Thông tin chung
Tác giả: Henri Vieuxtemps.
Tác phẩm: Concerto violin số 4 giọng Rê thứ, Op. 31
Thời gian sáng tác: Khoảng năm 1850-1851 tại Saint Petersburg.
Độ dài: Khoảng 28 phút.
Cấu trúc tác phẩm: gồm 4 chương
Chương I – Andante (Rê thứ)
Chương II – Adagio religioso (Mi giáng trưởng)
Chương III – Scherzo: Vivace – Trio: Meno mosso – Tempo (Rê thứ – Rê trưởng)
Chương IV – Finale marziale: Andante – Allegro (Rê thứ)
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani, harp và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Là nghệ sĩ violin xuất chúng của thời kỳ Lãng mạn, Vieuxtemps vô cùng thành thạo kỹ năng biểu diễn và hoàn toàn nắm bắt được những gì có thể và không thể thực hiện được trên violin và thúc đẩy các nghệ sĩ độc tấu đến giới hạn kỹ thuật của họ trong các bản concerto violin của mình. Chắc chắn Vieuxtemps chịu ảnh hưởng lớn từ Niccolò Paganini huyền thoại. Tuy nhiên, triết lý âm nhạc của họ lại rất khác nhau. Vieuxtemps luôn tìm cách tránh xa sự phô trương thái quá, và mặc dù các sáng tác của ông chắc chắn cực kỳ thách thức về mặt kỹ thuật nhưng ông không bao giờ hy sinh phần âm nhạc để đánh đổi lấy sự điêu luyện đến mức không thể kiềm chế được. Triết lý này đã in sâu vào tâm trí nhiều thế hệ học trò của ông, mà đại diện điển hình là Eugène Ysaÿe, người luông thường xuyên trích dẫn lời thầy mình: “Không phải chạy vì mục đích của việc chạy, hát, hãy hát lên”!
Vieuxtemps sáng tác tất cả 7 concerto violin, trong đó, bản số 4 và 5 là những tác phẩm nổi bật và ngày nay vẫn được nhiều nghệ sĩ danh tiếng lựa chọn biểu diễn. Năm 1846, Vieuxtemps tới Saint Petersburg, trở thành nghệ sĩ violin trong cung đình của Sa hoàng Nicholas I và giảng dạy. Và vào khoảng thời gian năm 1850-1851, Vieuxtemps đã hoàn thành bản Concerto violin số 4, tác phẩm được chính ông yêu thích nhất.
Đây là bản concerto violin đặc biệt trong danh mục sáng tác của Vieuxtemps. Về mặt cấu trúc, nó khá khác thường với những bản nhạc khác vì có tới bốn chương, trong đó chương thứ ba được chính Vieuxtemps khuyến cáo là có thể biểu diễn hoặc không, có lẽ do dựa trên chính kinh nghiệm của bản thân, lo sợ rằng sự phức tạp về mặt kỹ thuật ở đây sẽ tạo nên thử thách thật sự với bất kỳ nghệ sĩ violin nào. Về mặt nội dung, Concerto violin số 4 mang một vẻ đẹp hùng tráng. Hector Berlioz đã mô tả nó như một “bản giao hưởng với violin độc tấu”. Ở đây, có lẽ Berlioz có hàm ý so sánh với Harold en Italie của chính mình viết cho viola và dàn nhạc. Thực tế, phần sáng tác cho dàn nhạc của Vieuxtemps đầy tự tin, giàu màu sắc, đôi khi còn sáng tạo không kém gì phần dành cho violin. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng violin độc tấu vẫn là nhân vật chính của toàn bộ tác phẩm.
Phân tích
Chương I
Chương I Andante mở đầu lặng lẽ, mang sắc thái khá huyền ảo, theo phong cách hợp xướng nhà thờ với tiếng clarinet cất lên. Đây chỉ mới là sự khởi đầu của phần mở đầu rộng rãi, biểu cảm sâu lắng để rồi dần dần tăng tốc, với phần phối khí đầy đặn hơn, rồi thoáng trở nên dữ dội, cuồng nộ như một bản giao hưởng trước khi lắng xuống thành một nhịp điệu hành khúc trang nghiêm và motif ostinato xoáy tròn ở bộ dây gợi lên hình ảnh những đám mây cuồn cuộn. Cuối cùng, nghệ sĩ violin bước vào ở quãng cực cao, và bắt đầu một lời phản biện kịch tính, sôi nổi với sự hỗ trợ từ dàn nhạc. Một chủ đề đối lập trữ tình hoàn tất nguồn chất liệu của chương nhạc, và ngay sau đó nghệ sĩ độc tấu tung ra một đoạn cadenza nồng nhiệt những đáng sợ với kỹ thuật bấm ba và bốn dây cùng lúc đầy hiểm hóc. Một đoạn kết ngắn mang vẻ kiêu hãnh dần tan biến trên horn ngân dài, đóng vai trò kết nối sang chương kế tiếp.
