÿe yêu cầu Yehudi chơi hợp âm rải trên ba quãng tám, cậu không hiểu ông muốn điều gì. Cậu nhớ lại rằng mình đã: “mò mẫm bàn tay trên cần đàn như một con chuột mù”. Yehudi đã không theo học với Ysaÿe mà lựa chọn George Enescu, lúc này đang ở Paris. Giữa hai thầy trò có một mối quan hệ rất thân thiết, Yehudi đã nhận xét về người thầy của mình: “Ông ấy không chỉ là một người thầy… Ông ấy còn quan tâm đến tôi, là nguồn cảm hứng đã nâng tôi lên khỏi trái đất”. Chính Enescu là người đã giới thiệu để Yehudi tiếp tục tới Basel để theo học với Adolf Busch. Năm 1928, cậu bắt đầu có những thu âm đầu tiên của mình với Persinger là người đệm piano. Năm 1932, Yehudi thu âm bản Concerto violin của Edward Elgar dưới sự chỉ huy của chính nhà soạn nhạc, đến nay vẫn được coi là kinh điển. Cùng năm này, cậu có đĩa nhạc đầu tiên được thực hiện cùng em gái Hephzibah. Trong vòng bốn thập kỷ tiếp theo, Hephzibah là đối tác tin cậy của anh trai mình. Menuhin từng nói về mối quan hệ này: “Chúng tôi là một kiểu hợp tác đặc biệt. Chúng tôi chỉ cần vài lời. Chúng tôi chơi gần như tự động, như thể chúng tôi là một người”. Khi chưa đến 20 tuổi, Menuhin đã thu âm trọn bộ các partita và sonata dành cho violin độc tấu của Johann Sebastian Bach khiến những nhà phê bình khó tính nhất cũng phải khâm phục. Hợp đồng ghi âm của Menuhin với EMI đã được kéo dài gần 70 năm và là hợp đồng dài nhất trong lịch sử ngành công nghiệp âm nhạc.
Sau một vài năm sống tại châu Âu, Menuhin trở về Mỹ vào năm 1934, sống tại Los Gatos, California. Trước khi bước vào tuổi 20, với hành trang kinh nghiệm hơn 10 năm biểu diễn, Menuhin vấp phải cuộc khủng hoảng đầu tiên trong cuộc đời của mình. Người nghệ sĩ sẽ nhận thấy rằng việc đào tạo trước đây của mình rõ ràng là thiếu đi những bài tập cơ bản. Anh huỷ bỏ toàn bộ lịch biểu diễn và lui về ở ẩn tại Los Gatos. Kreisler đã nhìn thấy trước điều này: “Bởi vì Menuhin trẻ tuổi đã bị thúc đẩy quá sớm và có quá nhiều những thứ mà thiên nhiên ban tặng cho cậu ấy, tôi đã thấy trước rằng cậu ấy sẽ gặp khó khăn lớn”. Kỹ thuật cũng không phải là tất cả vấn đề. Như Robert Magidoff nói trong Yehudi Menuhin: Câu chuyện của một con người và nghệ sĩ, cuốn sách xuất bản năm 1955 với sự giúp đỡ của chính Menuhin cho biết các vấn đề của Menuhin mang tính tâm lý và rất có thể nguyên nhân phát sinh từ sự bao bọc quá mức của cha mẹ anh, đặc biệt là bà Marutha. Khi anh kết hôn lần đầu tiên vào năm 1938, bà Marutha đã viết thư cho con dâu của mình, hướng dẫn cô mọi thứ từ việc cho con trai ăn gì đến khi nào nên kiêng quan hệ tình dục. Menuhin ly dị người vợ đầu tiên sau đó chín năm khi đã có hai người con. Năm 1947, anh kết hôn lần thứ hai với nghệ sĩ ballet người Anh Diana Gould, cuộc hôn nhân mang lại hai người con gái. Diana là một người phụ nữ mạnh mẽ và đã giúp đỡ chồng mình rất nhiều trong việc vượt qua trầm cảm.
