Thông tin chung

Tác giả: Felix Mendelssohn.
Tác phẩm: Overture Hebrides, Op. 26
Thời gian sáng tác: Bắt đầu sáng tác vào ngày 7/8/1829. Phiên bản đầu tiên được hoàn thành vào ngày 16/12/1830. Mendelssohn tiếp tục sửa chữa cho đến khi tác phẩm được xuất bản vào năm 1833.
Công diễn lần đầu: Ngày 14/5/1832 tại London với Thomas Attwood chỉ huy Philharmonic Society of London.
Độ dài: Khoảng 10 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng vua Phổ Frederick William IV.
Thành phần dàn nhạc: 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

Hoàn cảnh sáng tác

Rất ít nhà soạn nhạc có được những chuyến du lịch đầy cảm hứng như Mendelssohn. Khi rời Berlin và đến London vào ngày 10/4/1829, bên cạnh việc tổ chức một số buổi hoà nhạc, ông dự kiến sẽ đi thăm thú một số thắng cảnh ở Anh và Scotland. Chuyến đi này đã khơi gợi cho Mendelssohn sáng tác hai trong số những tác phẩm vĩ đại nhất của mình. Tháng 7/1829, cùng với người bạn Karl Klingemann, họ lên đường tới Scotland. Chuyến đi này đã được Mendelssohn ghi chép lại tỉ mỉ hành trình này trong hơn 30 phác thảo với ngày tháng được chú thích rõ ràng. Ngày 31/7/1829, sau khi đến thăm nhà nguyện Holyrood, ông đã viết thư gửi về gia đình: “Con tin rằng hôm nay, tại nhà nguyện cũ kỹ này là khởi đầu cho bản giao hưởng Scottish của con”. Và chỉ một tuần sau, trong chuyến thăm đến quần đảo Hebrides ngoài khơi bờ biển phía tây Scotland, ông đã ghi nhanh phần mở đầu cho một overture, với 21 ô nhịp có tiêu đề “Trên một trong những hòn đảo của Hebrides, ngày 7/8/1829” được gửi kèm với bức thư Mendelssohn viết cho chị gái Fanny của mình tại làng chài Tobermory: “Để chị có thể hiểu được rằng Hebrides đã ảnh hưởng đến em một cách phi thường như thế nào”.

Ngày hôm sau, Mendelssohn và Klingemann đi bằng tàu hơi nước đến hòn đảo nhỏ Staffa, một điểm thu hút khách du lịch với hang động nổi tiếng, nơi người anh hùng Fingal ở thế kỷ thứ ba sử dụng làm nhà của mình. Mặc dù có những giai thoại cho rằng chính tại hang động Fingal, Mendelssohn đã bắt đầu sáng tác bản overture này, nhưng theo Klingemann, nhà soạn nhạc đã quá say sóng để viết bất cứ thứ gì vào ngày hôm đó, đặc biệt là chủ đề cuốn hút tuyệt vời, trung tâm của overture này. Hang động Fingal, chiếm giữ bờ biển phía Nam của hòn đảo nhỏ Staffa, cách bờ biển Scotland khoảng hơn 11km, và những du khách yêu thích phong cách Lãng mạn chắc chắn sẽ bị những cột đá màu tím đen tập trung tại lối vào của nó thu hút, như nhà thơ John Keats đã từng viết: “Đối với sự trang trọng và hùng vĩ, nó vượt xa những thánh đường đẹp nhất”.

Mặc dù có được nguồn cảm hứng dồi dào như vậy nhưng sau khi trở về Đức, Mendelssohn không thể ngay lập tức hoàn thành 2 tác phẩm của mình. Bản giao hưởng số 3 “Scottish” chỉ được biểu diễn hơn 10 năm sau đó còn Overture Hebrides cũng khiến cho nhà soạn nhạc phải sửa đi sửa lại nhiều lần dù phiên bản đầu tiên đã được hoàn thành vào cuối năm 1830 tại Rome. Trong hai năm tiếp theo, Mendelssohn để lại không dưới 3 phiên bản khác nhau cho overture này với 3 tên gọi khác nhau: Hòn đảo cô đơn, Hebrides và Đảo Fingal. Nhưng khi tác phẩm lần đầu được xuất bản vào năm 1833, nó lại có tiêu đề Hang động Fingal (mặc dù các phần của dàn nhạc đều được mang tên gọi Hebrides).

