Thông tin chung
Opera: Ruslan và Lyudmila
Tác giả: Mikhail Glinka
Kịch bản: Valerian Shirkov với sự đóng góp nhỏ từ Mykola Markevych và Nestor Kukolnik (dựa theo trường ca cùng tên của Alexander Pushkin) và một vài người khác, trong đó có cả chính Glinka.
Thời gian sáng tác: Từ năm 1837-1842
Công diễn lần đầu: Tại Bolshoi Kamenny Theatre, Saint Petersburg vào ngày 9/12/1842 (27/11/1842 theo lịch Nga).
Độ dài: Khoảng 3 giờ
Nhân vật/Loại giọng:
Ruslan, Hiệp sĩ người Kiev, hôn phu của Lyudmila: Bass
Lyudmila, Người yêu của Ruslan: Soprano
Svetozar, Đại công tước Kiev, cha của Lyudmila: Bass
Ratmir, Hoàng tử Khazar: Contralto
Farlaf, Hiệp sĩ Viking: Bass
Gorislava, Tù nhân của Ratmir: Soprano
Finn, Phù thuỷ tốt bụng: Tenor
Naina, Nữ phù thuỷ độc ác: Mezzo-soprano
Bayan, Một người hát rong: Tenor
Thành phần dàn nhạc: 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet (giọng La và Si giáng), 2 bassoon, contrabassoon, 4 horn (giọng Si giáng, Đô, Rê giáng, Rê, Mi giáng, Mi, Pha, Son và La), 2 trumpet (giọng Đô, Rê, Mi giáng, Mi và Pha), 3 trombone (alto, tenor và bass), tuba, timpani, snare drum, bass drum, cymbals, tambourine, tam-tam, triangle, glockenspiel, glass harmonica, piano, harp và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Sau sự thành công của vở opera Một cuộc đời vì Sa hoàng vào tháng 12/1836, Glinka đã trở thành nhân vật nổi tiếng nhất trong giới âm nhạc Nga. Ít lâu sau, ông được bổ nhiệm làm nhạc trưởng của Dàn hợp xướng cung đình. Chính vào thời điểm này, Glinka quyết định sáng tác một vở opera mới và ông lựa chọn trường ca Ruslan và Lyudmila của người bạn thân Pushkin. Ban đầu, Glinka muốn đích thân Pushkin là người viết kịch bản cho vở opera của mình. Nhà thơ cũng đã nhận lời nhưng cái chết của Pushkin vào ngày 10/2/1837 đã khiến Glinka phải tìm kiếm sự giúp đỡ từ những cá nhân khác: “Ý tưởng đầu tiên về Ruslan và Lyudmila được danh hài nổi tiếng của chúng ta, Shakhovsky gợi ý cho tôi… Trong một buổi tối tại nhà Zhukovsky, Pushkin, khi nói về bài thơ Ruslan và Lyudmila của mình, đã cho biết rằng ông sẽ sửa đổi rất nhiều chỗ; tôi đã muốn biết rõ từ ông ấy những sửa đổi cụ thể nào mà ông dự định thực hiện, nhưng cái chết đột ngột của ông đã không cho phép tôi thực hiện ý định đó”.
