Donizetti: L’elisir d’amore (Rượu tình)

Thông tin chung

Opera: L’elisir d’amore (Rượu tình)
Âm nhạc: Gaetano Donizetti.
Kịch bản: Felice Romani.
Thời gian sáng tác: Mùa xuân năm 1832.
Công diễn lần đầu: Tại Teatro della Canobbiana, Milan vào ngày 12/5/1832.
Độ dài: Khoảng 2h.
Nhân vật/Loại giọng:
Adina (Nữ địa chủ giàu có): Soprano
Nemorino (Anh nông dân, đem lòng yêu Adina): Tenor
Balcore (Trung sĩ): Baritone
Dulcamara (Thầy thuốc rong): Bass
Giannetta (Bạn của Adina): Soprano
Thành phần dàn nhạc: flute (flute 2 kiêm piccolo), 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani, cymbal, bass drum, harp, piano và dàn dây. Ngoài ra trên sân khấu còn có cornet và một dàn quân nhạc.

Hoàn cảnh sáng tác

Sau khi vở opera Anna Bolena được ra mắt vào ngày 26/12/1830 tại Teatro Carcano, Milan, tài năng của Donizetti mới được công nhận và nhà soạn nhạc bắt đầu nổi lên như là một trong ba cái tên sáng giá nhất của nền opera Ý, cùng với Gioachino Rossini và Vincenzo Bellini. Tuy nhiên, tác phẩm sau đó, Ugo, conte di Parigi (Ugo, Bá tước Paris) lại là một thất bại. Vở opera công diễn lần đầu tại La Scala vào ngày 13/3/1832 và chỉ tồn tại được năm buổi trước khi bị Norma (Bellini) thay thế. Chính vì vậy, lời đề nghị vào đầu tháng 3/1832 từ Alessandro Lanari, ông bầu của Teatro della Canobbiana, Milan, mời Donizetti sáng tác một vở opera mới để nhà hát biểu diễn ngay vào mùa xuân năm 1832 là cơ hội tốt để nhà soạn nhạc lấy lại danh tiếng. Donizetti vốn nổi tiếng về khả năng sáng tác nhanh chóng của mình (đã có một bức tranh biếm hoạ khắc hoạ chân dung nhà soạn nhạc, hai tay cầm hai cây bút, đang viết nhạc) có điều kiện để thể hiện trình độ. Ông chỉ có khoảng sáu tuần để vừa lên kịch bản và sáng tác âm nhạc cho vở opera.

Giuseppe Felice Romani, nhà sáng tác kịch bản tài năng, người đã có sự cộng tác tuyệt vời với Bellini trong Il pirata (Tên cướp biển), La sonnambula (Cô gái mộng du), Norma và chính Donizetti (Anna Bolena) trước đó đã được lựa chọn cho kịch bản lần này. Vì điều kiện thời gian quá gấp gáp, họ đã quyết định nội dung tác phẩm mới sẽ được dựa trên vở opera Le philtre (Viên thuốc) do Daniel Auber, người sau này trở thành giám đốc Nhạc viện Paris, sáng tác với kịch bản tiếng Pháp của Eugène Scribe được công diễn trước đó vào năm 1831. Trên thực tế, câu chuyện của Scribe đã được dựa trên truyện ngắn Il filtro (Thuốc tình yêu) của Silvio Malaperta xuất bản vào năm 1830. Romani đã dịch kịch bản sang tiếng Ý và có chỉnh sửa đôi chỗ. Trong đó, những trích đoạn nổi tiếng nhất như khúc duet của Nemorino và Adina trong màn I “Chiedi all’aura lusinghiera” và aria tuyệt vời “Una furtiva lagrima” được chính Donizetti thêm vào. Không có nhiều ghi chép thuật lại quá trình sáng tác L’elisir d’amore, trong đó đáng kể nhất là một vài bức thư và hồi ký của Emilia Branca, vợ của Romani: “… Họ suy nghĩ, cười đùa, thảo luận… Sau khi lật giở các cuốn sách và kịch bản để tìm chủ đề, hai nghệ sĩ quyết định dựa theo Le philtre của Eugène Scribe và màn bắt chước này thành công đến mức nó đã bỏ rất xa bản gốc”. Theo Branca, kịch bản chỉ được hoàn thành trong vòng hai tuần lễ. Ngày công diễn tác phẩm đã được ấn định là 12/5/1832 và Donizetti phải kết thúc công việc của mình sớm nhất có thể vì còn phải dành thời gian để dàn dựng sân khấu và các ca sĩ tập luyện.

