“Mục tiêu chính của một nhạc trưởng là để bản thân ông ta không còn quan trọng nữa, để dàn nhạc tự lắng nghe lẫn nhau, để dàn nhạc có được một tinh thần nhất định mà bạn cố gắng truyền đạt cho họ trong lúc tập luyện.” – Christoph von Dohnányi
Christoph von Dohnányi cùng thế hệ với Kurt Masur, Carlos Kleiber hay Wolfgang Sawallisch, các nhạc trưởng tài năng, lớn lên trong thời kỳ trỗi dậy của phát xít Đức, và sau này đều trở thành những tên tuổi nổi bật, trở thành một phần quan trọng trong đời sống âm nhạc cổ điển thế giới. Dohnányi luôn được nhắc đến với nhiệm kỳ dài 18 năm của ông với Cleveland Orchestra, một trong những sự kết hợp giữa nhạc trưởng và dàn nhạc được đánh giá là viên mãn nhất khi đồng thời nâng cao được chất lượng nghệ thuật cho cả hai phía. Ông được kính trọng về những diễn giải tỉ mỉ, giản dị, trung thành với ý đồ của nhà soạn nhạc, gắn bó chặt chẽ với truyền thống Đức-Áo và một thái độ rộng mở đối với âm nhạc đương đại.
Christoph von Dohnányi sinh ngày 8/9/1929 tại Berlin trong một gia đình gốc Hungary. Cha cậu, ông Hans von Dohnányi là một luật gia người Đức và mẹ là bà Christine Bonhoeffer. Ông nội của Christoph là nhà soạn nhạc, nghệ sĩ piano nổi tiếng Ernst von Dohnányi. Cậu ruột của Christoph, Dietrich Bonhoeffer là một mục sư đạo Tin Lành nổi tiếng, một trong những thành viên sáng lập của Giáo hội Xưng tội, tổ chức được thành lập để phản đối những nỗ lực của chính quyền Đức Quốc xã nhằm thống nhất toàn bộ các nhà thờ Tin Lành. Christoph được học piano và flute từ nhỏ nhưng đã bị gián đoạn do Thế chiến thứ hai. Dohnányi nhớ rằng mình có một tuổi thơ hạnh phúc và “lớn lên cùng những vở opera tư sản; chúng tôi đi xem Fidelio, Zauberflöte, Figaro”. Cả cha mẹ và cậu của Christoph đều tham gia phong trào kháng chiến chống phát xít Đức và bị bắt giữ vào tháng 4/1943. Bà Christine sau đó được thả nhưng cha và cậu của Christoph đều bị hành quyết vào tháng 4/1945. Dohnányi nhớ lại trong một lần đến thăm ông Hans: “Tất cả các ngón tay của cha đều bị băng bó. Cha nói với tôi rằng đó là một bệnh nhiễm trùng. Thực tế, tất cả các móng tay của cha đã bị rút bỏ. Cha thực sự đã bị tra tấn”. Bản thân Christoph cũng bị bắt buộc tham gia Đoàn thanh niên Hitler và trong những ngày tháng cuối cùng của cuộc chiến tranh, đã nhận được giấy gọi nhập ngũ. Tuy nhiên, Karl Bonhoeffer, ông ngoại của cậu, một bác sĩ danh tiếng đã cho cháu mình uống một loại thuốc để cơ thể trở nên yếu hơn. Vì vậy, Christoph được tuyên bố không đủ sức khoẻ để nhập ngũ. Trong những lần hiếm hoi chia sẻ về quãng thời gian này, Dohnányi cho biết: “Đúng vậy, những năm tháng chiến tranh thật kinh khủng, nhưng ta vẫn có thể vượt qua. Tôi luôn ngạc nhiên trước sức mạnh của trẻ con”. Dohnányi chia sẻ thêm: “Những gì tôi đã trải qua khi còn là một đứa trẻ, dĩ nhiên, đã tác động đến sự hình thành tính tình, nhân cách của tôi theo nhiều khía cạnh, tích cực có, mà tiêu cực cũng có. Bạn trở nên đa nghi hơn. Bạn chuẩn bị sẵn sàng hơn cho khả năng những điều khủng khiếp có thể xảy ra. Và điều đó cũng làm nảy sinh sự gắn bó với nghệ thuật, bạn biết đấy, bởi vì nghệ thuật, cũng như tôn giáo và những thứ tương tự, là một dạng điểm tựa trong những ngày tháng ấy”.
