Thông tin chung
Tác giả: Igor Stravinsky.
Tác phẩm: Concerto violin giọng Rê trưởng
Thời gian sáng tác: Bắt đầu vào đầu năm 1931 và hoàn thành vào tháng 9/1931.
Công diễn lần đầu: Ngày 23/10/1931 tại Berlin với Samuel Dushkin độc tấu và nhà soạn nhạc chỉ huy Berlin Radio Orchestra.
Độ dài: Khoảng 22 phút.
Cấu trúc tác phẩm: Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Toccata
Chương II – Aria I
Chương III – Aria II
Chương IV – Capriccio
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, piccolo, 2 flute, 2 oboe, English horn, 3 clarinet, 3 bassoon (bassoon 3 kiêm contrabassoon), 4 horn, 3 trumpet, 3 trombone, tuba, timpani, bass drum và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Trong những năm 1920, Stravinsky tiếp tục hành trình tìm kiếm một thứ âm nhạc được xây dựng theo kiểu “kiến trúc”, không có nội dung tâm lý hoặc tính mô tả và được dựa trên kỹ thuật âm nhạc nghiêm ngặt. Tại hầu hết các cuộc phỏng vấn trong khoảng thời gian này, ông đều nói về sở thích của mình đối với cấu trúc, hình học và trật tự. “Mục tiêu của tôi là hình thức”, đó chính là phương châm của ông.
Sau thảm cảnh còn sót lại của thế chiến thứ nhất, các nghệ sĩ trên khắp châu Âu bắt đầu cố gắng tạo ra một sự rõ ràng, tĩnh lặng và khách quan mới trong các tác phẩm của họ, thường xuyên liên tưởng đến các phong cách và hình thức trừu tượng trong quá khứ. Stravinsky, một cách tự nhiên, là người tiên phong trong phong trào mới này, trào lưu nhanh chóng được gọi là “Chủ nghĩa Tân Cổ điển”. Bất chấp việc bản thân nhà soạn nhạc không thích thuật ngữ này, ông cho rằng: “Từ này đã bị lạm dụng. Nó chả có ý nghĩa gì cả” thì bản Concerto violin của ông, với tính chất vui tươi và cảm giác nhẹ nhàng, được coi là một ví dụ điển hình cho trường phái này.
Ý tưởng về việc Stravinsky sáng tác một bản concerto violin nảy sinh từ Willy Strecker, người đứng đầu nhà xuất bản Schott & Sons của Đức, nơi từng in ấn hầu hết các tác phẩm của nhà soạn nhạc kể từ Petrushka và Samuel Dushkin, một nghệ sĩ violin người Ba Lan đang sinh sống tại Paris, từng là học trò của Leopold Auer và Fritz Kreisler. Strecker đã đặt vấn đề với Stravinsky. Lúc đầu, nhà soạn nhạc lưỡng lự, nghi ngờ về khả năng của mình trong việc sáng tác một tác phẩm đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện cho violin, nhạc cụ mà ông không thông thạo. Trong tự truyện của mình, Stravinsky cho biết: “Tôi do dự bởi vì tôi không phải là một nghệ sĩ violin và tôi sợ rằng kiến thức nhỏ của tôi về nhạc cụ đó sẽ không đủ để giúp tôi giải quyết nhiều vấn đề bắt buộc sẽ nảy sinh trong quá trình thực hiện, đặc biệt là sáng tác, một tác phẩm lớn”. Strecker đã bảo đảm rằng Dushkin sẽ đưa ra những chỉ dẫn hữu ích. Về phía Dushkin, ông đã đưa ra những ví dụ về Joachim với Brahms hay David với Mendelssohn để thuyết phục Stravinsky. Stravinsky cũng tìm kiếm lời khuyên từ Hindemith và nhận được câu trả lời rằng đó không phải là trở ngại, trái lại, chắc chắn nó sẽ “tránh được một kỹ thuật thông thường và sẽ làm nảy sinh những ý tưởng mà chuyển động quen thuộc của các ngón tay sẽ không được đề xuất”. Họ đã gặp nhau tại biệt thự của Strecker ở Wiesbaden, Đức và cuối cùng, Stravinsky, người hiếm khi tỏ ra thiếu tự tin, đã sẵn sàng cho một thử thách mới.
Dushkin kể lại rằng trong một bữa ăn trưa của hai người tại Paris: “Stravinsky lấy ra tờ giấy và viết xuống một hợp âm và hỏi tôi liệu nó có thể chơi được không. Tôi chưa bao giờ thấy một hợp âm nào có độ dài lớn như vậy, từ Rê lên đến La của quãng trên. Và tôi đã nói “Không”. Stravinsky buồn bã “Tiếc thật”! Sau khi về nhà, tôi đã chơi thử và thật ngạc nhiên, quãng 11 đó khá dễ chơi và âm thanh khiến tôi mê mẩn. Tôi đã gọi điện ngay cho Stravinsky để báo cho biết rằng nó có thể chơi được. Hơn 6 tháng sau, khi buổi hoà nhạc kết thúc, tôi có thể hiểu được sự thất vọng của anh ấy khi tôi trả lời “Không”. Hợp âm này, trong những vẻ ngoài khác nhau, bắt đầu mỗi chương nhạc. Stravinsky đã gọi nó là “cuốn hộ chiếu” để đến với bản concerto. Cùng nhau, họ đã hợp tác để có được một tác phẩm trọn vẹn. Stravinsky trình bày ý tưởng và Dushkin đưa ra đề xuất. Dushkin kể lại: “Bất cứ khi nào anh ấy chấp nhận một đề nghị của tôi, ngay cả sự thay đổi đơn giản như mở rộng phạm vi của violin bằng cách kéo dài câu nhạc lên một quãng tám trên và dưới, Stravinsky sẽ thay đổi nền tảng một cách tương ứng. Anh ấy đã hành xử như một kiến trúc sư, người mà nếu được đề nghị thay đổi một căn phòng trên tầng ba thì sẽ xuống sửa tận phần móng để giữ tỷ lệ của toàn bộ cấu trúc”.