Để có được kịch bản hoàn chỉnh của Ruslan và Lyudmila, Glinka đã phải chờ đợi trong một khoảng thời gian dài. Có tổng cộng sáu người đã ít nhiều tham gia vào việc xây dựng kịch bản. Glinka đã sáng tác nó từng phần và không theo thứ tự biểu diễn trong suốt sáu năm, với nhiều tiết mục được sáng tác trước cả khi kịch bản được viết xong. Cùng với đó, công việc tại Dàn hợp xướng cung đình rất bận rộn, chiếm khoảng thời gian lớn của Glinka: “Tôi luôn sáng tác vào buổi sáng sau khi uống trà, nhưng luôn bị gián đoạn: chưa kịp viết xong một hai trang thì người hầu lại bước vào, đứng nghiêm và lễ phép báo: ‘Thưa ngài! Các ca sĩ đã tập trung và đang đợi ngài’”. Cuộc sống cá nhân của Glinka trong giai đoạn này cũng không suôn sẻ. Mối quan hệ của ông với vợ, Maria ngày một xấu đi. Năm 1839, Glinka đem lòng yêu Ekaterina, một nghệ sĩ piano tài ba. Họ chia sẻ tình yêu âm nhạc và thường xuyên biểu diễn cùng nhau. Tuy nhiên, Ekaterina bị ốm nặng và theo lời khuyên bác sĩ, phải rời khỏi Saint Petersburg để chuyển đến miền nam, nơi có khí hậu ôn hoà hơn để tĩnh dưỡng. Trong quá trình chăm sóc của Ekaterina, Glinka đã bỏ bê công việc tại Dàn hợp xướng cung đình và bị sa thải khỏi đây vào tháng 12/1839. Vì thủ tục ly dị Maria chưa được hoàn tất, Glinka phải ở lại. Đêm Ekaterina rời thành phố, Glinka đã thức trắng sáng tác: “Cả đêm tôi trong trạng thái sốt cao, trí tưởng tượng bừng tỉnh và chính khi đó tôi đã hình thành phần finale của opera, sau này trở thành nền tảng cho overture của vở Ruslan và Lyudmila”.
Đến năm 1842, vở opera hoàn tất và các buổi luyện tập ở Bolshoi Kamenny Theatre, Saint Petersburg bắt đầu ngay sau đó. Ngày 27/11/1842, Ruslan và Lyudmila ra mắt công chúng dưới sự chỉ huy của Karl Albrecht. Đêm diễn là một thất bại. Nhà phê bình Yuri Arnold viết trong nhật ký: “Buổi ra mắt đầu tiên diễn ra một cách nhạt nhẽo, thiếu thân thiện, dài dòng. Thành công yếu ớt; khán giả rõ ràng là cảm thấy chán”. Đến màn cuối, gia đình hoàng gia trong lô chính bỏ ra về. Glinka nhớ lại: “Khi màn khép lại, khán giả bắt đầu gọi tên tôi, nhưng tiếng vỗ tay rất yếu ớt, xen lẫn với tiếng suỵt vang lên từ phía sân khấu và dàn nhạc. Tôi quay sang tướng Dubelt đứng bên cạnh hỏi: “Có vẻ họ đang la ó, tôi có nên ra chào không?”. Ông ta đáp: “Ra đi, Chúa Jesus còn phải chịu đựng nhiều hơn cậu”. Nhiều yếu tố đều chống lại nhà soạn nhạc. Trước hết, họa sĩ thiết kế sân khấu mâu thuẫn với giám đốc nhà hát nên cố tình tạo ra những phông nền thô kệch, tầm thường. Glinka nhớ lại: “Lâu đài trông như doanh trại, những bông hoa trên sân khấu thì bị tô vẽ xấu xí bằng loại màu đơn giản rẻ tiền… Tóm lại, đó không phải là phông nền mà là một cái bẫy cho diễn viên”. Trước buổi diễn, ca sĩ chính bị ốm, phải thay thế bằng một nghệ sĩ trẻ non kinh nghiệm. Tuy nhiên, trong mùa diễn 1842-1843, Ruslan và Lyudmila đã được đón nhận với 32 buổi. Theo nhà nghiên cứu Abram Gozenpud, lỗi không phải ở bản thân tác phẩm, mà là ở công chúng, những người chưa sẵn sàng chấp nhận những cách tân của Glinka, xa rời truyền thống opera Ý và Pháp: “Lần đầu tiên làm quen với kiệt tác của Glinka vào năm 1842 đã làm người nghe bất ngờ: những khuôn mẫu cốt truyện quen thuộc được lấp đầy bằng nội dung mới. Âm nhạc của những vở opera cổ tích xưa chỉ là minh họa cho sự thay đổi tình huống, nhưng ở đây, nó đã mang một ý nghĩa độc lập”.
