À, cái bạn concertmaster (trưởng dàn nhạc). Người nghệ sĩ violin đầy tự tin tản bước dọc sân khấu sau khi tất cả các nhạc công của dàn nhạc đã vào vị trí, nâng cây vĩ lên, đợi kèn oboe chơi nốt La và chỉnh âm cho cả dàn nhạc. Khi nhạc trưởng bước ra, concertmaster là người duy nhất bắt tay nhạc trưởng. Và khi dàn nhạc ngồi xuống, nhạc trưởng vung cây baton lên và âm nhạc bắt đầu. Dù bạn cố gắng thưởng thức âm nhạc, vẫn luôn có những câu hỏi nhức nhối trong tâm khảm. Mối liên hệ giữa concertmaster và nhạc trưởng là gì nhỉ? Vì sao concertmaster luôn là một nghệ sĩ violin?
Chúng tôi sẽ cố gắng tìm hiểu gốc rễ vì sao concertmaster luôn là một nghệ sĩ violin. Với sự giúp đỡ của Acton Ostling, giáo sư âm nhạc của trường Âm nhạc Louisville, người từng viết một bài báo thú vị về sự phát triển của nhạc trưởng vào năm 1973. Vâng, chúng ta cần nói về dẫn dắt dàn nhạc bởi vì bạn sẽ thấy chúng ta không thể thể nói về “trùm” dàn nhạc mà không nói tới “trùm” baton.
Trong thời kỳ Baroque, đàn harpsichord là một nhạc cụ cốt yếu của dàn nhạc. Là một nhạc cụ hợp âm, chúng có thể thể hiện đầy đủ những hòa âm của tác phẩm. Vì thế các nhà soạn nhạc thời kỳ này bắt đầu ngồi chơi harpsichord để đảm bảo bản nhạc chơi suôn sẻ nhất có thể. Đó là một bước tiến tuyệt vời và các nhà soạn nhạc như C.P.E Bach tuyệt đối tin tưởng vào tính hiệu quả của nó. Nhưng cách chỉ huy này tồn tại vài vấn đề. Cụ thể là để chơi harpsichord tốt cần duy trì cả hai tay trên phím nhạc và việc gật đầu để chỉ huy thì chỉ thể hiện được mong muốn của nhạc trưởng sơ lược mà thôi. Nhưng đó là cách tốt nhất dàn nhạc có thể thực hiện, ít nhất cho đến khi violin xuất hiện.
Đến cuối thế kỷ 17, xuất hiện một làn sóng các nghệ sĩ violin tài năng, đồng thời cũng là những nhà soạn nhạc bậc thầy. Hãy nghĩ đến những nhà soạn nhạc như Corelli hay Vitali.
Họ đưa những tiếng hoang dã và tươi mới của violin vào dàn nhạc. Cũng như những nghệ sĩ chơi harpsichord, những nghệ sĩ vĩ cầm điêu luyện nhất (những người ngồi ở ghế đầu tiên) cũng chỉ huy khi họ chơi nhạc. Và nó dễ dàng hơn rất nhiều so với việc làm như vậy từ bàn phím. Họ có thể di chuyển cây vĩ cầm của mình để dẫn nhịp mà không làm gián đoạn cuộc chơi. Nếu mọi thứ thực sự vượt quá tầm kiểm soát, họ thậm chí có thể sử dụng cây vĩ của mình như là cây baton chỉ huy để dàn nhạc chơi suôn sẻ trở lại.
Với những vở opera hay tác phẩm cho dàn nhạc có sử dụng dàn hợp xướng, concertmaster và nhạc trưởng chỉ huy từ harpsichord sẽ chia sẻ trách nhiệm với nhau. Nhà soạn nhạc sẽ chơi những gam trầm bằng đàn harpischord và hỗ trợ ca sĩ còn concertmaster sẽ dẫn dắt các nhạc công chơi nhạc cụ. Đó có vẻ là một sự sắp xếp hoàn hảo nhưng thử tưởng tượng dàn nhạc có một vị nhạc trưởng xấu tính mắc bệnh ngôi sao và nay chúng ta có hẳn hai vị như vậy. Xung đột là không thể tránh khỏi khi có hai nhạc trưởng cùng lúc, một phần cũng vì cái tôi của nam giới có thể là một thứ mong manh đáng xấu hổ. Dàn nhạc có thể bị chia rẽ, một số theo concertmaster, số còn lại theo nhà soạn nhạc chơi harpsichord.
