Thông tin chung
Tác giả: Johannes Brahms.
Tác phẩm: Tam tấu piano số 1 giọng Si trưởng, Op. 8
Thời gian sáng tác: Tháng 1/1854. Brahms đã sửa chữa lại tác phẩm vào mùa hè năm 1889.
Công diễn lần đầu: Ngày 13/10/1855 tại Gdańsk, Ba Lan. Phiên bản thứ hai được công diễn vào ngày 10/1/1890 tại Budapest.
Độ dài: Phiên bản 1: khoảng 42 phút; phiên bản 2: khoảng 35 phút.
Cấu trúc tác phẩm:
Tác phẩm có 4 chương:
Phiên bản 1:
Chương I – Allegro con moto – Tempo un poco più Moderato – Schnell
Chương II – Scherzo: Allegro molto – Trio: Più lento – Tempo primo
Chương III – Adagio non troppo – Allegro – Tempo primo
Chương IV – Finale: Allegro molto agitato – Un poco più lento – Tempo primo
Phiên bản 2:
Chương I – Allegro con brio – Tranquillo – In tempo ma sempre sostenuto
Chương II – Scherzo: Allegro molto – Meno allegro – Tempo primo
Chương III – Adagio
Chương IV – Finale: Allegro
Hoàn cảnh sáng tác
Bản tam tấu piano số 1 chắc chắn là một trong những tác phẩm có số phận độc đáo nhất của Brahms. Đây là bản tam tấu piano đầu tiên và cũng là cuối cùng của ông. Điều này trở nên dễ hiểu khi ta biết được rằng sau 35 năm tác phẩm ra đời, Brahms đã lôi đứa con tinh thần của mình ra sửa chữa lại đáng kể, cắt giảm 1/3 thời lượng để thực hiện những thay đổi khiến nó “không còn buồn tẻ như trước”. Hãy tưởng tượng những phức tạp tâm lý phát sinh trong quá trình sáng tác của một bậc thầy già dặn để giảm bớt những điều thái quá và gọt giũa những góc cạnh thô ráp của tuổi trẻ. Tuy nhiên, dù phải đương đầu với bất cứ điều gì phức tạp trong cuộc sống, nhà soạn nhạc vẫn kiên trì sáng tạo hoặc tái tạo một tác phẩm tuyệt vời.
Brahms mới ở độ tuổi hai mươi khi sáng tác bản Tam tấu piano số 1, nhưng ngay cả trước khi tác phẩm được xuất bản, ông đã bày tỏ sự nghi ngờ về nó. Cuối cùng thì Breitkopf und Härtel cũng chấp nhận xuất bản tác phẩm vào tháng 6/1854. Tuy nhiên Brahms thú nhận với người bạn thân Joseph Joachim rằng mình sẽ sẵn lòng sửa đổi nó vào một ngày nào đó. Trong một buổi biểu diễn ở Vienna vào năm 1871, Brahms đã cắt giảm phần phát triển của chương I bản Tam tấu; nhưng phải đến 35 năm sau khi xuất bản tác phẩm lần đầu, cơ hội để thực hiện một bản sửa đổi kỹ lưỡng hơn mới xuất hiện. Năm 1888, Breitkopf und Härtel bán bản quyền các tác phẩm âm nhạc của Brahms mà họ sở hữu cho nhà xuất bản chính của nhà soạn nhạc, Fritz Simrock ở Berlin. Brahms háo hức nắm bắt cơ hội để viết lại những gì đã từng là tác phẩm hoà tấu thính phòng sớm nhất của mình. Brahms nói với Clara Schumann vào năm sau: “Bà không thể tưởng tượng tôi đã trải qua mùa hè đáng yêu như thế nào. Tôi đã viết lại bản Tam tấu piano số 1 của mình và bây giờ có thể gọi nó là Op. 108 thay vì Op. 8. Nó sẽ không còn buồn tẻ như trước nữa – nhưng nó sẽ hay hơn chứ”?
Cuối cùng Brahms vẫn giữ lại số opus cho dàn nhạc. Ở dạng ban đầu, bản Tam tấu piano số 1 là một tác phẩm thiếu sự cân bằng. Nó không hề vắng bóng dấu ấn của sự thiên tài nhưng thiếu đi sự cân xứng giữa các nhạc cụ, đồng thời nhiều đoạn lặp lại khá dài dòng, cho thấy sự thiếu kinh nghiệm của nhà soạn nhạc. Phiên bản sửa đổi của Brahms là một sự sắp xếp lại. Chỉ có chương II Scherzo – một khung cảnh nhẹ nhàng theo phong cách của Mendelssohn – là gần như không bị ảnh hưởng. Ở những chỗ khác, thật tuyệt vời khi Brahms vẫn giữ lại những cảm hứng đáng nhớ nhất của phiên bản đầu tiên (giai điệu mở đầu rộng rãi của chương I cho piano và cello (mặc dù trong phiên bản đầu, Brahms đã để violin xuất hiện quá sớm, với một đoạn lặp lại không bổ sung gì cho cuộc đối thoại của đoạn mở đầu trong khi lại làm giảm ảnh hưởng của sự tiếp nối sâu sắc hơn của chủ đề đối với cả ba nhạc cụ); chủ đề ban đầu thanh thản tuyệt vời của chương chậm với giai điệu giống như hợp xướng êm đềm của piano được hai nhạc cụ đáp lại và tính cách đáng lo ngại của chủ đề chính của chương kết), nhưng Brahms đã thay thế những đoạn mở rộng bằng chất liệu hoàn toàn mới. Các phần bị loại bỏ bao gồm chủ đề thứ hai trong chương đầu và chương cuối, một chủ đề fugue thiên về học thuật cũng như toàn bộ phần phát triển của chương I và phần giữa của chương III. Thật kỳ diệu, mặc dù các chất liệu âm nhạc mới là một cải tiến lớn so với ban đầu, Brahms đã lồng ghép chúng một cách liền mạch và không có vết rạn nứt về mặt phong cách nào vào bản gốc.