Tóm tắt nội dung
Thời gian: Trong khoảng thế kỷ thứ 9-13.
Địa điểm: Kiev và nhiều địa điểm giả tưởng khác.
Màn I
Trong đại sảnh của Svetozar, lễ cưới của Ruslan và Lyudmila đang được tổ chức. Các vị khách quý lắng nghe Bayan hát một bài ca báo trước điềm gở cho cô dâu chú rể, rồi sau đó là niềm hạnh phúc đến từ tình yêu đích thực. Lyudmila, buồn bã trước viễn cảnh phải rời xa cha mình, gửi lời an ủi đến hai chàng cầu hôn không thành, Farlaf và Ratmir, rồi sau đó nguyện gắn bó với Ruslan. Svetozar ban phước lành cho đôi vợ chồng. Bất chợt, mọi thứ trở nên tối tăm và sấm chớp vang lên. Xuất hiện một câu thần chú khiến mọi người tê liệt trong khi hai con quái vật bắt cóc Lyudmila đi. Khi ánh sáng trở lại và mọi người thoát khỏi trói buộc, họ hoảng loạn vì sự biến mất của cô dâu. Svetozar hứa sẽ trao một nửa vương quốc và Lyudmila cho người mang cô trở về. Ba chàng trai cầu hôn chuẩn bị lên đường tìm Lyudmila.
Màn II
Cảnh 1: Ruslan tình cờ đến được hang động của phù thuỷ tốt bụng Finn, người kể cho anh biết rằng phù thủy độc ác Chernomor đã bắt cóc Lyudmila và Ruslan chính là người sẽ đánh bại hắn. Ruslan hỏi Finn tại sao ông lại sống ở nơi hoang vắng này, và Finn kể câu chuyện cách đây nhiều năm, khi ông còn là một người chăn cừu ở quê nhà xa xôi (ông nói mình là “người Phần Lan”) và đã yêu say đắm một cô gái xinh đẹp tên Naina. Khi Naina từ chối lời tỏ tình của ông, ông đi chiến đấu với kẻ thù để giành lấy chiến lợi phẩm. Trở về, ông đem tặng nó cho Naina, nhưng cô vẫn một lần nữa từ chối ông. Sau đó, ông quyết định học phép thuật để giành được cô; nhiều năm trôi qua, qua phép thuật ông cuối cùng triệu hồi được một bà già lưng gù tóc bạc, đó chính là Naina, người giờ đây yêu ông điên cuồng. Ông đã chạy trốn bà và từ đó ẩn náu tránh mặt. Vì bị ông bỏ rơi, Naina tràn ngập hận thù, và sẽ trút giận lên bất cứ cặp đôi nào yêu nhau. Finn đảm bảo với Ruslan rằng Lyudmila sẽ không bị tổn hại và chỉ dẫn anh đi về phía bắc, rồi hai người chia tay.
Cảnh 2: Giữa chốn hoang vắng, Farlaf hèn nhát đang phân vân không biết có nên tiếp tục tìm kiếm Lyudmila hay không, thì Naina già nua xuất hiện. Bà hứa sẽ mang Lyudmila về cho anh và đuổi Ruslan đi. Bà biến mất để lại Farlaf hân hoan với chiến thắng của mình.
