Donizetti: Lucia Di Lammermoor

Thông tin chung

Opera: Lucia Di Lammermoor
Âm nhạc: Gaetano Donizetti.
Kịch bản: Salvadore Cammarano dựa theo tiểu thuyết Cô dâu xứ Lammermoor của Walter Scott.
Thời gian sáng tác: Năm 1835.
Công diễn lần đầu: Ngày 26/9/1835 tại Teatro di San Carlo, Naples.
Độ dài: Khoảng 2 giờ 20 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Lucia: Soprano
Edgardo di Ravenswood, Người yêu của Lucia: Tenor
Enrico Ashton, Lãnh chúa xứ Lammermoor, anh trai Lucia: Baritone
Arturo Bucklaw, Vị hôn phu của Lucia: Tenor
Raimondo Bidebent, Mục sư phái Calvin: Bass
Alisa, Người hầu của Lucia: Mezzo-soprano
Normanno, Đội trưởng đội cận vệ của Enrico: Tenor
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet (giọng Si giáng), 2 bassoon, 4 horn (giọng Pha), 2 trumpet (giọng Si giáng), 3 trombone, timpani, triangle, bass drum, cymbals, campana (tubular bells), harp và dàn dây. Ngoài ra, Donizetti còn yêu cầu một dàn kèn ngoài sân khấu nhưng không ghi nhạc cụ. Bên cạnh đó, còn có glass harmonica được yêu cầu trong mad scene (cảnh điên) của Lucia (thường dùng flute để thay thế).

Hoàn cảnh sáng tác

Suốt hơn 200 năm qua, câu chuyện rùng rợn về Cô dâu xứ Lammermoor đã khiến khán giả vừa rùng mình khiếp sợ vừa say mê thích thú. Năm 1819, Walter Scott xuất bản một cuốn tiểu thuyết về một thiếu nữ bất hạnh ở vùng đồi Lammermoor. Câu chuyện được phóng tác dựa theo một vụ án mạng có thật từng gây chấn động Scotland thế kỷ 17. Tiểu thuyết của Scott nhuốm màu bạo lực, máu me và trở thành một trong những cuốn sách ăn khách nhất thời bấy giờ. Lord Byron tuyên bố: “Scott là nhà văn tuyệt vời nhất hiện nay… Tôi không biết có tác phẩm nào khác mà tôi có thể đắm chìm một cách thú vị như với một trong những cuốn tiểu thuyết của ông ấy”. Vào thời điểm này, châu Âu đang say mê chủ nghĩa Lãng mạn Gothic, còn Scotland hiện lên như một vùng đất hoang sơ, bí ẩn đầy cuốn hút (ta có thể liên tưởng đến Giao hưởng số 3 “Scottish” của Felix Mendelssohn), những thứ được minh hoạ hoàn hảo trong Cô dâu xứ Lammermoor. Tiểu thuyết này thành công đến mức chỉ một năm sau khi xuất bản (1819), đã có nhiều chuyển thể dành cho sân khấu và opera được dàn dựng. Một trong số đó, vở kịch cùng tên của Victor Ducange được trình diễn tại Paris vào năm 1828 đã truyền cảm hứng cho Gaetano Donizetti để nhà soạn nhạc sáng tác nên Lucia di Lammermoor (Cô dâu xứ Lammermoor), một trong những tác phẩm tuyệt vời nhất của ông cũng như trong kho tàng opera thế giới.

