Thông tin chung
Tác giả: Giuseppe Verdi.
Thời gian sáng tác: Mùa xuân năm 1873.
Công diễn lần đầu: Tại sảnh khách sạn Delle Croce, Naples vào ngày 1/4/1873.
Độ dài: Khoảng 24 phút.
Cấu trúc tác phẩm: Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Allegro
Chương II – Andantino
Chương III – Prestissimo
Chương IV – Scherzo Fuga. Allegro assai mosso
Hoàn cảnh sáng tác
Đầu năm 1873, Aida sẽ có lần ra mắt tại Naples nên Verdi đã tới đó từ tháng 11/1872 để giám sát quá trình dàn dựng. Tuy nhiên, giọng nữ cao Teresa Stolz, người sẽ vào vai chính bị ốm khiến mọi thứ bị đình trệ. Verdi bỗng nhiên thấy mình rảnh rỗi trong ba tuần lễ. Thay vì nghỉ ngơi hay lên kế hoạch một vở opera mới, thật bất ngờ khi Verdi dành toàn bộ quãng thời gian này cho một bản tứ tấu dây, điều tưởng như xa lạ đối với một nhà soạn nhạc mà danh tiếng được xây đắp hoàn toàn dựa trên những vở opera. Trên thực tế, những người quen biết Verdi đều nói rằng ông rất thân thuộc với những tứ tấu dây của Haydn, Mozart và Beethoven, thường xuyên để những bản nhạc này trên giá sách ở đầu giường và nghiên cứu chúng. Verdi cũng luôn nhắc nhở học trò của mình rằng thể loại này có một mô hình tổ chức rõ ràng.
Và vào ngày 1/4/1873, tại sảnh khách sạn Delle Croce, nơi Verdi đang dừng chân, bản tứ tấu đã được công diễn ra mắt với những nghệ sĩ là nhạc công trong dàn nhạc của nhà hát. Không có ghi chú cụ thể về tên của họ, ngoài việc xác định hai người chơi violin là anh em Pinto, Salvadore (viola) và Giaritiello (cello). Những vị khách ít ỏi có mặt đã rất ngạc nhiên và thích thú. Sau khi kết thúc tác phẩm, họ đề nghị được nghe lại và Verdi đã đồng ý. Mặc dù vậy, nhà soạn nhạc không tỏ ra coi trọng tác phẩm của mình, ông cho biết: “Tôi đã viết một tứ tấu trong những lúc rảnh rỗi ở Naples. Tôi đã cho trình diễn nó trong một buổi tối tại nhà mình, mà không hề coi trọng nó và cũng không mời bất kỳ ai cụ thể. Chỉ có bảy hoặc tám người thường đến chơi với tôi có mặt. Tôi không biết bản tứ tấu hay hay dở, chỉ biết rằng đó là tứ tấu”.
Phân tích
Chương I
Bản tứ tấu giọng Mi thứ này của Verdi không mang phong cách cổ điển Vienna nhưng vẫn duy trì một kết cấu nhẹ nhàng và đầy đủ các yếu tố của giai đoạn này để người nghe gợi nhớ lại thời kỳ đó. Verdi xử lý hình thức sonata cổ điển dễ dàng và tinh tế trong Chương I, chứa đựng vô số ý tưởng được miêu tả sắc nét nằm trong một thiết kế được kiểm soát chặt chẽ. Mở đầu là một giai điệu trầm tối u sầu trên violin 2, được nhắc lại và cuối cùng mở rộng. Violin lặp lại trên một quãng tám cao hơn. Những nhà phân tích chỉ ra rằng có những gợi ý trong Aida, cụ thể là sự ghen tuông của Amneris trong chủ đề này. Một fugue ngắn xuất hiện, ý tưởng mới lặng lẽ được hình thành, điều chỉnh không ngừng nghỉ, kết hợp đối âm với chủ đề mở đầu và mở rộng thành những hợp âm mạnh mẽ. Chủ đề hai điềm tĩnh xuất hiện với những đường nét duyên dáng và hoà âm nhẹ nhàng biểu cảm gợi nhớ không thể nhầm lẫn đến Mendelssohn. Phần phát triển được kiềm chế ở cường độ pp là sự đan xen tuyệt vời giữa chủ đề đầu tiên và các nốt nhạc staccato, được lan toả trong sự đối lập chặt chẽ. Trong phần tái hiện, Mendelssohn lại hoàn toàn tập trung và chủ đề Mendelssohn, mở đầu ở giọng Mi trưởng nhưng rồi chuyển sang Mi thứ ở phần coda.
