Thông tin chung
Tác giả: Henryk Wieniawsski
Tác phẩm: Concerto violin số 2 giọng Rê thứ, Op. 22
Thời gian sáng tác: Trong khoảng thời gian 1856-1862.
Công diễn lần đầu: Ngày 27/11/1862 tại Saint Petersburg với tác giả chơi violin và Anton Rubinstein chỉ huy dàn nhạc.
Độ dài: Khoảng 24 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng nghệ sĩ violin danh tiếng Pablo de Sarasate.
Cấu trúc tác phẩm:
Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allegro moderato (Rê thứ – Pha trưởng)
Chương II – Romance: Andante non troppo (Si giáng trưởng)
Chương III – Allegro con fuoco – Allegro moderato (à la Zingara) (Rê thứ – Rê trưởng)
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Trong nửa cuối của thế kỷ 19, ảnh hưởng của Wieniawski với tư cách nghệ sĩ violin bậc thầy, nhà sư phạm, nhà soạn nhạc đã tạo ra một cái bóng lớn bao trùm lên đời sống âm nhạc châu Âu lúc bấy giờ. Trình độ biểu diễn xuất sắc với những kỹ thuật siêu hạng khiến ông trở thành người kế tục Paganini. Trong tư cách thầy giáo, không quá đáng khi nói rằng ông chính là người khai sinh ra trường phái violin Nga khi ông là một trong những giảng viên violin đầu tiên của Nhạc viện Saint Petersburg. Vào năm 1853, bản Concerto violin đầu tiên là tác phẩm giúp tên tuổi ông được biết đến trên toàn châu Âu với tư cách nhà soạn nhạc.
Năm 1860, nhận lời mời của Anton Rubinstein, Wieniawski đến Saint Petersburg biểu diễn và giảng dạy tại Nhạc viện do chính Rubinstein thành lập 2 năm sau đó. Chính trong thời gian này, ông đã hoàn thành một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của mình, bản Concerto violin số 2. Đến thời điểm đó, Wieniawski đã sáng tác một số tác phẩm, hầu hết đều để thể hiện kỹ năng chơi violin điêu luyện của ông, chứ chưa hẳn là những bản nhạc đẹp về giai điệu, có chiều sâu về nội dung, chứa đựng những xúc cảm mạnh mẽ. Và như thế là chưa đủ để nhiều người khâm phục, coi ông là một nhà soạn nhạc xuất sắc. Nhưng bản concerto này hoàn toàn khác biệt. Đây là một tác phẩm nổi bật của chủ nghĩa Lãng mạn, thể hiện được dấu ấn của thời đại: màu sắc phong phú, dàn nhạc được nâng tầm, đạt đến sự cân bằng, hài hoà với nhạc cụ độc tấu, âm nhạc giàu chất thơ nhưng cũng không thiếu những ngọn lửa bừng cháy của nghệ thuật trình tấu violin đỉnh cao, tất cả nằm trong một cấu trúc liền mạch và tự nhiên. Nói một cách đơn giản, tác phẩm là một ví dụ hoàn hảo về một bản nhạc được sáng tác để thể hiện được tài năng, trình độ và phẩm chất của một nhà soạn nhạc/nghệ sĩ biểu diễn.
Phân tích
Chương I
Chương I bắt đầu với một tâm trạng đầy bão tố với những đoạn độc tấu ngắn của horn và oboe. Sau màn giới thiệu bao quát của dàn nhạc, violin độc tấu bắt đầu khám phá những chất liệu của chủ đề, với đầy đủ những màn khoe kỹ thuật điêu luyện mà khán giả có thể mong đợi. Một chủ đề trữ tình tương phản theo sau. Bất ngờ khi dù là sáng tác của một trong những nghệ sĩ violin xuất sắc nhất trong thế hệ của mình, chương nhạc không hề có cadenza, thay vào đó, âm nhạc được đẩy đến một cao trào dữ dội. Phần phát triển và tái hiện cũng không tồn tại, chương nhạc tiến thẳng đến phần coda. Chương nhạc diễn ra đúng như những gì nghệ sĩ violin Boris Schwarz đã nhận xét về trường phái violin Nga: “thuần tuý cổ điển mà không khô khan, mãnh liệt mà không uỷ mị”.
Chương II
Phần coda của chương I được chuyển mượt mà vào chương II của bản nhạc không có quãng nghỉ. Một trong những khúc Romance đẹp đến nao lòng. Sự lãng mạn được hình thành từ những giai điệu du dương, chân thành nhất. Violin tấu lên những nét nhạc trữ tình, nhẹ nhàng, phảng phất u buồn như một aria trong một vở opera bel canto. Về chương nhạc này, nghệ sĩ violin Leopold Auer đã thốt lên: “Đó là một ca khúc được hát lên để chúng ta quên đi nhạc cụ”.
Chương III
Chương III được ghi chú là à la Zingara – theo phong cách Gypsy, một nghệ thuật trình diễn mà khán giả vốn rất quen thuộc với Brahms, bắt đầu với một đoạn cadenza ngắn, rực lửa với tốc độ chóng mặt. Sau đó âm nhạc trở nên ôn hoà hơn. Nếu chú ý, chúng ta sẽ phát hiện ra chủ đề thứ 2 trữ trình trong chương nhạc đầu tiên được tái hiện ở đây, tạo sự thống nhất cho tác phẩm. Một bản coda theo đúng chất “Wieniawski” thể hiện những gì tinh tuý nhất của nhà soạn nhạc: giai điệu đầy hào hứng và phấn khích đồng thời đòi hỏi những kỹ thuật thượng thặng từ nghệ sĩ độc tấu.
Buổi ra mắt tác phẩm ở Saint Petersburg được đón nhận nồng nhiệt. Nhà soạn nhạc César Cui đã thốt lên: “Tôi vẫn chưa hồi phục được sau những tác động của chương I Allegro”. Bản concerto cũng như một lời chào của Wieniawski tới khán giả Nga. Wieniawski cùng với Paganini, Vieuxtemps, Sarasate hay Kreisler sau này đã hình thành nên một trường phái sáng tác cho violin điêu luyện, đầy thách thức không chỉ đơn thuần về mặt kỹ thuật mà cả về việc thể hiện cảm xúc, trong đó bản Concerto violin số 2 này là một ví dụ tiêu biểu. Tác phẩm được xuất bản năm 1870 và Wieniawski đã đề tặng Sarasate bản nhạc này. Sau khi Wieniawski qua đời, Auer trở thành người thay thế ông tại nhạc viện Saint Petersburg và người học trò xuất sắc của Auer là Jascha Heifetz trở thành một trong những người đầu tiên nhiệt thành công diễn tác phẩm này trên phạm vi toàn thế giới.
Ngọc Tú tổng hợp