Ngày 9/11/1834, Donizetti và ban giám đốc Teatro di San Carlo đã ký một bản hợp đồng, trong đó quy định rõ nhà soạn nhạc có trách nhiệm sáng tác một vở opera để nhà hát biểu diễn vào tháng Bảy năm sau đồng thời ông phải nhận được kịch bản đã được phê duyệt ít nhất bốn tháng trước ngày công diễn. Tuy nhiên, đến tháng 5/1835, Donizetti vẫn chưa nhận được kịch bản. Ông buộc phải viết một bức thư vào ngày 29/5/1835, chỉ rõ sự vi phạm hợp đồng từ phía đối tác và yêu cầu chỉ định Salvadore Cammarano là người viết kịch bản. Donizetti còn tuyên bố rằng, trong điều kiện hiện tại, ông không thể nào bàn giao bản thảo trước tháng Tám. Với sự chấp thuận của San Carlo, Lucia di Lammermoor đã được Cammarano và Donizetti sáng tác chỉ trong vòng sáu tuần lễ. Tổng phổ gốc được đề hoàn thành vào ngày 6/7/1835. Cammarano đã chia vở opera thành hai phần. Phần đầu tiên là màn I và phần sau là hai màn còn lại. Một loạt rắc rối xảy ra do sự tắc trách của nhà hát khiến tác phẩm chỉ được công diễn vào ngày 26/9/1835. Sau chương trình, Donizetti đã viết thư nhà xuất bản Ricordi: “Lucia di Lammermoor đã được trình diễn và cho phép tôi, với chút ngại ngùng thân tình, nói với anh sự thật. Vở diễn đã được đón nhận, và ca ngợi nồng nhiệt. Nhiều lần tôi được mời ra sân khấu và các ca sĩ cũng vậy, rất nhiều lần. Mỗi khúc nhạc đều được lắng nghe trong sự im lặng thành kính và được chào mừng bằng những tiếng reo hò tự phát”. Cammarano đã không phụ sự tin tưởng của Donizetti. Sau này ông còn cộng tác với nhà soạn nhạc trong bảy vở opera nữa và khẳng định tên tuổi mình như là một trong những nhà sáng tác kịch bản opera vĩ đại nhất nước Ý lúc bấy giờ. Sau này ông còn là cộng sự của Giuseppe Verdi trong ba tác phẩm Alzira (1845), La battaglia di Legnano (1849) và Luisa Miller (1849).

Sau khi phiên bản gốc được trình diễn tại Paris, Nhà hát Théâtre de la Renaissance đã uỷ thác Donizetti chuyển soạn vở opera sang tiếng Pháp. Phiên bản mới này được ra mắt vào ngày 6/8/1839 và được trình diễn trên khắp nước Pháp. Phần lời, do Alphonse Royer và Gustave Vaëz chấp bút, không chỉ đơn thuần là bản dịch vì Donizetti đã thay đổi một số cảnh và nhân vật. Đáng chú ý nhất có thể kể đến việc loại bỏ vai Alisa, người hầu của Lucia. Điều này cho phép phiên bản tiếng Pháp cô lập Lucia và tạo ra cảm xúc mạnh mẽ hơn so với bản gốc. Hơn nữa, Lucia mất đi phần lớn sự hỗ trợ của Raimondo; vai trò của ông bị giảm đáng kể, trong khi nhân vật Arturo lại được tăng cường. Ngoài ra, Donizetti còn sáng tạo thêm một nhân vật mới, Gilbert, được phác thảo phỏng theo nhân vật thợ săn trong tiểu thuyết gốc. Tuy nhiên, Gilbert đóng một vai trò quan trọng hơn, đồng thời phục vụ cả Enrico lẫn Edgardo, tiết lộ bí mật của người này cho người kia để đổi lấy tiền. Ngày nay, phiên bản tiếng Pháp vẫn được công diễn, nhưng vẫn ít hơn bản tiếng Ý.

Tóm tắt nội dung

Thời gian: Thế kỷ 17.
Địa điểm: Scotland.

Phần 1: Sự ra đi

Màn I

Cảnh 1: Khu vườn trong lâu đài Ravenswood

Một prelude ngắn gọn và u ám. Enrico Ashton cùng tay chân đang lục soát khắp nơi để truy tìm một kẻ lạ mặt. Enrico lo sợ cho quyền lực của mình và tức giận vì em gái Lucia từ chối kết hôn với Arturo Bucklaw, người mà Enrico xem như vị cứu tinh duy nhất có thể giúp hắn thoát khỏi tình thế hiểm nghèo. Raimondo đứng ra bênh vực Lucia, bởi vì nàng vừa mới mất mẹ không lâu. Nhưng lúc ấy Normanno xen vào, kể rằng hắn đã quan sát và nhận thấy Lucia dạo gần đây thường lén lút gặp gỡ một người đàn ông từng cứu mạng nàng trong rừng. Enrico nổi cơn thịnh nộ khi biết kẻ đó chính là kẻ thù truyền kiếp của mình, Edgardo. Những người khác cũng xác nhận đã thấy Edgardo xuất hiện gần đây. Enrico thề sẽ trả thù đẫm máu (“Cruda, funesta smania”).

