Thông tin chung
Opera: Ernani
Âm nhạc: Giuseppe Verdi.
Libretto: Francesco Maria Piave dựa theo vở kịch Hernani của Victor Hugo.
Thời gian sáng tác: Khoảng năm 1843.
Công diễn lần đầu: Ngày 9/3/1844 tại La Fenice Theatre, Venice.
Độ dài: Khoảng 2h10 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Ernani, Tên cướp ngoài vòng pháp luật: Tenor
Elvira, Người yêu của Ernani: Soprano
Don Carlo, Vua của Tây Ban Nha và là người đem lòng yêu Elvira: Baritone
Silva, Bác và là người muốn cưới Elvira: Bass
Giovanna, Người hầu của Elvira: Soprano
Don Riccardo, Đồng đội của Ernani: Tenor
Jago, Người hầu của Silva: Bass
Thành phần dàn nhạc: piccolo, flute, 2 oboe, 2 clarinet, bass clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, 3 trombone, cimbasso, timpani, bass drum, cymbals, snare drum, harp và dàn dây. Ngoài ra trên sân khấu còn có bass drum, phía ngoài sân khấu có horn và 6 trumpet.
Hoàn cảnh sáng tác
Verdi khởi đầu sự nghiệp bằng một loạt bốn vở opera được công diễn ra mắt tại La Scala. Ba trong số chúng (Oberto, Nabucco và I Lombardi) đều giành được những thành công nhất định, chỉ có Un giorno di Regno (Một ngày làm vua) là một ngoại lệ không mấy vui vẻ. Ngày càng khẳng định tiếng tăm, Verdi muốn chinh phục được nhiều khán giả hơn nữa. Vì vậy, nhà soạn nhạc đã quyết định nhận lời đề nghị sáng tác một vở opera do La Fenice, Venice đặt hàng. Các cuộc thảo luận đầu tiên giữa hai bên diễn ra vào mùa xuân năm 1843, thời gian ấn định ra mắt tác phẩm là vào cuối Lễ hội hoá trang Venice (khoảng tháng 3/1844). Verdi đã đòi một khoản thù lao rất cao, lên đến 12.000 lire với lời doạ dẫm “một số tiền mà tôi sẽ không hài lòng vào năm tới”, ngược lại La Fenice cũng yêu cầu nhà soạn nhạc phải dành một trong những vai nam chính cho giọng contralto chủ lực của nhà hát lúc bấy giờ là Caterina Vietti, điều khiến Verdi cực kỳ phản đối trước đây. Tuy nhiên, lần này ông không bày tỏ ý kiến. Vì vậy, những phác thảo ban đầu cho thấy nhà soạn nhạc đã phân vai cho Ernani (contralto), Carlo (tenor) và Silva (Baritone) – một sự phối hợp đã lỗi thời vào thời điểm đó. Một điều khoản bắt buộc nữa Verdi đòi hỏi phải có trong hợp đồng là ông chỉ làm việc khi nhận được toàn bộ kịch bản.
Sau khi mọi thoả thuận được thống nhất, việc lựa chọn nội dung cho vở opera cũng chiếm một khoản thời gian khá lớn. Verdi hi vọng: “Tôi muốn một kịch bản hoành tráng và đồng thời đầy đam mê, vượt xa Nabucco. Tác phẩm có nhiều lửa, nhiều hành động và ngắn gọn”. Một số chủ đề đã được xem xét, bao gồm các tác phẩm của Lord Byron như The Corsair (Tên cướp biển) hay The Two Foscari (Hai cha con nhà Foscari), câu chuyện về Francesco Foscari, viên quan tổng trấn có thời gian lãnh đạo Venice lâu nhất. Tuy nhiên, cả hai đều bị loại, lý do ở chủ đề đầu tiên là không tìm được ca sĩ phù hợp và lo ngại sẽ có những kiện cáo đến từ hậu duệ của Foscari ở chủ đề thứ hai (Sau này tất cả đều trở thành các vở opera của Verdi là Il corsaro và I due Foscari). Verdi, người ngưỡng mộ William Shakespeare hơn tất thảy cũng