Trong trận chiến này concertmaster đã thắng. Lý do chủ yếu là vì các nhà soạn nhạc bắt đầu viết những bản nhạc có tính hòa âm cao nên họ không cần phải tha cây harpsichord đi theo nỗi lần biểu diễn nữa. Và vì các nghệ sĩ violin vẫn còn đó, concertmaster trở thành người huấn luyện cho các nhạc công. Bạn thấy concertmaster bắt đầu dàn nhạc, giúp mọi người chuẩn bị và chơi nhạc cùng dàn nhạc.
Nhưng trở thành người huấn luyện nhạc công là một chặng đường dài. Như nghệ sĩ violin kiêm giáo sư Đại học Cardiff Robert Stowell viết, vào thế kỷ 18, concertmaster cần không chỉ tài năng mà còn phải có sức cuốn hút (để được các nhạc công ủng hộ), có khả năng cảm nhận sắc thái cảm xúc của tác phẩm (công việc của nhạc trường), có khả năng giữ nhịp độ cho dàn nhạc và phát triển kĩ năng của các nhạc công trong dàn nhạc. Nhưng họ lại chỉ được trả công bèo bọt cho công việc của mình.
Đến cuối thế kỷ 18, concertmaster thấy mình gặp cùng khó khăn với những người chơi đàn phím trước kia, vừa chơi vừa chỉ huy càng ngày càng khó. Dàn nhạc trở nên lớn hơn, tác phẩm trở nên phức tạp hơn và họ thấy mình cần dùng cây vỹ để chỉ huy các nhạc công ngày càng nhiều. Giải pháp? Miễn concertmaster khỏi nhiệm vụ chỉ huy và bổ nhiệm người dẫn dắt dàn nhạc chuyên biệt để người chơi violin chính có thể tập trung vào chơi nhạc.
Ngày nay chúng ta vẫn có concertmaster nhưng với vai trò hoàn toàn khác với người đồng cấp thời Baroque. Concertmaster ngày nay chỉnh âm cho dàn nhạc, chơi các đoạn độc tấu và quyết định bè violin chơi như thế nào, đồng thời là cầu nối giữa nhạc trưởng và nhạc công trong dàn nhạc. Họ cũng có thể đảm nhận vai trò của nhạc trưởng khi cần.
Thực tế thì concertmaster không phải lúc nào cũng là một nghệ sĩ chơi violin. Stowell trích lời của nhà soạn nhạc Johann Joachim Quantz nói rằng concertmaster không phải là nghệ sĩ violin theo quy định nhưng bổ nhiệm một nghệ sĩ violin làm concertmaster dễ dàng được chấp nhận hơn với các nhạc công khác. Nhà soạn nhạc, nhạc trưởng và giáo sư Đại học Columbia Carl Bettendorf cũng đồng tình: “Dàn nhạc thời Baroque chủ yếu gồm bộ dây nên đương nhiên trong hầu hết các trường hợp, nghệ sĩ violin số một sẽ dẫn dắt.” Bettendorf cũng nói concertmaster không phải là nghệ sĩ violin nếu tác phẩm không dùng violin. Ví dụ như trong Bach Brandenburg Concerto số 6 hay Brahms serenade số 2, hai tác phẩm không sử dụng violin. Vì thế, nghệ sĩ viola chính đảm nhận vai trò concertmaster.
Nếu bạn thấy tiếc vì sinh muộn vài thế kỷ để xem một buổi hòa nhạc hoàn toàn do concertmaster chỉ huy thì xin đừng buồn. Nó không phổ biến nhưng nó vẫn xảy ra. Ví dụ năm 2014, David Kim, concertmaster của Philadelphia Orchestra, chỉ huy dàn nhạc luyện tập Holberg Suite.
Nhaccodien.info dịch
Nguồn: wqxr.org