Với những phác thảo đầu tiên về tác phẩm này được Mendelssohn viết ra khi chưa đặt chân lên hang động Fingal, có thể nhận định rằng Mendelssohn không hoàn toàn lấy cảm hứng trực tiếp từ Fingal như tên gọi trong ấn phẩm xuất bản. Thay vào đó, nó dường như được sinh ra nhiều hơn từ ấn tượng chung về toàn bộ quần đảo Hebrides (mà Staffa là một đảo trong đó) và từ sự lãng mạn hóa trải nghiệm sống động của Mendelssohn. Chính vì vậy, bất chấp tên gọi được Mendelssohn đặt cho tác phẩm khi xuất bản, ngày nay bản overture thường quen thuộc hơn dưới cái tên Hebrides. Mặc dù đây là tác phẩm có tên gọi nhưng trên thực tế, nó không phải âm nhạc chương trình. Bản overture không hề tường thuật một câu chuyện cụ thể nào nhưng nó hoàn toàn khiến chúng ta liên tưởng tới biển khơi và phong cảnh mà nhà soạn nhạc đã trải qua trên Hebrides và trong Fingal.

Phân tích

Overture được viết theo hình thức sonata cổ điển. Chủ đề đầu tiên của tác phẩm được mở đầu trên bè dây ở âm vực thấp (viola, cello) và bassoon để tạo sự kịch tính, chính là ý tưởng dựa trên 21 ô nhịp mà Mendelssohn đã gửi về cho Fanny. Chủ đề trữ tình này gợi lên vẻ đẹp của tuyệt vời của tổng thể Hebrides, và có lẽ là cả tâm trạng phấn khích của Mendelssohn khi nhìn thấy nó lần đầu tiên. Chủ đề này được lặp đi lặp lại nhiều lần. Bè violin tiếp nhận chủ đề, âm thanh được đẩy lên cao hơn, lãng mạn và trôi chảy trong khi bè trầm duy trì với rất nhiều nốt móc kép, gợi lên sự lăn tăn của những cơn sóng. Chủ đề thứ hai là một giai điệu rực rỡ và bay bổng hơn ở giọng trưởng tương đối, Rê trưởng, được Donald Tovey coi là “giai điệu tuyệt vời nhất mà Mendelssohn từng viết ra”. Chủ đề này tiếp tục được diễn ra trên cello và bassoon, duy trì vẻ đẹp bí ẩn của biển cả. Âm nhạc được mở rộng và phát triển theo nhiều cách khác nhau, gợi ra những cảnh quan nên thơ, hùng vĩ của môi trường tự nhiên xung quanh. Chủ đề mở đầu sau đó được biến đổi, nhịp điệu trở nên mạnh mẽ hơn trước khi bắt đầu trở nên vui vẻ hơn với những nốt nhạc staccato. Phần tái hiện thể hiện một tâm trạng bão táp hơn, trước khi clarinet trả lại không khí yên bình với chủ đề hai được mở rộng, dẫn trực tiếp và coda. Tác phẩm kết thúc với những câu nhạc lặp đi lặp lại khá ám ảnh về chủ đề mở đầu trên clarinet và rồi chuyển qua flute với những hợp âm rải Si thứ tăng dần trên nền phần đệm pizzicato của dàn dây.

Mendelssohn từng tuyên bố: “Chính trong những bức tranh, tàn tích và môi trường tự nhiên xung quanh mà tôi tìm thấy âm nhạc nhiều nhất”. Có lẽ không một tác phẩm nào minh chứng rõ rệt cho câu nói này bằng overture Hebrides. Mendelssohn đã đặt tên thể loại overture cho tác phẩm này của mình nhưng nó hoàn toàn là một tác phẩm độc lập, không đến từ một vở opera hay âm nhạc viết cho sân khấu nào. Thậm chí có những nhà âm nhạc học coi đây là một dạng thơ giao hưởng, đi trước những gì mà Franz Liszt đã khởi xướng. Những nhà soạn nhạc khác cũng có những đóng góp đáng kể cho thể loại overture độc lập này là Hector Berlioz, Johannes Brahms hay Peter Ilyich Tchaikovsky.

Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp

Nguồn:
cso.org
nmphil.org
sfsymphony.org