Không có ngày cụ thể về việc khi nào nhà soạn nhạc kết thúc công việc của mình nhưng chắc chắn không sớm hơn 24/4/1832 vì trong bức thư gửi cho cha mình, Donizetti đã khẳng định điều đó. Nhưng có lẽ vào thời điểm này, vở opera cũng đã sắp được hoàn tất. Như vậy, nhà hát chỉ có khoảng ba tuần lễ cho việc tập luyện tác phẩm mới. Bất chấp những khó khăn về mặt thời gian, buổi ra mắt L’elisir d’amore đã trở thành một trong những thành công lớn nhất trong sự nghiệp của Donizetti. Khán giả và những nhà phê bình đã đón nhận tác phẩm một cách nhiệt thành. Mặc dù mùa diễn đã gần kết thúc nhưng L’elisir d’amore vẫn được xuất hiện tới 33 đêm và nhanh chóng lan rộng ra khắp nước Ý. Và chỉ một năm sau, vở opera đã được biểu diễn trên khắp châu Âu.

Tóm tắt nội dung

Thời gian: Thế kỷ 18.
Địa điểm: Một ngôi làng nhỏ ở xứ Basque, Tây Ban Nha.

Màn I

Xứ Basque, năm 1836, Adina, một chủ trang trại giàu có xinh đẹp, Giannetta, bạn gái của cô và những người nông dân đang nghỉ ngơi trên vùng đất của cô (“Bel conforto al mietitore”), Ở phía xa, Nemorino, một nông dân trẻ đang phàn nàn rằng anh ta không có gì để dâng tặng Adina ngoại trừ tình yêu của mình (“Quanto è bella”). Những người nông dân đang nài nỉ bà chủ của họ đọc cho mình nghe câu chuyện chàng Tristan đã chiếm được trái tim nàng Isolde bằng cách uống một ngụm rượu thần thánh (“Della crudele Isotta”). Adina vừa đọc xong thì trung sĩ Belcore nghênh ngang bước vào với quân lính của mình (“Paride vezzoso”). Tính tự phụ của những người lính làm Adina tức cười nhưng điều đó không ngăn cản Belcore cầu hôn cô. Adina nói rằng cô sẽ suy nghĩ và yêu cầu người phục vụ mang nước giải khát đến cho binh lính của Belcore. Khi chỉ còn lại Adina và Nemorino, anh vụng về ngỏ lời (“Una parola, o Adina”). Adina khuyên anh nên chú ý chăm sóc người bác đang bị bệnh nặng hơn là cứ quanh quẩn bên cô vì cô hay thay đổi như những cơn gió nhẹ (“Chiedi all’aura lusinghiera”).