Chương II
Chương II cũng mở đầu bằng một ý tưởng mang sắc thái hợp xướng, lần này trên bassoon và horn. Phần xuất hiện đầu tiên của violin chủ yếu là những nét trang trí, triển khai trên nền giai điệu này với tình cảm ấm áp. Tuy nhiên, sự nhiệt huyết và kỹ thuật điêu luyện ngay lập tức được triển khai: tác phẩm nhanh chóng trở nên kịch tính trong chốc lát. Khi cảm xúc lắng dịu, ta bắt gặp violin trong một khúc song tấu tinh khôi với harp, âm nhạc thánh thiện như ở trên thiên đường. Mọi thứ trở lại với âm hưởng thành kính của phần mở đầu, rồi tất cả được đẩy lên tới một cao trào ngắn ngủi của sự ngây ngất trước khi khép lại.
Chương III
Chương III là một scherzo ở giọng Rê thứ, chủ yếu dựa trên chủ đề mở đầu của violin, với tiết tấu dactyl (mạnh-nhẹ-nhẹ). Những câu nhạc uyển chuyển, khéo léo của scherzo trở thành xương sống cho một màn phô diễn kỹ thuật bùng nổ đáng kinh ngạc. Phần trio trung tâm được chuyển sang giọng Rê trưởng, mang sắc thái đồng quê hơn, với các quãng năm làm nền, và trên đó là những quãng ba, quãng sáu của violin độc tấu, được horn tiếp nhận và nhắc lại, gợi lên không khí săn bắn khó có thể nhầm lẫn. Sau khi phần scherzo trở lại, một đoạn coda lấp lánh đã khép lại chương nhạc rực rỡ này.
Chương IV
Chương IV được mở đầu bằng phần tái hiện chất liệu clarinet từ chương I do dàn nhạc đảm nhận, nhờ đó nghệ sĩ độc tấu được nghỉ ngơi đôi chút, kéo dài khi dàn nhạc cất lên giai điệu hành khúc rộn rã, trở thành tâm điểm của chương cuối. Nghệ sĩ độc tấu xuất hiện và sớm tiếp nhận giai điệu hành khúc, nhưng với sắc thái vui tươi và không quá khoa trương. Cứ mỗi lần giai điệu hành khúc này trở lại đều được violin làm rực sáng bằng những hợp âm ba dây và nhiều nốt rung dồn dập. Và càng tiến về cuối, violin càng đắm mình vào những màn biểu diễn điêu luyện ngoạn mục, cho đến tận những ô nhịp cuối cùng.
Bản Concerto violin số 4 này được Vieuxtemps sáng tác ở độ tuổi 30, thời điểm sung mãn nhất đối với một nghệ sĩ violin. Qua tác phẩm này, Vieuxtemps cho thấy mình là một nhà soạn nhạc mang trong mình suy nghĩ của thời đại. Với việc mở rộng sức biểu cảm của dàn nhạc, Vieuxtemps đã mở đường cho những nhạc sĩ thế hệ sau như Johannes Brahms hay Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Mọi thành viên trong dàn nhạc đều được huy động để tương tác với tuyến giai điệu violin độc tấu, và nhờ vậy tác phẩm trở nên rực rỡ, đầy màu sắc. Ngày nay, bản nhạc này tuy trở nên ít nổi tiếng hơn nhưng vẫn được một số nghệ sĩ tên tuổi lựa chọn để biểu diễn. Hilary Hahn, một trong những tài năng nổi bật nhất trong thế hệ đã nêu quan điểm của mình về tác phẩm: “Một số tác phẩm mang giá trị tình cảm vì hoàn cảnh lần đầu tiên bạn nghe chúng, hoặc vì niềm say mê thuở ban đầu, hoặc vì những nơi chúng dẫn bạn đến trong cuộc đời. Lại có một dạng tình cảm âm nhạc khác: đó là cảm giác như một tác phẩm nào đó dường như luôn hiện hữu, như thể nó vốn được sinh ra là để dành cho bạn, bởi cách tự nhiên mà nó bước vào kịch mục của bạn. Bạn tiếp nhận những tác phẩm ấy mà không cần đắn đo, thêm chúng vào bộ sưu tập âm nhạc của mình và mang theo suốt nhiều thập kỷ. Đối với tôi, Concerto violin số 4 giọng Rê thứ của Vieuxtemps nằm trong lãnh địa của cả hai loại tình cảm ấy.
Cobeo