đề xuất Macbeth và Vua Lear. Cuối cùng, Lúc này, Nanni Mocenigo, giám đốc của nhà hát gợi ý vở kịch Cromwell của Victor Hugo. Mocenigo đề nghị Francesco Maria Piave, nhà thơ và quản lý sân khấu thường trực của La Fenice sẽ là tác giả kịch bản. Rất có thể Verdi cảm thấy mình có thể áp đặt ý tưởng của mình lên một người mới nên cũng nhanh chóng tán đồng. Tuy nhiên, sau khi nhận được đầy đủ kịch bản của Cromwell, Verdi tỏ ra không hài lòng. Qua một số tài liệu, người ta nghi ngờ rằng Cromwell chỉ là thử thách mà Verdi dành cho Piave. Ngay từ đầu, nhà soạn nhạc đã không đồng ý với kịch bản này. Cuối cùng, một vở kịch khác của Hugo, Hernani, ra đời vào năm 1830, đã được lựa chọn. Hernani (chuyển sang tiếng Ý là Ernani) đã giành được những thành công rực rỡ khi công diễn, trở thành tiêu chuẩn của Chủ nghĩa lãng mạn Pháp
Trên thực tế, Piave không muốn dàn dựng Hernani vì biết rằng tác phẩm này sẽ phải chịu đựng sự kiểm duyệt gắt gao bởi câu chuyện liên quan đến hoàng gia và sự trả thù đẫm máu. Vào tháng 11/1830, Vincenzo Bellini cũng từng có ý tưởng đưa Hernani lên sân khấu opera nhưng kịch bản do Felice Romani sáng tác đã không vượt qua được sự thẩm tra gắt gao của một “hội đồng khó tính”. Cuối cùng, dưới áp lực của ban giám đốc nhà hát và Verdi, tháng 10/1843, Piave bắt tay vào công việc và song song với đó, Verdi cũng sáng tác nhạc thay vì chờ đợi kịch bản được hoàn thành. Verdi yêu cầu cốt truyện phải được xây dựng khá sát với nguyên tác, thay đổi tên của nữ chính từ Dona Sol de Silva thành Elvira. Ông chỉ thay đổi phần cuối của câu chuyện, muốn một cái kết ngắn gọn và nhanh hơn sau cảnh hoành tráng bên mộ Charles V nên chỉ để Ernani qua đời thay vì cho cả hai người yêu nhau uống thuốc độc trong một cảnh chết chóc cảm động và sau đó De Silva tự sát. Điều này đã khiến Hugo kịch liệt lên án vở opera và nỗ lực ngăn cản sự ra mắt của tác phẩm.
Chấp nhận theo thoả thuận ban đầu, Verdi đã đồng ý để vai nam chính Ernani dành cho contralto. Tuy nhiên, sau khi kịch bản thông qua kiểm duyệt, Verdi đã có được thứ mà mình mong muốn, Ernani đã được chuyển sang cho tenor đảm nhiệm, contralto đã biến mất khỏi bảng phân vai. Ngày 9/3/1844, Ernani được công diễn ra mắt tại La Fenice và ngay lập tức giành được sự hoan nghênh vang dội. Học giả Julian Budden tóm tắt lại: “Không có gì ngăn cản vở opera thành công rực rỡ. Với nó, danh tiếng của Verdi đã có một bước nhảy vọt mới đưa nó ngay lập tức vượt qua biên giới của nước Ý. Dù gì đi chăng nữa, ông giờ đây đã là một nhà soạn nhạc đẳng cấp thế giới và bất cứ nơi nào có nhà hát opera, Ernani sớm muộn cũng sẽ xuất hiện”. Ernani nhanh chóng trở thành vở opera thành công nhất trong giai đoạn đầu của Verdi, nó xuất hiện trên khắp châu Âu và cả nước Mĩ, chỉ gặp chút trục trặc nhỏ khi ra mắt tại Pháp do có sự tác động của Hugo. Tên tác phẩm cũng như các nhân vật chính phải thay đổi. Tuy nhiên, đó chỉ là một chút trở ngại không đáng kể.
Tóm tắt nội dung
Thời gian: Năm 1519.
Địa điểm: Aragon, Aachen và Zaragoza.
Màn I
Núi Aragon.