Chính giai đoạn này diễn ra cuộc khủng hoảng thứ hai của Menuhin. Điều này xuất phát từ những căng thẳng trong cuộc hôn nhân và sự tàn phá mà ông chứng kiến trong Thế chiến thứ hai. Menuhin đã tới châu Âu, biểu diễn không dưới 500 buổi hoà nhạc cho quân đội Mỹ và đồng minh, thường là trong những khu vực chiến đấu. Sau chiến tranh, ông tiếp tục các chương trình tại khu dành cho người di cư và các trại tập trung (đôi khi với Benjamin Britten trong vai trò đệm piano). Ông ở lại châu Âu cho đến năm 1948 và khi quay về Mỹ, mọi người nhận thấy rằng tiếng đàn của ông đã mất đi vẻ đẹp của nó. Bản thân Menuhin cũng nhận ra các vấn đề của mình. Ông thấy rằng mình đã bị cuốn quá sâu vào những vấn đề chính trị. Các nhóm người Do Thái chỉ trích ông vì Menuhin đã biểu diễn cùng Berlin Philharmonic dưới sự chỉ huy của Wilhelm Furtwängler. Furtwängler đang bị lên án rất gay gắt vì đã phục vụ cho Đức Quốc xã. Khi những người Do Thái tẩy chay một buổi biểu diễn của Menuhin, ông đã tổ chức cuộc họp báo để tuyên bố Furtwängler chưa bao giờ tham gia đảng Quốc xã và đã giúp đỡ các nhạc sĩ Do Thái rất nhiều: “Các bạn nên biết rằng ở vị trí của ông ấy đòi hỏi nhiều dũng khí hơn là đào ngũ”. Menuhin nói: “Đã đến lúc hàn gắn vết thương… Tình yêu chứ không phải thù hận sẽ chữa lành thế giới”. Sau đó, ông tiếp tục ủng hộ Furtwängler khi Chicago Symphony Orchestra có ý định mời Furtwängler làm giám đốc âm nhạc bất chấp sự phản đối gay gắt từ những nghệ sĩ Do Thái danh tiếng khác như Vladimir Horowitz hay Arthur Rubinstein. Họ doạ sẽ không bao giờ biểu diễn cùng dàn nhạc nếu như Furtwängler được chấp thuận. Menuhin, trong bức thư gửi cho Chicago Symphony Orchestra để bảo vệ Furtwängler đã miêu tả thái độ của những đồng nghiệp dành cho mình là “dưới cả khinh miệt”. Sự ủng hộ Furtwängler đã khiến Menuhin bị chỉ trích nặng nề từ phía những người Do Thái trong suốt nhiều năm sau đó. Menuhin cũng biểu diễn với Herbert von Karajan, bất chấp vị nhạc trưởng này từng là đảng viên đảng Quốc xã, điều mà nhiều cái tên Do Thái nổi tiếng khác luôn từ chối. Trong Menuhin không bao giờ có ý định chứa đựng hận thù, với ông, mọi thứ chỉ đơn giản là: “Có những vết thương ở khắp mọi nơi. Người ta nên biết cách quên chúng và cố gắng chữa lành vết thương chung”.
Menuhin đã có thời gian suy nghĩ lại toàn bộ nền tảng về cách tiếp cận kỹ thuật chơi violin của mình: “Ngay cả khi có nguy cơ mất hết những quả trứng vàng trong tương lai, tôi cũng phải tìm ra nguyên nhân khiến con ngỗng đẻ ra những quả trứng vàng đó”. Ông đã làm chủ một cách có ý thức những gì đã luôn được thực hiện một cách vô thức. Tuy nhiên, nếu một phần ánh sáng và năng lượng ban đầu của ông đã bị mất đi, thì những màn trình diễn sau này lại thấm nhuần sự cao quý và sâu sắc hơn. Năm 1950, ông sở hữu Soil Stradivarius 1714, một trong những cây violin tuyệt vời nhất thế giới, sau này thuộc về Itzhak Perlman. Ngoài ra, Menuhin còn biểu diễn trên nhiều cây đàn violin quý hiếm khác như Giovanni Grancino 1695, Guarneri del Gesù 1739 và đặc biệt là Lord Wilton Guarnerius 1742, cây đàn được bán sau khi ông qua đời với giá 6 triệu đô la Mỹ, đắt nhất thế giới vào thời điểm đó. Menuhin nói về những nhạc cụ của mình: “Một cây violin vĩ đại vẫn còn sống; chính hình dáng của nó thể hiện ý định của người chế tạo ra nó và gỗ của nó lưu trữ lịch sử, hay linh hồn của những người chủ kế tiếp. Tôi không bao giờ chơi mà không cảm thấy rằng mình đã phóng thích hoặc, trời ơi, xúc phạm linh hồn”.