Cảnh 3: Ruslan, khi đi đến một vùng sa mạc mờ sương đầy vũ khí và hài cốt từ một trận chiến xưa, tự hỏi nguyên nhân của cảnh tượng đó và liệu chính mình cũng có thể kết thúc như vậy hay không. Anh chọn một chiếc khiên và ngọn giáo mới từ mặt đất để thay thế vũ khí đã hỏng, nhưng không thể tìm được thanh kiếm đủ nặng. Khi sương mù tan, một Cái Đầu khổng lồ hiện ra và thổi ra một cơn bão nhằm đuổi Ruslan đi. Khi Ruslan dùng giáo đâm vào cái đầu, Cái Đầu lùi lại và để lộ một thanh kiếm bên dưới. Anh cầm lấy thanh kiếm và hỏi Cái Đầu rằng nó đến từ đâu. Khi sắp chết, Cái Đầu giải thích rằng trước đây nó từng là một người khổng lồ và người em lùn của nó chính là phù thủy độc ác Chernomor. Thanh kiếm định mệnh sẽ giết cả hai; vì vậy, để ngăn chặn số phận, Chernomor đã lừa người khổng lồ, chặt đầu hắn và đem cái đầu vẫn còn sống bay đến vùng sa mạc xa xôi để bảo vệ thanh kiếm bên dưới nó. Giờ đây, thanh kiếm đã nằm trong tay Ruslan, Cái Đầu kêu gọi giết Chernomor để trả thù.
Màn III
Các thiếu nữ trẻ đang dụ dỗ khách đi đường bước vào lâu đài ma thuật của Naina. Gorislava xuất hiện, tìm kiếm Ratmir, người từng bắt giữ cô rồi bỏ rơi cô. Sau khi cô rời đi, Ratmir xuất hiện và bị các thiếu nữ mê hoặc bằng những điệu múa. Vị khách cuối cùng bị thu hút vào lâu đài là Ruslan, người chợt quên mất Lyudmila khi nhìn thấy Gorislava. Bất chợt Finn xuất hiện; sau khi tiên đoán số phận hạnh phúc cho Ratmir với Gorislava và Ruslan với Lyudmila, lâu đài biến thành khu rừng khi họ quyết tâm giải cứu Lyudmila.
Màn IV
Trong khu vườn ma thuật của Chernomor, Lyudmila nhớ thương Ruslan và kháng cự lại sức ảnh hưởng của khung cảnh mê hoặc xung quanh. Chernomor cùng đoàn tùy tùng xuất hiện; các điệu múa được trình diễn. Tiếng kèn vang lên báo hiệu lời thách đấu từ Ruslan. Chernomor đưa Lyudmila vào giấc ngủ bằng một câu thần chú rồi đi giao chiến với Ruslan, người chẳng bao lâu sau xuất hiện trong chiến thắng, đội trên mũ chiếc râu của Chernomor. Dù lo lắng trước tình trạng của Lyudmila, Ruslan cùng Ratmir và Gorislava quyết định trở về Kiev để tìm sự giúp đỡ từ các pháp sư tại đó. Các nô lệ cũ của Chernomor cũng được giải thoát và đi theo họ.
Màn V
Cảnh 1: Trong một thung lũng tràn ngập ánh trăng, mọi người cắm trại nghỉ qua đêm. Ratmir, người đang canh gác, lo lắng cho Ruslan, rồi bày tỏ niềm vui khi được gặp lại Gorislava. Đột nhiên, các nô lệ báo tin Lyudmila lại bị bắt cóc lần nữa và Ruslan đã ra đi để tìm cô. Finn xuất hiện, trao cho Ratmir một chiếc nhẫn ma thuật có thể đánh thức Lyudmila khi cô được đưa trở lại Kiev.
Cảnh 2: Lyudmila đang ngủ say trong đại sảnh tiệc của Svetozar. Hóa ra Farlaf, với sự trợ giúp của Naina, đã bắt cóc Lyudmila và đưa cô về Kiev nhằm tạo vỏ bọc là người đã cứu cô. Tuy nhiên, hắn không thể đánh thức cô dậy. Tiếng vó ngựa vang lên, Ruslan, Ratmir cùng Gorislava xuất hiện. Farlaf hèn nhát bỏ chạy trong kinh hoàng. Ruslan đeo chiếc nhẫn vào tay Lyudmila, cô tỉnh lại. Mọi người ca ngợi các vị thần vĩ đại, Tổ quốc thiêng liêng và Finn thông thái.