Tại quảng trường, dân làng đang đón tiếp nhà lái buôn Dulcamara – người luôn quảng cáo lợi ích của những thứ thuốc mà ông sáng chế (“Udite, udite, o rustici”). Vì hàng hoá không đắt nên người mua khá đông. Khi dân chúng đã vãn bớt, Nemorino hỏi Dulcamara xem có thứ thuốc nào như thứ được miêu tả trong câu chuyện của nàng Isolde và chàng Tristan không? Lấy ra một chai Bordeaux, lão lang băm tuyên bố đây là thứ rất hiếm. Dù phải bỏ ra đến đồng xu cuối cùng, Nemorino vẫn mua và vội vàng uống (“Caro elisir! sei mio!”). Adina đến tìm, anh cố tình thờ ơ vì đã ngà ngà say cũng như tin rằng trước sau gì mình cũng sẽ có được tình yêu của cô (“Lallarallara… Esulti pur la barbara”). Để trừng phạt anh, Adina giả vờ quan tâm đến Belcore – người được lệnh phải trở về đơn vị. Belcore thuyết phục Adina phải cưới mình ngay. Quá sợ hãi, Nemorino van xin Adina hãy chờ thêm một ngày nữa nhưng bị làm ngơ (“Adina credimi, te ne scongiuro!”) và Adina bắt đầu đi mời dân làng đến dự đám cưới của mình. Nemorino vội vã chạy đi, than vãn rằng mình đã bị rượu của Dulcamara huỷ hoại.

Màn II

Tại quán rượu, bữa ăn cuối cùng trước đám cưới đang diễn ra (“Cantiamo, facciam brindisi”). Dulcamara tự chỉ định mình là người dẫn chương trình ngồi bên phía nhà gái. Tâm trí Adina bị mất tập trung vì gã bác sĩ lang băm đang hô hào mọi người hãy hoà giọng vào khúc đò đưa về một cô gái chèo thuyền và những chàng trai đang theo đuổi cô ta (“Io son ricco e tu sei bella”). Khi màn hát hò kết thúc, Adina và Belcore ra ngoài để ký hôn ước, khách khứa ra về. Chỉ còn lại Dulcamara với Nemorino theo sát, anh đến để xin thêm một chai nữa nhưng bị khước từ vì không còn tiền. Belcore quay lại, bực mình vì Adina đòi hoãn đám cưới đến khi trời tối. Belcore dò xét và hỏi tại sao trông Nemorino lại buồn đến vậy (“La donna è un animale stravagante”)? Chàng trai trẻ cho biết cảnh ngộ của mình và thế là ông trung sĩ thuyết phục Nemorino gia nhập quân đội, khi đó anh sẽ nhận được ít tiền thưởng dành cho những người tình nguyện (“Venti scudi!”). Belcore đã làm cho Nemorino bớt hoang mang trước lúc ký khi bảo rằng Nemorino có thể mua được thêm nhiều rượu (“Qua la man, giovinotto”).

Những cô thôn nữ tụ tập quanh quảng trường lắng nghe Giannetta kể chuyện bác của Nemorino qua đời và để lại cho anh một tài sản lớn (“Saria possibile?”). Khi chàng trai trẻ lảo đảo bước vào, chóng mặt vì chai rượu thứ hai vừa mua được ở chỗ Dulcamara bằng tiền đăng lính thì mọi người bao vây quanh anh với một sự quan tâm đặc biệt. Không ý thức được những tin tức về sự giàu có của mình, Nemorino tưởng rằng cuối cùng rượu cũng có tác dụng. Adina cùng với Dulcamara nhìn thấy cảnh Nemorino đi cùng một đám phụ nữ và khi biết được Nemorino đã bán tự do của mình cho Belcore, cơn giận dữ của cô đã tăng lên gấp đôi (“Dell’elisir mirabile”). Hy vọng rằng Adina sẽ mua một chai rượu, Dulcamara tuyên bố rằng sự ngưỡng mộ của mọi người với Nemorino là do tác dụng của thứ thuốc thần kỳ (“Come sen va contento!”). Đáp lại, Adina trả lời cô sẽ làm cho Nemorino trở lại với cô bằng sức quyến rũ của chính bản thân mình (“Quanto amore! Ed io, spietata!… Una tenera occhiatina”). Còn lại một mình với tâm trạng buồn bã, Nemorino đau đớn vì anh đã nhìn thấy nước mắt trên má Adina (“Una furtiva lagrima”) nhưng khi cô xuất hiện thì anh lại tỏ vẻ như không có chuyện gì cả. Adina thú nhận là cô đã chuộc lại giấy nhập ngũ cho Nemorino bởi vì cô yêu anh (“Prendi, per me sei libero”).