Tây Ban Nha năm 1519, nhà quý tộc Don Juan của xứ Aragon, một vùng đất phì nhiêu và giàu có sau khi bị thua trong cuộc nội chiến, đã bị trục xuất và trốn lên núi thành lập băng đảng riêng và sống cuộc sống ngoài vòng pháp luật với biệt danh “Ernani”. Sau tiếng kèn trận thu quân trên đỉnh núi, những người đi theo Ernani vui vẻ ngồi uống rượu với nhau, nhưng riêng Ernani thì lại uống vì một lí do khác: người con gái mà anh yêu Donna Elvira sẽ sớm phải làm lễ kết hôn với người bác và cũng là nhà bảo trợ của cô, ông già Don Ruy Gomez de Silva. Hồi tưởng lại tình yêu của mình (“Come rugiada al cespite”), anh tuyên bố Elvira sẽ được giải cứu. Lính của Ernani hào hứng về khí phách ngang tàng của người chỉ huy trong khi anh tưởng tượng đến viễn cảnh hạnh phúc với Elvira (“O tu che l’alma adora”). Họ lên đường đi đến lâu đài của Silva.
Buổi tối, trong căn phòng của mình tại lâu đài, Elvira chờ đợi thời khắc Ernani đến giải thoát cho mình (“Ernani, involami”). Khi người hầu của cô, Giovanna mang vào những món đồ dành cho ngày cưới, Elvira nhắc lại với bản thân mình rằng anh chính là niềm khát khao duy nhất của cuộc đời (“Tutto sprezzo che d’Ernani”). Bỗng thình lình xuất hiện một vị khách, Don Carlo, vua của nước Tây Ban Nha và cô người hầu bị buộc phải rút lui. Tỏ ra thiếu kiên nhẫn, Don Carlo tiến lại gần cô gái mà ông cũng đem lòng yêu. Trả lời cho sự đường đột, Elvira tránh xa vị khách không mời. Khi nhà vua bày tỏ tình yêu của mình (“Da qual dì che t’ho veduta”), Elvira đáp trả rằng lòng tự trọng của dòng máu Aragon đang chảy trong huyết quản khiến cô coi thường ngôi báu, thêm vào đó những lời đe dọa của Don Carlo cho thấy rằng ông không xứng đáng là một vị vua. Dường như Don Carlo sắp sửa bắt Elvira đi thì Ernani xuất hiện từ một cánh cửa bí mật và ngay lập tức vua nhận ra người đang sống ngoài vòng pháp luật. Don Carlo tuyên bố anh hãy chạy trốn nếu như muốn còn sống. Ernani thách thức Don Carlo nhưng Elvira chen vào giữa hai người can ngăn (“No, crudele”). Bất ngờ, Silva xuất hiện, kinh ngạc thì thấy xuất hiện không chỉ một mà là hai đối thủ. Ông tự chế nhạo bản thân mình đã quá tin tưởng rằng mình đã chiếm được trái tim của Elvira (“Infelice! Et tu credevi”), sau đó thề sẽ trả thù, ông đưa ra lời thách đấu với cả hai tình địch. Những người lính ngự lâm kéo đến, cho thấy rằng Don Carlo chính là vua, người mà Silva đã không nhận ra. Lòng trung thành đã chiến thắng cơn giận dữ, trong khi Elvira và Ernani thất vọng về diễn biến của sự việc (“Io tremo, sol io, per te!”). Với Silva, Don Carlo nói riêng rằng rất có thể mình sẽ trở thành Hoàng đế của đế chế La Mã và cần đến sự giúp đỡ của Silva. Để giải thoát cho Ernani, Silva giả bộ rằng anh là một người hầu của nhà vua. Trước sự thúc giục của Elvira, Ernani đành phải đồng ý nhưng vẫn tuyên bố rằng mình sẽ trả thù cho những nhục nhã phải gánh chịu trước đây trong khi Don Carlo và Silva thỏa thuê nghĩ đến viễn cảnh tươi sáng sắp tới.
Màn II
Một hội trường trong cung điện của Silva.