Chương II
Chương II giọng Đô trưởng là sự pha trộn giữa minuet và mazurka, tái hiện một phần tinh thần của Haydn theo diễn đạt cá nhân của Verdi. Nhà soạn nhạc ghi chú cụ thể cho chương nhạc là “với sự tao nhã” và “sự ngọt ngào tuyệt vời nhất”. Chủ đề chính tao nhã cầu kì bất ngờ bị đe doạ thô bạo từ những đợt bùng nổ forte dữ dội rồi được cô đọng lại nhưng ở giọng Son giáng trưởng xa xôi, nằm giữa hai ý tưởng tương phản rõ ràng: một giai điệu đơn giản, nhẹ nhàng ở giọng La thứ, sau đó biểu cảm và trữ tình hơn ở giọng Si trưởng và một chủ đề đầy nhiệt huyết trong những nốt móc kép mạnh mẽ ở giọng La thứ. Chương nhạc khép lại với một coda tinh tế kết hợp những gì đã xảy ra trước đó.
Chương III
Chương III trở lại giọng Mi thứ chứa đựng nhiều điểm nhấn sắc sảo và sự tương phản đột ngột, là một scherzo ma quỷ với nhiểu nét tương đồng trong phần ballet của Macbeth. Chương nhạc cũng có một phần hồi tưởng kỳ lạ đến phần scherzo trong bản tứ tấu dây cuối cùng của Beethoven. Trio giọng La trưởng là nơi có tính chất Ý nhất trong toàn bộ tác phẩm – một giai điệu đầy phóng khoáng được cello hát lên, violin nối tiếp trên nền pizzicato đơn giản. Phần mở đầu được nhắc lại theo đúng truyền thống.
Chương IV
Đã có nhiều tiền lệ cho việc sáng tác fugue cho chương kết trong các tứ tấu dây cổ điển. Verdi đã đặt dấu ấn của riêng mình với chỉ dẫn scherzo fuga cho thấy rõ sự kết hợp của hai yếu tố này. Đây là một fugue vui vẻ, không uy nghiêm, không nặng nề được học giả Julian Budden miêu tả là “một Grosse Fuge nhẹ nhàng”, ám chỉ rõ ràng đến tứ tấu của Beethoven. Giai điệu chính được luân phiên qua các nhạc cụ theo hình thức đối âm. Càng về cuối kết cấu càng trở nên mỏng manh hơn nhưng chủ đề chính được phát triển càng thêm vui vẻ và kết thúc trong sự sôi động, gợi nhắc rõ ràng về những gì sẽ xảy ra trong màn cuối Falstaff, ra đời 20 năm sau đó.
Verdi khẳng định chỉ viết bản tứ tấu dây này trong lúc giải trí. Ông không hề có ý định xuất bản hay trình diễn lại tác phẩm này. Phải đến ba năm sau, tại khách sạn Hôtel de Bade, Paris, bản nhạc này mới được xuất hiện lần nữa trước khoảng 100 khán giả và lại được tán thưởng nhiệt liệt. Dưới sự thúc giục từ phía Giulio Ricordi, nhà xuất bản của Verdi, bản tứ tấu dây này mới được phổ biến. Trong những năm đầu của thế kỉ 20, nó không được xuất hiện thường xuyên nhưng ngày nay đã trở thành một tác phẩm quen thuộc của các nhóm tứ tấu dây. Trong nó chứa đựng cá tính mạnh mẽ mà sự duyên dáng và nhẹ nhàng của những nét chạm khắc ẩn chứa một nghệ thuật thủ công tinh xảo.
Cobeo tổng hợp