Mặc dù đam mê âm nhạc nhưng sau khi chiến tranh kết thúc, Dohnányi theo học chuyên luật tại Munich: “Vào thời đó, chúng tôi nghĩ rằng ngay cả khi bạn có ý định trở thành nghệ sĩ hay theo đuổi âm nhạc, điều quan trọng nhất là phải xây dựng lại đất nước của mình”. Nhưng âm nhạc khi ấy đã là một phần quan trọng trong cuộc đời ông, và như ông hồi tưởng: “Vì tôi có một đầu óc nhanh nhạy và trí nhớ tốt, tôi có thể vừa nghe giáo sư luật giảng bài, vừa sáng tác nhạc cùng lúc”. Cuối cùng âm nhạc cũng đã thắng thế. Năm 1948, Dohnányi chuyển đến Hochschule für Musik und Theater München để học sáng tác, piano và chỉ huy dàn nhạc. Đồng thời, anh cũng cộng tác với Bavarian State Opera trong vai trò diễn viên quần chúng, nghệ sĩ đệm piano và hướng dẫn ca sĩ. Sau một thời gian, năm 1951, anh chuyển đến trường Âm nhạc của Florida State University, Mỹ để theo học với ông nội mình, người đã định cư ở đây từ trước đó. Ngoài ra Dohnányi còn tham gia các lớp giảng dạy của Leonard Bernstein tại Tanglewood trong các mùa hè. Năm 1953, Dohnányi trở về nước, bắt đầu sự nghiệp của một nhạc trưởng chuyên nghiệp.
Dohnányi trở thành chỉ huy hợp xướng của Frankfurt Opera, nơi Georg Solti đang làm giám đốc âm nhạc. Dần dần sự nghiệp của ông được định hình trong các nhà hát opera địa phương ở Đức, nơi ông vừa trau dồi các tiết mục, vừa tích luỹ kinh nghiệm của một nhạc trưởng. Từ năm 1957-1963, Dohnányi trở thành giám đốc âm nhạc của Lübeck Opera. Ở tuổi 28, ông là người trẻ tuổi nhất đảm nhiệm cương vị này tại nước Đức. Năm 1964, Dohnányi là nhạc trưởng chính của WDR Symphony Orchestra Cologne, nơi ông có thể thoải mái hơn trong việc mở rộng danh mục biểu diễn của mình sang các tác phẩm khí nhạc. Năm 1968, Dohnányi trở về Frankfurt Opera, đảm nhiệm công việc của chính Solti trước đó. Tại đây, ông đã tạo ra được sự cân bằng giữa những vở opera truyền thống và hiện đại. Ông cũng giành được những tiếng vang lớn ở bên ngoài nước Đức, trong đó có lần ra mắt nổi bật tại London Symphony Orchestra trong bản Giao hưởng số 5 của Gustav Mahler. Đến thời điểm này, ông đã khẳng định tài năng của mình như là một trong những nhạc trưởng trẻ triển vọng nhất ở châu Âu, là tên tuổi tiêu biểu cho thế hệ các nghệ sĩ trẻ tuổi trưởng thành sau thế chiến thứ hai và sẵn sàng thay thế các bậc đàn anh trong những cương vị quan trọng hơn. Năm 1977, ông tiến thêm một bước trong sự nghiệp của mình khi được bổ nhiệm làm giám đốc âm nhạc của Hamburg State Opera, một trong những nhà hát quan trọng của Đức. Tại đây, Dohnányi đã thể hiện sự cứng rắn của mình khi thay thế nhiều nhạc công có trình độ yếu kém và từ chối thực hiện các buổi biểu diễn bộ Ring của Richard Wagner khi cho rằng sân khấu cũ kỹ của nhà hát không thể đáp ứng được yêu cầu của vở opera. Trong thời gian này, Klaus von Dohnányi, anh trai của ông cũng là thị trưởng của Hamburg.