Trong tòa đại sảnh của lâu đài, đám cưới của Silva với người cháu của mình vài ngày sau đó, đã bắt đầu được chuẩn bị. Ernani, cải trang thành một du khách tiến đến, đề nghị lòng mến khách và được đáp ứng. Elvira xuất hiện, lễ kết hôn sắp sửa bắt đầu thì Ernani lột mặt nạ, bộc lộ chân tướng và nói rằng hãy đến lấy cái đầu này đi, nó đáng giá lắm đấy! Tuy nhiên, Silva không vì vậy mà từ bỏ lòng hiếu khách của mình. Ông cùng Elvira bỏ đi nhưng sau đó cô quay trở lại. Elivira tiến đến bên Ernani và cho anh biết rằng: cô sẽ dùng dao tự tử khi làm lễ trước bàn thờ. Phát hiện ra hai người đang ở cùng nhau, Silva rất giận dữ, nhưng nhớ đến tuyên bố của nhà vua, ông vẫn không cho bắt Ernani mà nghĩ đến một sự trừng phạt khắc nghiệt hơn sau đó (“No vendetta più tremenda”). Ngay khi Elvira bỏ đi và Silva che giấu Ernani, nhà vua xuất hiện, nói rằng ông nhận được tin Ernani vẫn còn ở trong lâu đài trong khi nhóm phiến loạn bị thua trận và tan tác gần hết. Don Carlo lệnh cho Silva phải giao nộp Ernani. Lòng kiêu hãnh của Silva bị tổn thương, ông thà hi sinh bản thân mình còn hơn là phải giao nộp người khách. Don Carlo ra lệnh cho tùy tùng của mình lùng sục khắp lâu đài để tìm kiếm (“La vedremo, veglio audace”), nhưng kết quả là không phát hiện ra Ernani. Kế hoạch tiếp theo của Don Carlo là tra khảo những người hầu cận của Silva nhưng Elvira cầu xin lòng nhân từ của nhà vua. Don Carlo nhận ra ngay đây là cơ hội để bắt cóc Elvira. Silva phải đối mặt với sự lựa chọn: hoặc là giao nộp Ernani hoặc là chấp nhận từ bỏ tình yêu để Elvira ra đi cùng nhà vua. Don Carlo thúc giục Elvira theo mình và tỏ ra hạnh phúc (“Vieni meco, sol di rose”), trong khi Silva biết rằng lòng trung thành của mình với nhà vua đã biến mất. Khi còn lại một mình, Silva lấy ra hai thanh kiếm và đưa Ernani ra khỏi chỗ nấp, lệnh cho anh hãy rời khỏi thành và chiến đấu. Với sự tôn kính tuổi tác và lòng mến khách của Silva, anh từ chối và yêu cầu ông hãy ngay lập tức giết anh. Nhưng khi biết được rằng Don Carlo đã cướp đi Elvira, Ernani chấp nhận hợp tác và đề nghị tạm gác lại thù oán giữa hai người. Khi nhận thấy lời nói của mình được tin tưởng, anh cam kết sẽ cống hiến cho Silva mạng sống của mình bất kì khi nào ông phát ra tín hiệu bằng cây kèn thợ săn mà anh đưa cho ông (“Nel momento in che Ernani vorrai spento”). Silva đồng ý và ra lệnh cho người của mình đuổi theo Don Carlo.
Màn III
Trong hầm mộ của Charles Đại đế ở Aachen.
Trước hầm mộ của dòng họ Charlemagne tại Aix-la-Chapelle, Don Carlo cho rằng bọn phiến loạn rất có thể cũng sẽ tập trung ở một nơi bí mật như vậy và đang lên kế hoạch cướp ngôi báu. Trong khi đó cuộc bỏ phiếu bầu ra Hoàng đế của đế chế La Mã cũng sắp diễn ra. Sợ hãi vì không khí uy nghiêm của những ngôi mộ các vị tổ tiên của mình, Don Carlo chợt nghĩ đến sự phù phiếm của cuộc sống và những lời nguyền của quyền lực (“Oh, de’ verd’anni miei”). Don Carlo tiến vào cổng của ngôi mộ dòng họ Charlemagne trong khi những người truy đuổi là Silva và Ernani cũng đang ở gần đó. Cuộc bốc thăm lựa chọn người ám sát nhà vua diễn ra, Ernani trúng tuyển trong sự chán nản của Silva. Những người đàn ông hạnh phúc khi nghĩ đến viễn cảnh tươi sáng của đất nước Tây Ban Nha khi không còn bạo chúa (“Si ridesti il Leon di Castiglia”). Khi nghe thấy ba tiếng súng nổ, Don Carlo bước ra khỏi chỗ nấp, loan báo rằng giờ đây ông đã trở thành Charles V, Hoàng đế của đế chế La Mã. Những cử tri bước vào, mang theo vương miện, theo sau là đám quần thần, bao gồm cả Elvira. Don Carlo tuyên bố một số nhà quý tộc có ý định phản bội sẽ bị hành hình. Ernani tiết lộ thân phận của mình, yêu cầu bị xử tử cùng họ. Elvira chạy đến trước mặt Don Carlo, van xin ông hãy bỏ qua mối thù của mình. Rung động với lời thỉnh cầu của Elvira cũng như trước trách nhiệm lớn lao mình vừa được gánh vác, Don Carlo quyết định theo gương những đức tính tốt của dòng họ Charlemagne: không chỉ tha thứ cho mọi người mà còn cho phép Elvira kết hôn với Ernani.