Ruslan là một tác phẩm chiết trung – một sự pha trộn giữa bel canto kiểu Ý và grand opéra của Pháp, với phần phối khí đầy màu sắc vốn là dấu ấn của phong cách Nga. Tuy nhiên, nó thiếu đi sự kịch tính và cốt truyện thì rời rạc. Pyotr Ilyich Tchaikovsky đánh giá: “Ruslan, vốn bao gồm một loạt những cảnh nhỏ kỳ ảo rời rạc, với phần lời được soạn từ nhiều người khác nhau, vào nhiều thời điểm khác nhau, không thể được xếp vào hàng những vở opera vĩ đại nhất vì sự thiếu thống nhất về mặt tổng thể và hoàn toàn vắng bóng các motif kịch tính. Nó chỉ đơn thuần là một màn trình diễn cổ tích được kèm theo phần âm nhạc tuyệt vời nhất”. Giống như trong Một cuộc đời vì Sa hoàng, ở Ruslan và Lyudmila, Glinka cũng sử dụng rất nhiều giai điệu lấy từ âm nhạc dân gian Nga. Hai tác phẩm này đã khẳng định sự ra đời của nền opera Nga nói riêng và nhạc cổ điển Nga nói chung. Đặc biệt, Ruslan và Lyudmila là hình mẫu cho các vở opera dựa trên truyện cổ tích như Sadko hay Câu chuyện về Sa hoàng Saltan của Nikolai Rimsky-Korsakov.
Overture trong Ruslan và Lyudmila là phần nổi bật nhất, không chỉ trong vở opera mà còn cả trong toàn bộ các sáng tác của Glinka. Overture được viết theo hình thức sonata, ở giọng Rê trưởng, bỏ qua lối mở đầu chậm rãi, trang trọng thường thấy thời bấy giờ, thay vào đó là sự bùng nổ với một chủ đề dứt khoát, đầy táo bạo cho kèn đồng, kèn gỗ và timpani, được nối kết bằng bè violin chạy với tốc độ cực kỳ nhanh. Giai điệu sôi nổi này nhường chỗ cho chủ đề hai trữ tình hơn do cello cất lên và được violin tiếp nhận. Những đoạn nhạc ngắn được triển khai trong bầu không khí rõ ràng gợi lên một chút yếu tố huyền bí, ma thuật của vở opera. Tiếp theo là phần tái hiện, càng làm tăng thêm sự dữ dội, vui tươi. Một thang âm toàn cung, trầm thấp, mạnh mẽ, giảm dần (và khá tiến bộ so với thời đại) trên kèn đồng trầm gợi lên hình ảnh mụ phù thủy độc ác. Tất cả những điều này dẫn đến một coda đẩy overture lên cao trào đầy hứng khởi. Đây thực sự là một overture rực rỡ, tràn đầy năng lượng và có sự kết hợp độc đáo giữa sức sống dân dã và tinh thần anh hùng đậm chất Nga. Đây là bản nhạc được trình diễn nhiều nhất của Glinka, luôn được xuất hiện tại các phòng hoà nhạc trên khắp thế giới.
Ngày nay, cả Một cuộc đời vì Sa hoàng và Ruslan và Lyudmila rất hiếm khi được biểu diễn, đặc biệt khi ở bên ngoài nước Nga. Tuy nhiên, dưới khía cạnh lịch sử, cả hai tác phẩm này có giá trị vô cùng to lớn, là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ nhà soạn nhạc Nga sau này. Các bản giao hưởng ở giai đoạn chín muồi của Tchaikovsky hẳn đã rất khác nếu không có Glinka; ở Igor Stravinsky cũng vậy, có nhiều yếu tố được tiếp thu từ Glinka, có thể nghe rõ ràng trong các vở ballet thời kỳ đầu của ông, rồi dần ăn sâu vào ngôn ngữ âm nhạc của mình. Và chỉ cần overture Ruslan và Lyudmila còn vang lên thì khán giả trên khắp thế giới vẫn sẽ nhớ về Glinka, người đã khai phá ra một nền âm nhạc vĩ đại.
Cobeo