Tháng 9/1984, con đường nghệ thuật của Dohnányi đạt đến đỉnh cao khi ông trở thành giám đốc âm nhạc thứ sáu của Cleveland Orchestra, một trong những dàn nhạc danh tiếng và lâu đời nhất nước Mỹ, thay thế cho Lorin Maazel. Đây là một sự lựa chọn khá bất ngờ vì dù đã có những bước tiến đáng kinh ngạc tại Đức nhưng Dohnányi vẫn còn ít được biết đến ở Mỹ. Nhưng chỉ sau một tuần cộng tác và được đón nhận nồng nhiệt với tư cách nhạc trưởng khách mời trong lần đầu xuất hiện cùng dàn nhạc vào tháng 12/1981, Dohnányi đã thuyết phục được hầu hết dàn nhạc, sau đó là ban lãnh đạo rằng mình là người phù hợp cho cương vị này. Dohnányi nhớ lại những giây phút cuối cùng của tuần lễ đó: “Thông thường, chỉ có một, hai hoặc năm nghệ sĩ đến chào tạm biệt. Nhưng lần đó, ít nhất 20 nghệ sĩ đã đến. Vì vậy, tôi rất vui, nhưng tôi không nghĩ gì thêm về điều đó”. Chỉ ba tháng sau, thông tin bổ nhiệm Dohnányi đã được công bố. Trong suốt 18 năm lãnh đạo đáng nhớ của mình, Dohnányi đã đưa dàn nhạc lên một tầm cao nghệ thuật mới. Nhà phê bình âm nhạc Don Rosenberg, người luôn theo sát Cleveland Orchestra, tác giả cuốn sách The Cleveland Orchestra Story: Second to None (Câu chuyện về Cleveland Orchestra: Vô song) đánh giá rằng sự tận tâm của nhạc trưởng dành cho bản nhạc và việc sẵn lòng suy ngẫm lại những tác phẩm mà mình đã chỉ huy nhiều lần là cốt lõi trong cách diễn giải của Dohnányi: “Bạn có thể nghe thấy mọi thứ trong kết cấu. Ông ấy không phải là người thích phô trương về âm sắc; ông ấy luôn muốn mọi chi tiết đều được lắng nghe. Ông ấy có cách tiếp cận rất phân tích, nhưng điều đó đã tạo nên những màn trình diễn không chỉ rất rõ ràng mà còn rất sống động”. Đối với Dohnányi, mạch truyện của một tác phẩm là rất quan trọng, ông tin rằng người nghe có thể lắng nghe được nội dung bên trong bản nhạc, nhưng cũng phải nhìn thấy được bức tranh toàn cảnh.
Cleveland Orchestra thực sự đứng vào hàng ngũ những dàn nhạc xuất sắc nhất thế giới khi dưới quyền lãnh đạo của George Szell từ 1946-1970, nổi bật với sự hoàn hảo, chính xác và trong sáng của âm nhạc. Dohnányi được công nhận là đã khôi phục lại vẻ đẹp đó, vốn từng trở nên thô ráp hơn dưới thời của Maazel. Rosenberg ca ngợi: “Ông ấy đã tận dụng tuyệt vời những phẩm chất mang tính thính phòng của dàn nhạc. Tôi cho rằng ông đã làm dịu bớt một số góc cạnh mà Szell ưa thích và vốn vẫn tiếp diễn dưới thời Maazel. Có sự chú trọng đến chi tiết và trong sáng của âm thanh, tất cả những phẩm chất mà chúng ta đã gắn liền với Dàn nhạc Cleveland suốt nửa thế kỷ qua”. Ông cũng được ca ngợi vì sự kiểm soát chặt chẽ nhưng dân chủ đến kinh ngạc đối với các nhạc công của dàn nhạc. Dohnányi nói: “Thời thế đã thay đổi. Nếu Reiner hay Szell không hài lòng về điều gì đó, ông ấy sẽ sa thải các thành viên trong dàn nhạc. Ngày nay, bạn không thể làm như vậy và tôi nghĩ cũng tốt thôi. Ngày nay, bạn phải thuyết phục các nhạc công bằng những gì bạn biết và những gì bạn muốn, thay vì áp đặt điều kiện cho họ”.