Bản tam tấu piano này là tác phẩm duy nhất của Brahms cho đến ngày nay vẫn tồn tại cả hai phiên bản. Mặc dù vậy, phiên bản sửa đổi (được xuất bản vào năm 1891) vẫn thường xuyên được biểu diễn nhiều hơn.
Phân tích
Chương I ở giọng Si trưởng, nhịp 4/4 có hình thức sonata. Chương nhạc được mở đầu với một chủ đề khoáng đạt, rộng rãi mở đầu trong tiếng piano, sau đó cello xuất hiện với những giai điệu được thực hiện ở khu trung âm và cuối cùng violin gia nhập, tạo thành một bản song ca lộng lẫy. Cường độ âm nhạc tăng dần, ngày một trở nên mạnh mẽ hơn. Trong khoảng 80 ô nhịp đầu tiên, Brahms hầu như không sửa chữa gì ngoại trừ loại bỏ một số đoạn chen của violin vốn được sáng tác ban đầu để thoả mãn mong muốn của Joachim. Chủ đề hai ở giọng thứ dựa trên những hợp âm rải chậm rãi cung cấp sự tương phản nhưng không phá vỡ tâm trạng thanh bình, hào hứng của chương nhạc. Âm nhạc dành cho piano có sự đảo phách và những chùm ba xuất hiện trong cuối phần giới thiệu. Những chùm ba này cũng là nhân tố chính trong phần phát triển và tiếp tục vang lên rộn rã ở cuối bàn phím piano trong khi các nhạc cụ dây giới thiệu lại chủ đề chính trong phần tái hiện.
Chương II là một khúc Scherzo ở nhịp ¾ được bắt đầu ở giọng Si thứ. Chương nhạc nhẹ nhàng với những đường nét tinh tế mang phong cách Mendelssohn nhưng có sự bùng nổ dữ dội trong phần sau, gợi nhớ đến Beethoven. Mặc dù vậy, vẫn có những nét đặc trưng của Brahms với những mảng màu sáng lấp lánh trên phím đàn piano với violin và cello điểm xuyết những nốt staccato. Đây có lẽ là chương nhạc được Brahms yêu quý nhất vì ông gần như giữ nguyên vẹn, chỉ gia tăng thêm vai trò của cello và sửa đổi phần coda. Phần trio được chuyển về giọng Si trưởng với một vẻ quý tộc sang trọng gần như một vũ điệu.
Chương III lại trở về với giọng chủ Si trưởng, ở nhịp 4/4. Chương nhạc có hình thức 3 đoạn đơn giản, được mở đầu bằng một hợp âm chậm rãi và khá bí ẩn trên piano. Âm nhạc thủ thỉ, tâm tình, chủ yếu diễn ra với sự đối thoại của piano và hai nhạc cụ đàn dây. Dường như mọi thứ trở nên lắng đọng hơn trong phần giữa khi cello chơi một giai điệu sầu thảm ở giọng Son thăng thứ. Trong phiên bản đầu tiên, chủ đề hai này được Brahms mượn giai điệu từ bài hát “Am Meer” của Schubert trong tập Schwanengesang. Âm nhạc được đẩy nhanh hơn để dẫn đến chương kết.
Chương IV ở giọng Si thứ, ở nhịp ¾. Chủ đề đầu tiên có âm vực cao và hơi mơ hồ, với nhịp điệu chấm dôi khá kích động. Đây là chương nhạc được Brahms can thiệp nhiều nhất trong toàn bộ tác phẩm. Chủ đề hai được cello đảm nhiệm chơi một giai điệu ở giọng Pha thăng trưởng gợi nhớ đến bài hát “Nimm sie hin denn, diese Lieder” trong tập ca khúc An die ferne Geliebte của Beethoven đã được thay thế bằng những hợp âm rải giọng Rê trưởng mãnh liệt hơn của piano. Trong phần phát triển, âm nhạc dường như trở nên bình tĩnh hơn. Sau đó là một đoạn dài được Brahms chuyển về giọng Si trưởng gợi nhớ lại tâm trạng của chương đầu tiên nhưng rồi âm nhạc lại trở về giọng Si thứ đem tới cho tác phẩm một cái kết khá u sầu.
Một điểm đáng lưu ý đối với tác phẩm này là Brahms đã giữ nguyên giọng điệu khá khác thường của các chương nhạc được thiết lập cùng giọng (với 2 chương giọng Si trưởng và 2 chương giọng Si thứ), đồng thời để tác phẩm mở đầu ở giọng trưởng và khép lại ở giọng thứ (một điều khá hiếm gặp, có thế thấy trường hợp tương tự là bản Giao hưởng số 4 “Italian” của Mendelssohn). Liệu kết thúc ảm đạm của tam tấu piano này có được khơi nguồn từ một điềm báo về những sự kiện bi thảm sắp xảy ra trong gia đình Schumann vào thời điểm Brahms lần đầu tiên hình thành tác phẩm hay không (Schumann cố gắng tự tử vào tháng 2/1854, sau đó bị giam giữ trong một nhà thương điên) vẫn là một câu hỏi mở; nhưng chắc chắn, nó tạo thành một cái kết ấn tượng đáng kinh ngạc cho một tác phẩm đã bắt đầu trong bầu không khí thanh thản, yên bình như vậy.
Ngọc Tú tổng hợp