Cảnh 2: Bên cạnh đài phun nước ở lối vào công viên, bên cạnh lâu đài

Lucia chờ đợi Edgardo vào ban đêm bên cạnh chiếc giếng đầy ma quái, cùng với người hầu Alisa. Lucia lo lắng: nàng vừa nhìn thấy bóng ma của một phụ nữ, người từng bị tình nhân của mình, một người thuộc dòng họ Ravenswood, đâm chết tại đây vì ghen tuông rồi ném xuống giếng (“Regnava nel silenzio”). Alisa khuyên chủ nhân hãy từ bỏ mối tình nghiệt ngã này, nhưng với Lucia thì Edgardo chính là niềm hạnh phúc lớn nhất đời nàng (“Quando rapito in estasi”).

Edgardo xuất hiện để từ biệt Lucia: anh phải sang nước Pháp đồng minh. Trước đó, Edgardo muốn hoà giải với Enrico và xin cưới Lucia. Nhưng Lucia hiểu rõ tính cách không khoan nhượng của anh trai nên cố gắng khuyên Edgardo từ bỏ ý định ấy. Chính lúc đó, mối hận xưa của Edgardo với gia tộc thù địch lại bùng phát; anh kể rằng mình từng thề báo thù trên phần mộ người cha (“Sulla tomba che rinserra”). Lucia kinh hãi, nhưng cuối cùng vẫn làm anh dịu lại. Trước lúc chia tay, đôi tình nhân thề nguyện thủy chung vĩnh viễn và trao đổi nhẫn đính ước để chứng minh tình yêu (“Verranno a te sull’aure”)

Phần 2: Hợp đồng hôn nhân

Màn II

Cảnh 1: Gian phòng trong lâu đài của Lãnh chúa Ashton

Lucia bước vào, gương mặt tái nhợt vì sầu muộn. Enrico đưa cho nàng một bức thư giả mạo, được ngụy tạo để chứng minh sự phản bội của Edgardo. Người thiếu nữ hoàn toàn tuyệt vọng, tâm trí rối bời. Nhưng khi Enrico yêu cầu nàng lấy Arturo, nàng vẫn kiên quyết rằng mình đã thề nguyền thủy chung với một người khác. Lúc ấy, Enrico tìm cách uy hiếp: nếu nàng không chịu cưới Arturo, thì nàng sẽ đẩy chính anh trai mình vào chỗ chết, và cả đời sẽ không bao giờ có được sự an vui. Lucia không còn muốn sống nữa, chỉ biết nguyện cầu giải thoát nàng khỏi kiếp sống trần gian bất hạnh (“Tu che vedi il pianto mio”).

Trong khi đó, Raimondo, được Lucia thổ lộ rằng Enrico đã chặn hết thư từ, đã tìm cách nhờ một người đáng tin cậy chuyển thư của nàng cho Edgardo. Thế nhưng vẫn không có hồi âm. Giờ đây, Raimondo cũng tin rằng Lucia không nên nuôi tiếp ảo vọng và hãy từ bỏ Edgardo, người dường như đã phản bội nàng. Ông khuyên Lucia rằng thiên đường sẽ ban thưởng cho nàng nếu nàng chịu hy sinh vì gia tộc và chấp nhận cuộc hôn nhân với Arturo. Lucia đau đớn đến tột cùng, hoàn toàn tuyệt vọng.

Cảnh 2: Một đại sảnh nguy nga, lộng lẫy được trang hoàng để nghênh đón Arturo

Enrico và các vị khách vui mừng chào đón Arturo. Khi Arturo hỏi thăm về Lucia, Enrico đáp rằng nàng vẫn đang còn tang mẹ, vì thế nàng vẫn chìm đắm trong u sầu. Lucia bất hạnh được dẫn vào một cách miễn cưỡng và bị ép buộc ký vào hôn ước. Đối với nàng, điều đó chẳng khác nào bản án tử dành cho chính mình. Đúng lúc này, Edgardo bất ngờ lao vào, khiến mọi người đều kinh ngạc (“Chi mi frena in tal momento”). Suýt nữa thì xảy ra đụng độ giữa Enrico và Edgardo, nhưng Raimondo kịp thời can thiệp và nhắc Edgardo rằng giờ đây Lucia đã kết hôn, tốt hơn hết là anh nên rời đi. Trong nỗi thương tổn và cơn phẫn nộ, Edgardo quay sang chất vấn Lucia. Anh đòi lại chiếc nhẫn đính ước, ném nó xuống đất rồi giẫm dưới chân. Trong cơn thịnh nộ, Edgardo nguyền rủa nàng vì sự phản bội. Lucia đau đớn tột cùng, chỉ có thể bất lực gánh chịu tất cả.