Tất nhiên, mọi thứ không đến với Dohnányi một cách dễ dàng. Nối tiếp truyền thống của một người tiền nhiệm lừng lẫy như Szell chưa bao giờ là một công việc đơn giản. Dohnányi nhớ lại những tháng ngày đầu tiên: “Chúng tôi tổ chức một buổi hoà nhạc xuất sắc… và George Szell nhận được đánh giá rất tốt”. Tuy nhiên, Dohnányi đã dần thoát ra khỏi chiếc bóng to lớn đó và khẳng định được vị thế của mình. Trên thực tế, Dohnányi chỉ tập trung vào công việc của mình, không quá bận tâm đến những gì bên ngoài âm nhạc: “Tôi không quan tâm đến bóng tối; tôi quan tâm đến ánh sáng. George Szell là một ánh sáng vĩ đại đối với tôi. Tôi hy vọng mình cũng có thể mang lại chút ánh sáng cho dàn nhạc”. Dưới tư duy đó, Dohnányi đã lao động một cách cật lực. Daily Telegraph đã nhận xét về các buổi luyện tập kỹ lưỡng của ông: “gần như dành trọn cả buổi để xác lập chính xác cường độ, âm sắc và độ dài của chỉ một tiếng chạm duy nhất trên cymbal”. Dù rằng không bao giờ quên nguồn gốc của mình bằng cách luôn trở về châu Âu trình diễn nhưng Dohnányi không muốn mình trở nên quá bận rộn và luôn dành khoảng 19 tuần một năm cho Cleveland Orchestra, điều khiến dàn nhạc rất thích thú: “Tôi không thích đi du lịch nhiều như vậy, tôi thích nơi ở của mình và cách chơi nhạc của riêng mình”.
Dohnányi đã có những dự án đầy tham vọng cùng với Cleveland Orchestra. Đầu tiên, năm 1985, ông đã cho biểu diễn vở opera Die Zauberflöte (Wolfgang Amadeus Mozart) trong một dàn dựng công phu tại ngôi nhà mùa hè Trung tâm âm nhạc Blossom. Số người tham gia lên đến 15.000 người, được Columbus Dispatch đánh giá là “sự kiện âm nhạc mùa hè ở Ohio”. Nhiệm kỳ của Dohnányi cũng đánh dấu một giai đoạn ghi âm vô cùng phong phú của Cleveland Orchestra. Ông đã thu âm 109 tác phẩm cùng dàn nhạc, chủ yếu với Decca, Teldec và Telarc, đóng góp đáng kể vào việc nâng cao uy tín quốc tế cũng như lưu giữ dấu ấn nghệ thuật. Rosenberg khẳng định: “Cleveland Orchestra là dàn nhạc Mỹ được thu âm nhiều nhất trong khoảng một thập kỷ dưới thời ông”. Dohnányi vẫn luôn duy trì được sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại bằng cách đặt hàng những nhà soạn nhạc như Matthias Pintscher, Magnus Lindberg hay Philip Glass sáng tác những tác phẩm dành riêng cho dàn nhạc. Dohnányi giải thích: “Tôi thực sự rất ích kỷ. Tôi muốn chỉ huy mọi thứ. Tôi không muốn chuyên về âm nhạc đương đại, nhưng tôi không thể sống nổi nếu không hiểu về nó”. Mặc dù vậy, tiết mục ưa thích của ông vẫn là những tác phẩm của trường phái Lãng mạn cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, chẳng hạn như Wagner, Anton Bruckner và Richard Strauss, mặc dù điều đó không ảnh hưởng đến âm nhạc của trường phái Vienna thứ hai, mà ông nhiệt tình ủng hộ. Ông lập luận về những người chỉ trích Schoenberg trong khi ngưỡng mộ Strauss rằng: “Rất có thể trong một trăm năm nữa, bạn sẽ không thấy có sự khác biệt lớn như vậy giữa Schoenberg và Strauss”. Trong nhiệm kỳ của mình, Dohnányi là người khởi xướng việc thành lập Cleveland Orchestra Youth Orchestra và Cleveland Orchestra Youth Chorus. Ông cũng là người giám sát chính trong dự án cải tạo Severance Hall, phòng hoà nhạc của dàn nhạc, trị giá 37 triệu đô la, được bắt đầu từ năm 1998 và khánh thành vào tháng 1/2000. Hoạt động này đã biến địa điểm lịch sử thành một phòng hoà nhạc hiện đại mà vẫn giữ được vẻ tráng lệ về kiến trúc. Năm 1994, Time vinh danh Cleveland Orchestra là dàn nhạc tốt nhất nước Mỹ, một minh chứng cho đẳng cấp của Dohnányi. Giải thích cho sự thành công này, Dohnányi cho biết bí quyết hoá ra lại không quá phức tạp: ông coi mình là cộng sự của dàn nhạc: “Đối với tôi, không có khoảnh khắc nào tuyệt vời hơn khi các nhạc công mang đến cho tôi điều gì đó và một mối quan hệ tương hỗ được hình thành. Có thể đó không phải điều tôi dự tính, nhưng bất ngờ lại xuất hiện một điều gì đó khiến tôi thích thú. Tin tôi đi: chẳng có gì tuyệt vời hơn đối với một nhạc trưởng là buông tay khỏi dàn nhạc và để họ tự chơi! Bạn phải rèn luyện một dàn nhạc đến mức các nhạc công trở nên độc lập”.