Cuộc sống cá nhân và sự nghiệp âm nhạc của Menuhin có sự chuyển biến to lớn vào đầu những năm 1950. Năm 1951, trong chuyến biểu diễn tại New Zealand, ông tình cờ đọc được một cuốn sách về yoga và bị cuốn hút ghê gớm. Kể từ đó, Menuhin đã thực hiện đều đặn hàng ngày màn trồng cây chuối trong khoảng 15-20 phút. Khi đến Ấn Độ vào năm 1952, ông đã được giới thiệu với bậc thầy B. K. S. Iyengar và kể từ đó Iyengar đã trở thành người hướng dẫn Menuhin. Cũng trong dịp này, Menuhin đã gặp Shankar và ông đã thuyết phục Angel Records thực hiện các bản thu âm của mình với Shankar. Cái tên Menuhin lại một lần nữa xuất hiện với tư cách người mang đến sự hoà hợp giữa các quốc gia. Năm 1955, Menuhin giúp làm tan băng giá giữa cuộc Chiến tranh lạnh khi mời David Oistrakh và Emil Gilels tới Mỹ biểu diễn và sau đó, chính ông tới Moscow. Menuhin có một tình bạn thân thiết với Oistrakh. Mặc dù đã từng là nhạc trưởng trước đó nhưng kể từ cuối những năm 1950, Menuhin mới tập trung nhiều hơn vào công việc chỉ huy dàn nhạc. Năm 1958, ông phát hành đĩa nhạc đầu tiên của mình với tư cách nhạc trưởng trong Brandenburg concerto của Bach với dàn nhạc thính phòng được ông thành lập tại liên hoan Gstaad, Thuỵ Sĩ. Menuhin cũng được mời làm giám đốc âm nhạc của liên hoan Bath, Anh. Từ năm 1959, gia đình Menuhin chuyển hẳn sang định cư tại Anh.
Trong những năm 1960, Menuhin bắt đầu quan tâm đến sự nghiệp giáo dục âm nhạc. Năm 1963, ông thành lập Yehudi Menuhin School tại Stoke d’Abernon, Surrey, Anh, nơi ông cư ngụ, nhằm đào tạo các tài năng âm nhạc còn ở độ tuổi đi học, một trong những điều tự hào nhất trong cuộc đời ông. Những người trẻ tuổi là nguồn hy vọng lớn lao đối với ông, và Menuhin yêu thích ý tưởng rằng những đứa trẻ không có đủ nguồn lực cần thiết để hỗ trợ tài năng âm nhạc đặc biệt có thể nhận được một nền giáo dục tốt trong một môi trường hạnh phúc. Ông đã truyền cảm hứng cho lũ trẻ bằng sự hiện diện của mình, hứng thú khi được hoà nhạc thính phòng cùng họ. Menuhin nói về việc dạy học: “Dạy học không chỉ là lấp đầy một cái túi rỗng bằng đồ vật, bằng kiến thức. Túi không bao giờ rỗng. Nó đã có cuộc sống riêng của nó. Và dạy học là chia sẻ những gì mình biết để cho người xách túi nếm trải cuộc sống phong phú, đa dạng hơn, văn minh hơn” và “Chúng ta phải hướng dẫn không chỉ ngón tay mà còn cả khối óc và trái tim, vì đó là cách mà âm nhạc tồn tại”. Một trong những nghệ sĩ nổi tiếng nhất từng theo học tại Yehudi Menuhin School là Nigel Kennedy.
Sau đó ông còn thành lập thêm một số cơ sở giáo dục, hoặc tích cực tham gia hoặc cho đứng tên mình với tư cách nhà tài trợ, người bảo trợ hoặc thành viên hội đồng quản trị cho hàng trăm các tổ chức từ thiện hay văn hoá. Menuhin vẫn tiếp tục vai trò của một nghệ sĩ kiêm nhà nhân đạo của mình trong cuộc Chiến tranh 6 ngày giữa Israel và các nước Ả Rập vào tháng 6/1967. Ông tổ chức các buổi hoà nhạc mang lại lợi ích cho Israel nhưng đồng thời cũng biểu diễn các chương trình cho những người tị nạn Ả Rập và cả Palestine. Cái tên Menuhin luôn rất nhạy cảm đối với người Israel. Bất chấp việc ông từng được trao Wolf, giải thưởng được tổ chức ở Israel tặng cho những nghệ sĩ còn sống vì “những thành tựu vì lợi ích của nhân loại và mối quan hệ hữu nghị giữa mọi người… không phân biệt quốc tịch, chủng tộc, màu da, tôn giáo, quan điểm tình dục hoặc chính trị” rất nhiều người Do Thái vẫn thù hận ông. Buổi biểu diễn của Menuhin tại Tel Aviv từng bị đe doạ đánh bom.
