Tác giả: Johannes Brahms
Tác phẩm: Brahms: Sonata violin số 3 giọng Rê thứ, Op. 108
Thời gian sáng tác: Năm 1886-1888.
Công diễn lần đầu: Ngày 22/12/1888 tại Budapest với Jenő Hubay chơi violin và tác giả chơi piano.
Độ dài: Khoảng 21 phút
Đề tặng: Brahms đã tặng tác phẩm cho Hans von Bülow
Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Allegro
Chương II – Adagio
Chương III – Un poco presto e con sentimento
Chương IV – Presto agitato
Trong nhiều năm, Brahms luôn rời Vienna đi nghỉ hè tại những miền quê, bên những ngọn đồi và hồ nước. Mùa hè năm 1886, nhận lời mời của người bạn, nhà thơ Joseph Widmann, ông đã đến nghỉ tại Thun, một thị trấn cổ kính cách Bern khoảng 30 km về phía Nam. Với Brahms, khoảng thời gian rời xa Vienna không thực chất là nghỉ ngơi mà thực tế, đó là những giờ làm việc miệt mài. Rất nhiều tác phẩm của ông ra đời trong hoàn cảnh này như Concerto violin, Concerto piano số 2, các bản giao hưởng số 2, 3 và 4 cũng như rất nhiều tác phẩm khác. Trong 3 mùa hè tại Thun (1886-1888), năng suất làm việc của ông cũng rất đáng nể với sonata violin số 2, 3, Sonata cello số 2, Trio piano số 3, rất nhiều bài hát trong các tập Op. 103-107 và Concerto “double”.
Được phác thảo từ năm 1886 nhưng phải đến 2 năm sau, Sonata violin số 3 mới được hoàn thành. Là tác phẩm duy nhất trong số 3 bản sonata violin có 4 chương, bản số 3 là bản nhạc mang đậm sắc thái trữ tình, như một bài ca không lời vậy. Một số đánh giá cho rằng tâm trạng của bản sonata như vậy là do Brahms sáng tác trong lúc mong đợi giọng contralto nổi tiếng lúc bấy giờ Hermine Spies, người mà được đồn là Brahms rất ái mộ bà, đến thăm.
Chương I Allegro bắt đầu với một chủ đề bay bổng, trữ tình với những nốt dài trên violin. Cường độ nhẹ đi trong giây lát, nhường chỗ cho chủ đề 2 trên piano ở giọng Pha trưởng, được violin tiếp nối với tiết tấu chấm dôi (những nốt dài xen kẽ với những nốt ngắn hơn). Phần phát triển mở ra với những thảo luận về các chủ đề chính này, chủ yếu diễn ra ở giọng La trưởng. Âm nhạc trở về chủ âm, bắt đầu phần tái hiện. Chủ đề 2 xuất hiện trước ở giọng Rê trưởng, sau đó chủ đề đầu tiên một lần nữa xuất hiện trên violin, được điều chuyển lại về giọng Rê thứ. Xuất hiện một đoạn ngắn sotto voce, nơi âm nhạc được chơi khẽ khàng hơn, trở lại các chất liệu trong phần phát triển nhưng đã được biến đổi phần nào. Âm nhạc mang chút màu sắc bí ẩn. Kết thúc chương nhạc là đoạn sostenuto của chủ đề đầu tiên trong 3 quãng tám, dẫn vào chương II.
Chương II Adagio chân thành là chương nhạc mang tính chất Lied nhất trong tác phẩm. Những quãng rủ xuống của piano tạo thành phần đệm cho chủ đề mở đầu tuyệt vời của violin sau đó được chuyển thành một giai điệu biểu cảm có vẻ đẹp tan chảy. Chương nhạc rất đáng yêu, một bản thánh ca bằng nhạc cụ với những cảm xúc lấp lánh tinh tế, giai điệu cảm động và hoà âm êm dịu. Trong chương nhạc này, violin chiếm vai trò chủ đạo, piano chủ yếu đóng vai trò đệm nhẹ nhàng.
Màu sắc nhẹ nhàng của âm nhạc được tiếp tục duy trì trong chương III Un poco presto e con sentimento. Nhưng ngược lại với chương II, trong phần này, piano chiếm vai trò lớn hơn. Chương nhạc mang tính chất gần với intermezzo hơn là một scherzo theo truyền thống. Piano mở đầu chủ đề chính ở giọng Pha thăng thứ với phần đệm của violin, thỉnh thoảng chen vào một vài mảnh ghép của chủ đề. Những nét giai điệu này ngay lập tức sau đó trở thành chủ đề hai được violin trình tấu. Phần giữa, âm nhạc trở nên hỗn loạn hơn. Chương nhạc kết thúc trong một coda ngắn gọn. Clara Schumann miêu tả chương nhạc “giống như một cô gái đáng yêu đang chơi với bạn trai của mình”.
Chương IV Presto agitato là chương nhạc đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện nhất trong tác phẩm. Chương nhạc ở nhịp 6/8, gợi nhắc đến nhịp tarantella. Cấu trúc chương nhạc tương tự như chương I với 2 chủ đề tương phản được kết nối bằng những đoạn chuyển tiếp và những mảnh ghép của chất liệu chủ đề được biến đổi. Sau phần giới thiệu ngắn gọn, piano bắt đầu chủ đề đầu tiên trên những hợp âm rải điêu luyện với phần đệm của violin. Hai nhạc cụ đổi vai trò cho nhau, violin tường thuật toàn bộ chủ đề, giai điệu cuốn hút, đầy tính giông bão nhưng không thiếu phần trữ tình. Chủ đề hai mang tính tương phản rõ rệt, âm nhạc có chút gì đó hồi hộp, lo lắng, mang tính chất một ca khúc. Chương nhạc có màu sắc rất phong phú, từ sự đảo phách rộn ràng cho đến sự đồng âm đầy bí hiểm, đảm bảo sự đa dạng trong sự phát triển liên tục các ý tưởng. Chương nhạc kết thúc trong sấm sét ở giọng Rê thứ. Rất nhiều nghệ sĩ violin thường biểu diễn 3 bản sonata violin của Brahms trong cùng 1 chương trình và cái kết sôi động của bản sonata cuối cùng là sự khép lại hoàn hảo.
Brahms cho xuất bản tác phẩm trong năm sau đó với tiêu đề sonata cho piano và violin, ngược lại với thông lệ, với chủ ý nhấn mạnh vào sự bình đẳng giữa 2 nhạc cụ trong tác phẩm. Chắc hẳn rằng ông đã nghĩ đến việc người bạn mình, nghệ sĩ piano tài năng Hans von Bülow, người được Brahms đề tặng tác phẩm, sẽ trình diễn bản Sonata violin số 3 này.
Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp
Nguồn:
laphil.com
vanrecital.com
calperformances.org
hyperion-records.co.uk