Song song với công việc tại Cleveland Orchestra, từ năm 1994 ông đảm nhiệm thêm cương vị nhạc trưởng khách mời chính và từ năm 1997 là nhạc trưởng chính của Philharmonia Orchestra. Cùng với đó, Dohnányi vẫn duy trì sự hợp tác của mình với nhiều dàn nhạc và nhà hát opera danh tiếng nhất trên thế giới. Đến cuối thế kỷ 20, những bất đồng giữa Dohnányi và ban lãnh đạo Cleveland Orchestra bắt đầu nảy sinh. Tất cả bắt nguồn từ dự án mà Dohnányi miêu tả vào năm 1998 rằng “thử thách thực sự thú vị duy nhất của tôi”: thu âm trọn bộ bốn vở opera trong Ring của Wagner, để trở thành dàn nhạc giao hưởng đầu tiên tại Mỹ thực hiện điều này. Trước đó, hai vở Das Rheingold và “Die Walküre đã được thực hiện, do Decca phát hành và nhận được những phản hồi rất tích cực về mặt nghệ thuật cũng như thương mại. Tuy nhiên, vào năm 1998, với sự trỗi dậy của nhạc số, thị trường thu âm nhạc cổ điển suy giảm mãnh liệt, Decca đã huỷ bỏ dự án cũng như tất cả các hợp tác sau đó với Cleveland Orchestra. Ban lãnh đạo dàn nhạc đưa ra giải pháp hai vở opera còn lại sẽ được thực hiện và thu âm trực tiếp khi biểu diễn trước khán giả. Tuy nhiên, Dohnányi đã từ chối vì không muốn từ bỏ khả năng kiểm soát âm thanh chi tiết mà các bản thu âm trong phòng thu cho phép. Ông khẳng định: “Danh tiếng của dàn nhạc bị tổn hại vì không hoàn thành dự án này. Trong suốt 80 năm hoạt động của Cleveland Orchestra, đây là thành tựu nghệ thuật quan trọng nhất sẽ trường tồn”. Dohnányi chia tay dàn nhạc vào năm 2002 khi hợp đồng kết thúc, để lại dự án Ring còn dang dở, nhường lại vị trí cho Franz Welser-Möst. Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục cộng tác với Cleveland Orchestra và trở thành Giám đốc âm nhạc danh dự đầu tiên của dàn nhạc. Dohnányi luôn coi quãng thời gian gắn bó với Cleveland Orchestra là thành tựu đáng tự hào nhất của mình: “Đó chính là phần quan trọng nhất trong cuộc đời âm nhạc của tôi. Tôi đã học hỏi được rất nhiều từ dàn nhạc này. Điều đó thực sự nâng cao sự hiểu biết của tôi về âm nhạc và việc tạo nên âm nhạc. Đây là một quãng thời gian vô cùng quan trọng đối với tôi. Nó đã đặt ra những chuẩn mực. Khi chúng ta đến những nơi khác, chúng ta sẽ biết điều gì là có thể. Không ai có thể nói với chúng ta rằng điều đó là không thể, nếu tôi đã làm được điều đó ở đây”.