Phân tích
Chương I mở đầu bằng “cuốn hộ chiếu” dành cho violin độc tấu và bè cello cùng double bass chơi pizzicato, mở đường cho một Toccata tươi sáng. Ý tưởng chính của chương nhạc xuất hiện vui vẻ trên trumpet và nhanh chóng được violin độc tấu trình tấu lại. Chủ đề này được trình bày lại và phát triển trong suốt chương nhạc và chỉ trở về dạng ban đầu khi ở gần cuối. Về mặt cấu trúc, chương nhạc rõ ràng giống với âm nhạc của Bach, nhà soạn nhạc thường xuyên cung cấp nguồn cảm hứng cho Stravinsky trong những sáng tác thời kỳ “Tân Cổ điển” của ông. Toccata, theo đúng như tên gọi của nó, là một tác phẩm đòi hỏi sự khéo léo, nhanh nhạy về mặt kỹ thuật. Trong chương nhạc này, mặc dù có sự biến đổi về nhịp điệu đặc trưng của Stravinsky, nó vẫn tuân thủ theo tốc độ ổn định xuyên suốt theo đúng phong cách Baroque. Nhưng tính hiện đại của âm nhạc cũng được thể hiện rõ ràng. Một cách mơ mộng, ta có thể hình dung Stravinsky đang đi dạo quanh Paris trong một ngày nắng xuân rực rỡ.
Chương II có một tâm trạng u sầu hơn, tuy nhiên được chạm trổ với những đường nét mỉa mai táo tợn xuyên suốt. Sau hợp âm của “cuốn hộ chiếu” mở đầu, violin bắt đầu với một giai điệu buồn bã nhưng nhanh chóng tràn ngập những nét trang trí – lại là một hình ảnh thường gặp trong các tác phẩm Baroque. Một ý tưởng âm nhạc khác nhẹ nhàng hơn, được chơi đảo phách xuất hiện trên dàn dây phía dưới âm vực cao của violin độc tấu, hiếm khi chạm đến âm vực của nhạc cụ này. Sau đó âm nhạc trở nên rời rạc hơn và được phát triển đến một cao trào trong một hợp âm giảm dần của bộ hơi. Chủ đề chính xuất hiện trở lại.
Chương III có một tâm trạng đối lập, chân thành, cảm động và xinh đẹp. Hợp âm “cuốn hộ chiếu” lanh lảnh hơn ở đầu chương nhạc, dẫn đến một giai điệu sâu lắng cho violin độc tấu. Nhịp độ tăng nhanh dẫn đến một đoạn tương phản có phần đệm nhịp nhàng, trước khi quay lại chủ đề chính.
Những gì thuộc về bóng tối còn sót lại đã bị cuốn đi khi hợp âm “cuốn hộ chiếu” mở ra trong chương IV vui tươi. Sau một số nét nhạc hoa mỹ, nghệ sĩ độc tấu giới thiệu một giai điệu mộc mạc bên trên phần đệm hài hước của bassoon. Khi chương nhạc tiến triển, nếu chúng ta lưu ý thì có thể sẽ nhận ra những liên tưởng đến bản Concerto cho 2 violin của Bach, một tác phẩm yêu thích của Stravinsky. Chính Stravinsky đã thú nhận đây chính là nguồn cảm hứng cho đoạn nhạc sau đó, khi violin độc tấu đối thoại với concertmaster của dàn nhạc. Nhịp độ của chương nhạc được đẩy lên nhanh hơn đưa tác phẩm kết thúc trong sự phấn khích và thoải mái.
Stravinsky nói với Strecker rằng ông muốn: viết một bản concerto điêu luyện thực sự nhưng với kết cấu đặc trưng của nhạc thính phòng thay vì một tác phẩm lớn dành cho dàn nhạc. Bản concerto violin này cho ta thấy một Stravinsky tuyệt vời ra sao trong chủ nghĩa Tân Cổ điển, hay nói đúng hơn là Tân Baroque. Đặc điểm của tác phẩm là một cảm giác nhịp nhàng không ngừng nghỉ. Đó chính là lý do tại sao George Balanchine đã đưa bản concerto violin này trở thành nhạc nền cho vở ballet của ông có tên Balustrade vào năm 1941. Và chính Stravinsky đã coi dàn dựng đó là một trong những vở ballet sử dụng âm nhạc của mình thành công nhất.
Ngọc Tú tổng hợp