Trong những năm về sau, kỹ thuật chơi violin của Menuhin ngày càng xảy ra nhiều sai sót. Và bản thân ông nhận ra điều này rõ ràng hơn bất cứ ai. Ông đã giảm dần những buổi biểu diễn violin và tập trung nhiều hơn vào công việc nhạc trưởng. Menuhin đã chỉ huy với hầu hết tất cả những dàn nhạc uy tín nhất trên thế giới. Không như nhiều nghệ sĩ khác, Menuhin thừa nhận sự xuống dốc của mình. Nhưng khi ở đỉnh cao của quyền lực, rất ít người có thể chạm tới đẳng cấp của ông. Cái tên Menuhin đồng nghĩa với việc trình diễn violin ở trình độ cao nhất về mặt âm nhạc, bộ lộ sức mạnh cá nhân khủng khiếp. Ở ông có cả sự ngọt ngào và êm đềm cũng như sự uy nghiêm và mạnh mẽ. Từ Bach cho đến Béla Bartók (người đã tặng Menuhin bản sonata dành cho violin độc tấu được sáng tác vào năm 1944), ông có thể bộc lộ ý nghĩa đằng sau những tác phẩm với một sức thuyết phục mà ít ai sánh được. Năm 1983, Menuhin thành lập Cuộc thi violin quốc tế mang tên mình dành cho những nghệ sĩ trẻ dưới 22 tuổi. Cuộc thi này đã trở thành bệ phóng cho nhiều tên tuổi nổi tiếng sau đó như Nikolaj Znaider, Ilya Gringolts, Julia Fischer hay Ray Chen. Năm 1986, khi được trao tặng danh hiệu Kennedy Center Honors, Menuhin đã chỉ huy Orchestra of St. Luke trong một chương trình gồm 14 tác phẩm mới được sáng tác để vinh danh ông. Trong số các tác giả có những cái tên nổi tiếng như Philip Glass, Steve Reich, Lukas Foss hay Guya Kancheli. Đầu những năm 1990, Menuhin từ bỏ hẳn việc biểu diễn violin và tập trung vào chỉ huy dàn nhạc. Tuy nhiên, việc là một nghệ sĩ violin vẫn luôn khiến ông tự hào nhất: “Đội chiếc mũ của nghệ sĩ violin vẫn là điều quan trọng nhất mà tôi đã thực hiện”. Năm 1995, ông được nhập quốc tịch Anh, kể từ đó Menuhin mới chính thức được gọi là Sir, danh hiệu ông được phong tặng từ năm 1965.
Ngày 12/3/1999, Menuhin đã qua đời ở bệnh viện Martin Luther, Berlin do biến chứng của căn bệnh viêm phế quản ở tuổi 82. Ông đón nhận cái chết rất thanh thản: “Khi tôi chết, tôi muốn tro của tôi rải trên một con sông, một buổi dã ngoại vui vẻ và khiêu vũ suốt đêm”. Thủ tướng Anh Tony Blair đã phát biểu: “Yehudi Menuhin sẽ được cả thế giới nhớ đến như một trong những nghệ sĩ vĩ đại nhất trong thời đại của ông”. Perlman chia sẻ: “Ông ấy là một người khổng lồ trong thế kỷ này với tư cách là một nghệ sĩ violin, nhạc sĩ và nhân cách trong thế giới âm nhạc”. Còn Isaac Stern, người mà Menuhin luôn cảm thấy gần gũi vì cũng là người Nga nhập cư, đã nói về người đồng nghiệp thân thiết của mình khi biết tin về cái chết của ông: “Yehudi Menuhin là một nhân vật quan trọng trong thế kỷ này – một nhạc sĩ phi thường và một nhà nhân đạo vĩ đại. Phong cách chơi của anh ấy, đặc biệt trong những năm đầu, là một sự sang trọng quý tộc đáng kinh ngạc với một đường nét âm nhạc rất tự nhiên, phù hợp với bất kỳ sáng tác nào”. Khi ông nằm xuống, một biểu tượng về nghệ thuật, sự hàn gắn và quan tâm đến mọi người đã vĩnh viễn ra đi và không dễ để thế giới âm nhạc cổ điển có được một con người tương tự.
Cobeo