Năm 2004, Dohnányi trở về Hamburg làm nhạc trưởng chính của NDR Elbphilharmonie Orchestra. Ông đã thúc đẩy việc xây dựng phòng hoà nhạc Elbphilharmonie và được chỉ định là nhạc trưởng trong buổi công diễn đầu tiên nhưng nó không kịp hoàn thành vào năm 2010, thời điểm kết thúc nhiệm kỳ của Dohnányi. Ông cũng chia tay Philharmonia Orchestra và trở thành nhạc trưởng trọn đời của dàn nhạc vào năm 2008. Từ năm 2012, Dohnányi tham gia giảng dạy một số khoá học tại Juilliard School. Ông vẫn tiếp tục công việc chỉ huy dàn nhạc cho đến những năm 2019, khi đã ở tuổi 90. Đáng lẽ sự nghiệp của Dohnányi còn có thể kéo dài hơn nếu như không vướng phải đại dịch Covid-19. Dohnányi qua đời ở Munich vào ngày 6/9/2025, chỉ hai ngày trước sinh nhật lần thứ 96 của ông. Nguyên nhân của cái chết không được đưa ra. André Gremillet, chủ tịch và giám đốc điều hành của Cleveland Orchestra đã tri ân ông: “Christoph von Dohnányi là một nhạc trưởng kiệt xuất, một giám đốc âm nhạc được kính trọng trên toàn thế giới. Bề dày lịch sử gia đình mang lại cho ông một góc nhìn âm nhạc độc đáo và Cleveland Orchestra thật may mắn khi có ông gắn bó trong một phần quan trọng của lịch sử mình. Nghệ thuật và sự tận tâm của bậc thầy Dohnányi đã tạo nên mối quan hệ tôn trọng lẫn nhau sâu sắc với các nhạc công, và điều đó được khán giả cảm nhận một cách chân thành, những người luôn dành cho ông sự trân trọng to lớn. Chúng tôi xin gửi lời chia buồn tới gia đình, bạn bè của ông, cũng như tất cả những ai từng được chạm đến âm nhạc của ông tại Cleveland và nhiều nơi khác”. Dohnányi không phải là một người diễn giải lập dị, không phải là người sẽ đi ngược lại với bản chất của tác phẩm; theo cáo phó trên tờ NZZ, “chủ nghĩa biểu hiện thái quá” là điều xa lạ với ông. Ông quan tâm đến sự cân bằng hài hoà, trong một cách tiếp cận giản dị nhưng sâu sắc đối với âm nhạc. Phong cách trình diễn của Dohnányi không hề khoa trương như Bernstein cũng không hề tinh giản theo truyền thống của Szell và Fritz Reiner. Những diễn giải của Dohnányi thường mang sự tính toán kỹ lưỡng, kỷ luật, rõ ràng, không ủy mị nhưng lại đầy sự tận tâm. Ông là một nhạc trưởng kín đáo nhưng vẫn biết cách biểu đạt; cả nhạc công lẫn khán giả đều không gặp khó khăn khi theo nhịp chỉ huy của ông. Và dàn nhạc, dưới tay ông, chơi với sức mạnh tự nhiên và sự rõ ràng. Dohnányi là bậc thầy với mối liên hệ độc đáo, sâu sắc và gần gũi cùng các tiết mục Đức-Áo và là một trong những người thể hiện xuất sắc nhất, nuôi dưỡng truyền thống đó. Tất cả những điều đó đã hình thành nên một tính cách đặc trưng, thiên về lý trí, sâu sắc và đầy trí tuệ. Với sự qua đời của Dohnányi, một thế hệ các nhạc trưởng trưởng thành từ những dàn nhạc, nhà hát opera nhỏ, tích luỹ kinh nghiệm trong nhiều năm bằng cách học hỏi từ những bậc đàn anh, để rồi dần dần từng bước chiếm lĩnh những vị trí danh giá nhất trong đời sống âm nhạc cổ điển thế giới đã gần như không còn nữa, như Rosenberg đã nhận xét: “Tôi nghĩ ông có một lợi thế mà nhiều nhạc trưởng trẻ ngày nay không có. Ông bắt đầu ở một nhà hát opera, với vai trò người hướng dẫn, và học hỏi từng bước từ những điều cơ bản nhất. Kiểu đào tạo đó ngày nay không còn phổ biến, và thật đáng tiếc, vì những nhạc trưởng từng trải qua tất cả những kinh nghiệm đó đã mang đến cho âm nhạc của họ một nền văn hóa vô cùng phong phú”.
Cobeo