Trên quảng trường, Belcore tiến vào bắt gặp Adina đang làm lễ kết hôn với Nemorino, hắn mạnh mồm tuyên bố rằng có hàng nghìn cô gái đang chờ đợi hắn và bình thản trước đám cưới của hai người (“Alto! Fronte!”). Tuyên bố hạnh phúc và việc thừa kế tài sản của Nemorino là nhờ vào rượu của mình và có thể biến những người nông dân nghèo thành triệu phú, Dulcamara nhanh chóng bán thêm mấy chai nữa trước khi chạy trốn.

Về mặt thể loại, L’elisir d’amore là một vở opera buffo. Bản thân Donizetti đã gọi tác phẩm của mình là melodramma giocoso (một vở kịch vui tươi). Điều chúng ta trân trọng về L’elisir d’amore là cách mà Donizetti đã lồng ghép những yếu tố hài hước vào trong một câu chuyện theo kiểu Tristan và Isolde có bối cảnh đồng quê đồng thời vẫn tạo được chiều sâu cảm xúc và tạo ra được một vở opera bel canto hấp dẫn nhất với tính cách đa dạng được khắc hoạ rất tinh tế. Mỗi nhân vật đều có âm nhạc độc đáo của riêng mình. Sự lảm nhảm hài hước của Dulcamara, những hành khúc sôi nổi và khoa trương của Belcore và tính mộc mạc, giản dị của Nemorino. Với Adina, đây là điều thú vị nhất trong cả vở opera khi phong thái của cô được phát triển dần dần, từ aria mang tính ve vãn, đùa cợt của màn I cho đến bản duet chân thành hơn nhiều của màn II. Chúng ta hiểu được rằng Adina cuối cùng cũng đã yêu Nemorino vì âm nhạc của họ đã trở nên đồng nhất về màu sắc. Giới phê bình có chung một nhận xét rằng Donizetti có ảnh hưởng lớn đến Verdi. Điều này được thể hiện rõ trong L’elisir d’amore. Trong quartet “Bella figlia dell’amore” (Rigoletto), Verdi đã vô cùng thành công trong việc khắc hoạ rõ rệt sự khác nhau về tâm trạng của bốn nhân vật tại cùng một thời điểm, thì trong duet “Venti scudi… Qua la man, giovinotto”, Donizetti đã tạo ra được sự đối lập về quan niệm trong tình yêu của Belcore và Nemorino. Sự tương đồng giữa Verdi và Donizetti còn được thể hiện rõ rệt qua việc chọn giọng Rê giáng trưởng cho những trích đoạn này.

Trích đoạn nổi tiếng nhất trong L’elisir d’amore là aria trong màn II của Nemorino, “Una furtiva lagrima” khi anh bày tỏ tất cả những cảm xúc sâu sắc và chân thành nhất của mình, rất thường xuyên được các giọng tenor lựa chọn để biểu diễn trong các recital của mình. Năm 1979, nhà âm nhạc học Alberto Zedda đã biên soạn lại một số tài liệu được cho là Donizetti đã chỉnh sửa lại vở opera vào năm 1843. Trong đó, “Una furtiva lagrima” cũng có một thay đổi nho nhỏ khi trong đoạn ba, Donizetti đã chuyển sang giọng Son thứ dẫn đến việc giai điệu có đôi chút thay đổi. Roberto Alagna là người đầu tiên thực hiện thu âm phiên bản này vào năm 1997 trong bản thu âm cùng Angela Gheorghiu với nhạc trưởng Evelino Pidò. Ngày nay, L’elisir d’amore đã trở thành tác phẩm của Donizetti được biểu diễn nhiều nhất và là một trong những kiệt tác của kho tàng opera thế giới.

Cobeo