Màn III

Cảnh 1: Tháp Wolferag

Trong cơn dông bão, Enrico tìm đến chỗ ở của Edgardo. Hắn khơi dậy lòng ghen tuông của Edgardo và nung nấu ý định trả thù kẻ thù của mình. Hai người hẹn nhau sáng hôm sau sẽ quyết đấu tại phần mộ của dòng họ Ravenswood.

Cảnh 2: Đại sảnh trong lâu đài Ravenswood

Bữa tiệc cưới vui vẻ bị Raimondo cắt ngang: ông báo tin rằng Lucia đã đâm chết chú rể Arturo và dường như đã hóa điên. Lucia xuất hiện trong bộ áo trắng, mái tóc xoã tung, khuôn mặt tái nhợt và ánh mắt hoang mang. Nàng chìm trong ảo giác, tưởng rằng nghe thấy giọng của Edgardo và vui sướng tin rằng cả hai đã cùng thoát khỏi những kẻ thù chung (“Il dolce suono”). Nhưng rồi nàng lại kinh hãi khi thấy hiện lên bóng ma đáng sợ của người phụ nữ đã chết bên giếng; trong tâm tưởng nàng nghe thấy khúc nhạc thiên đường và đầy hạnh phúc mường tượng ra lễ cưới cùng Edgardo, giữa hương trầm và hoa hồng (“Ardon gl’incensi”). Enrico bước vào, quát mắng Lucia. Nhưng nàng không hề nhận ra, lại tưởng nhầm đó là Edgardo và van xin anh tha thứ, rằng chính người anh trai tàn nhẫn đã ép buộc nàng. Nàng khẩn thiết cầu xin “Edgardo” ở lại, đồng thời thề rằng sẽ đợi anh trên thiên đường và cầu nguyện cho anh (“Spargi d’amaro pianto”). Trong sự thương cảm của tất cả những người chứng kiến, cuối cùng Lucia gục ngã trong cơn ngất lịm.

Cảnh 3: Bên ngoài lâu đài, phía xa là một nhà nguyện

Edgardo chờ Enrico đến để đấu tay đôi; trong sự hiểu lầm, anh vẫn cảm thấy bị Lucia phản bội và đau khổ đến tận cùng (“Tombe degli avi miei”). Từ lâu đài, xuất hiện đoàn người đi trong một đám rước tang thương và Edgardo biết được rằng Lucia đã phát điên và đang hấp hối, miệng vẫn khẩn thiết gọi tên chàng. Tiếng chuông tang tóc vang lên. Edgardo hốt hoảng, muốn chạy vào lâu đài để được gặp Lucia lần cuối. Nhưng Raimondo ngăn lại: Lucia đã qua đời. Trong cơn tuyệt vọng, Edgardo rút gươm tự sát, hi vọng được đoàn tụ với người yêu trên thiên đường (“Tu che a Dio spiegasti l’ali”).

Cho đến ngày nay, bên cạnh L’elisir d’amore, Lucia di Lammermoor là vở opera được biểu diễn nhiều nhất của Donizetti và chưa bao giờ vắng bóng trên các sân khấu opera danh giá trên thế giới. Dưới bàn tay Donizetti, Lucia trở thành một nhân vật vừa bi thương vừa gây khiếp đảm; ông đã sáng tác những khúc nhạc độc đáo và điêu luyện bậc nhất để khắc hoạ quá trình sa vào điên loạn của nàng. Đồng thời, ông cũng xây dựng nên một câu chuyện khó quên về tình yêu cuồng nhiệt, thù hận và lòng trung thành gia tộc, trong đó bi kịch đau thấu tim hòa quyện trọn vẹn cùng những màn ca hát điêu luyện đến nghẹt thở. Nữ ca sĩ đảm nhận vai chính phải đối mặt với thử thách khốc liệt. Chính sự kết hợp gay cấn giữa rùng rợn, kịch tính và kỹ thuật thanh nhạc phức tạp này đã khiến Lucia di Lammermoor trở thành một trong những vở opera nổi tiếng nhất mọi thời đại.