Màn IV
Lâu đài của Ernani.
Được trả lại lâu đài ở xứ Aragon, Don Juan – chính là Ernani, đứng ra đón tiếp khách khứa cho đám cưới sắp tới. Trước hiên nhà, các vị khách chú ý đến một người đeo mặt nạ ẩn mình trong một chiếc áo khoác màu đen. Họ cùng nhau tiến vào khi Ernani và Elvira xuất hiện. Bỗng vang lên tiếng kèn đi săn. Khi Ernani hoảng loạn nói với mọi người rằng có một người đàn ông già muốn gặp anh thì Elvira tưởng rằng anh đã mất lí trí. Giải thích rằng đó chỉ là hậu quả của một vết thương, anh bảo Elvira đi tìm thuốc cho mình. Còn lại một mình trước hiên nhà, Ernani tiến đến đối đầu với Silva, lúc này đã cởi bỏ mặt nạ và áo choàng, yêu cầu được lấy đi mạng sống của anh. Ernani cầu xin ông cho anh một chút thời gian nữa để anh tận hưởng nốt chút hạnh phúc ngắn ngủi mà anh vừa có được trong cuộc sống đầy bất hạnh của mình (“Solingo, errante misero”). Silva cho anh lựa chọn giữa thuốc độc và dao găm. Khi Elvira trở lại, cô khóc than, van nài với hi vọng lay chuyển được ông nhưng vô hiệu. Khi đôi tình nhân than khóc cho số phận bất hạnh của họ, Silva lặp lại mệnh lệnh (“Non ebbe di noi miseri”). Sau khi Ernani tự sát, Elvira cũng định làm theo nhưng bị ngăn lại. Elvira bất tỉnh nằm vật xuống bên cạnh người yêu của mình còn người bác ác độc của cô tàn nhẫn tuyên bố rằng mối thù của mình đã được trả.
Ernani đánh dấu một bước phát triển mới trong phong cách sáng tác của Verdi khi trọng tâm của tác phẩm được chuyển từ hợp xướng sang các trích đoạn của cá nhân. Mặc dù hợp xướng vẫn giữ một vai trò quan trọng nhưng vị trí chủ chốt là các aria, nhằm miêu tả tâm lý nhân vật một cách mạnh mẽ: Ernani mạnh mẽ, hiếu chiến, Don Carlo uy nghiêm và ý thức danh dự cuồng nhiệt của Silva. Nhân vật nữ chính Elvira cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình tượng của Verdi. Thay vì một cô gái yếu đuối, mong manh, Elvira đã có được sự chủ động, lòng dũng cảm và sức mạnh. Những tuyệt tác của Gaetano Donizetti và Bellini được sáng tác trước đó không lâu và Ernani chính là điểm đánh dấu cho sự thay đổi về mặt bản chất của opera thế giới, từ những nét nhạc hài hoà, du dương của các tác giả bel canto sang sự giao thoa giữa dòng giai điệu mạnh mẽ và nhịp điệu dồn dập của dàn nhạc. Nhạc trưởng Marco Armiliato đã nhận xét: “Theo tôi, Ernani đánh dấu một thời điểm rất quan trọng trong quá trình chuyển đổi giữa chủ nghĩa Cổ điển và chủ nghĩa Lãng mạn”. Trong Ernani ta có thể nhận ra những mầm mống ý tưởng mà sau này trở thành đặc trưng trong âm nhạc của Verdi, được Verdi mở rộng và đạt tới đỉnh cao trong vòng 10 năm sau đó với các tuyệt tác Rigoletto, Il trovatore (Người hát rong) và La traviata (Trà hoa nữ). Ernani còn ghi dấu ấn của mình trong cột mốc phát triển của âm nhạc nhân loại. Đây chính là vở opera đầu tiên được thu âm trọn bộ vào năm 1903. Và đây cũng là khởi đầu cho một sự liên kết hiếm có giữa một nhà soạn nhạc và người viết kịch bản. Piave sau này còn cộng tác với Verdi trong chín vở opera nữa.
Cobeo