Cảnh “điên loạn” trong Lucia di Lammermoor là một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của toàn bộ nghệ thuật opera – và hoàn toàn xứng đáng. Đó là một hành trình cảm xúc và âm nhạc dữ dội, đầy máu me, ảo giác kỳ quái và những đoạn coloratura chói loà. Các cảnh điên loạn (cùng những màn phô diễn kỹ thuật siêu việt mà chúng mang lại) từ lâu đã rất được ưa chuộng trong opera. Vậy điều gì khiến cơn điên của Lucia đặc biệt đến thế? Ngoài sự đối lập đột ngột về tốc độ và âm lượng mô phỏng cơn biến đổi tâm trạng, dàn nhạc dồn dập phản ánh trạng thái rối loạn thường thấy, Donizetti đã có những cải tiến vượt bậc. Ông đưa trở lại giai điệu trong song ca tình yêu của Màn I, nơi Lucia và Edgardo thề nguyền chung thủy. Trong cảnh điên loạn ở màn III, dàn nhạc vang lên giai điệu ấy khi Lucia, mê sảng vì đau thương, ảo tưởng rằng mình đang kết hôn cùng Edgardo. Cuối thế kỷ 19, việc tái hiện chủ đề âm nhạc sẽ trở nên quen thuộc, nhưng năm 1835, đây là sự lựa chọn táo bạo. Hơn nữa, lời ca khẳng định chỉ riêng Lucia mới nghe thấy “âm thanh từ thiên đường” ấy, biến giai điệu trở thành một dạng ảo giác của thính giác. Đây là một thách thức thật sự đối với các soprano coloratura. Phân cảnh này được Donizetti viết ở giọng Pha trưởng nhưng nhiều soprano đã phải hạ xuống một cung để hát ở giọng Mi giáng trưởng. Và hầu hết các ca sĩ hát vai diễn này đều thêm một phần cadenza vào cuối aria để thể hiện khả năng. Một trích đoạn nổi tiếng khác trong vở opera này là sextet “Chi mi frena in tal momento” ở cuối màn II dành cho sáu nhân vật Lucia, Alisa, Edgardo, Enrico, Raimondo và Arturo, điềm báo trước cho những màn hợp tấu tuyệt tác trong opera của Verdi sau này khi mỗi nhân vật thể hiện một tâm trạng khác nhau nhưng lại hoà hợp một cách kỳ lạ trong tổng thể.

Đổi mới lớn thứ hai của Donizetti là việc sử dụng glass harmonica, một nhạc cụ được phát minh vào năm 1761, dựa trên cùng nguyên lý âm thanh như “chơi” một chiếc ly rượu. Nếu bạn nhúng ngón tay vào nước rồi miết quanh miệng ly pha lê, sẽ phát ra một âm thanh huyền hoặc, ma mị. Âm sắc của glass harmonica đã đem đến cho cảnh điên của Lucia một bầu không khí rùng rợn, siêu nhiên. Nhưng có lẽ Donizetti lựa chọn nhạc cụ này không chỉ vì âm thanh ma quái của nó. Trong thế kỷ 18 và 19, người ta tin rằng glass harmonica có tác động sinh học lên người nghe. Bác sĩ Anton Mesmer (tên ông chính là nguồn gốc của từ mesmerize – thôi miên) cho rằng âm thanh của nhạc cụ này có thể chữa bệnh. Một số bác sĩ khác lại tin rằng những rung động của nó có thể khiến người nghe, đặc biệt là phụ nữ, phát điên. Chính vì thế, đây trở thành nhạc cụ hoàn hảo cho Lucia trong cơn mê loạn. Đáng tiếc, nhạc công được mời chơi glass harmonica trong buổi công diễn Lucia di Lammermoor năm 1835 đã bỏ việc chỉ vài ngày trước đó, buộc Donizetti phải nhờ một nghệ sĩ flute thay thế. Ngày nay, các nhà hát opera có thể tùy chọn sử dụng flute hoặc glass harmonica để tái hiện cảnh điên huyền thoại này.

Với thành công của Lucia di Lammermoor, cùng với việc nghỉ hưu của Gioachino Rossini trước đó và sự qua đời đột ngột của Vincenzo Bellini chỉ ít lâu trước khi vở opera được công diễn, Donizetti khẳng định mình là “thiên tài opera duy nhất của nước Ý” trong thời kỳ này và kéo dài nhiều năm sau cho đến khi “người kế tục” Verdi xuất hiện.

Cobeo