Thông tin chung
Âm nhạc: Modest Mussorgsky.
Thơ: Arseny Golenishchev-Kutuzov.
Thời gian sáng tác: Năm 1875-1877.
Độ dài: Khoảng 20 phút.
Cấu trúc tác phẩm:
Tác phẩm gồm 4 ca khúc với phần đệm piano dựa trên thơ của Arseny Golenishchev-Kutuzov (1848-1913):
Hát ru (Pha thăng thứ – La thứ), 14/4/1875
Serenade (Mi thứ – Mi giáng thứ), 11/5/1875
Trepak (Rê thứ), 17/2/1875
Nguyên soái (Rê thứ – Mi giáng thứ), 5/6/1877
Hoàn cảnh sáng tác
Chủ đề về Thần Chết và tử vong không phải là một thứ xa lạ trong âm nhạc cổ điển. Thậm chí nó còn là một thứ thú vị đối với nhiều nhà soạn nhạc, gợi cảm hứng cho họ sáng tác nên những tuyệt tác. Ta có thể kể đến Dies irae, một bản thánh ca truyền thống thời Trung cổ của đạo Thiên chúa dành cho người chết được miêu tả là “ngày giận dữ”, phán quyết cuối cùng vào ngày tận thế của thế giới và được coi là một biểu tượng chết chóc và thế lực ma quỷ trong âm nhạc. Berlioz, Liszt, Mahler và rất nhiều nhà soạn nhạc khác đã đưa Dies irae vào trong các sáng tác của mình. Đó là chưa kể đến Rachmaninov, người luôn bị Dies irae ám ảnh trong suốt cuộc đời mình và đã có đến gần 10 tác phẩm của ông sử dụng chủ đề này.
Mussorgsky cũng không phải ngoại lệ. Trong thơ giao hưởng Night on Bald Mountain, những hình ảnh về ma quỷ, phù thuỷ và chết chóc cũng đã xuất hiện. Nhưng ông đã đi xa hơn trong Songs and Dances of Death (Những bài hát và điệu nhảy của Thần chết) khi Thần Chết lại mang một ý nghĩa rất tích cực, sinh động hơn nhiều. Hắn hát cho đứa trẻ, hát để cô bé nghe, nhảy múa với một người say rượu và chỉ huy một trận chiến. Một tập bài hát bao gồm nhiều ý nghĩa, bao trùm lên tất cả các giai đoạn trong cuộc đời của một con người: trẻ sơ sinh, thanh niên, trưởng thành và người già.
Mussogrsky đã sáng tác Songs and Dances of Death vào năm 1875 khi ông 36 tuổi và chỉ còn thêm 6 năm cuộc đời. Tác phẩm được hoàn thành vào năm 1877. “Cô ấy” là cách nhà soạn nhạc nhắc đến cái chết trong những bức thư của mình – choán đầy suy nghĩ. Mussorgsky đã tìm được hình thức mới trong ý tưởng cho một tác phẩm dài dành cho giọng hát và piano dựa trên các bài thơ của Arseny Golenishchev-Kutuzov, một người họ hàng của ông. Năm 1874, Mussorgsky từng phổ nhạc các bài thơ của Golenishchev-Kutuzov cho tập ca khúc Sunless (Không có mặt trời) gồm 6 bài hát của mình. Nhà phê bình Vladimir Stasov đã đề nghị một kế hoạch rộng lớn hơn của tập bài hát với 12 đoạn thể hiện cái chết của những người ở nhiều lứa tuổi và tầng lớp xã hội khác nhau, nhưng cuối cùng được rút gọn xuống còn 4 bài, tạo nên tập bài hát về cái chết vĩ đại nhất trong truyền thống thanh nhạc của Nga.
Phân tích
Bài hát đầu tiên, Hát ru, bắt đầu vào lúc nửa đêm. Đứa trẻ sơ sinh bị sốt cao, ốm rất nặng, ngọn nến đã tắt, người mẹ thức ngồi đung đưa nôi, cố gắng an ủi đứa con của mình. Thần Chết gõ cửa và bảo người mẹ hãy ngủ thiếp đi một lát và để anh ta hát cho đứa trẻ nghe. Người mẹ có sự lựa chọn giữa việc để đứa trẻ qua đời vì bệnh tật hoặc giấc ngủ yên bình cho đứa con mà Thần Chết mang lại. Nhưng cuối cùng, thực tế không có sự lựa chọn. Đứa trẻ chìm vào giấc ngủ vĩnh hằng trong tiếng hát êm đềm của Thần Chết… mãi mãi.
Bài hát thứ hai, Serenade kể về cái chết đang rình rập một cô gái trẻ ốm yếu. Anh là hiệp sĩ bí ẩn trong giấc mơ của cô với sức mạnh ma thuật. Anh khôi phục lại sắc đẹp trên gương mặt của cô: khuôn mặt hồng hào, mái tóc tết đáng yêu, đôi mắt xanh tuyệt đẹp. Anh ta tuyên bố cô đã quyến rũ anh và anh ta hát cho cô một bài hát mà cô ấy không thể trốn thoát. Cô gái ốm yếu lặng lẽ qua đời trong vòng tay mạnh mẽ của anh. Anh là Thần Chết và cô sẽ thuộc về anh… mãi mãi. Ở đây mọi thứ đều là mặt nạ, là sự lừa dối và chỉ có tiếng kêu cuối cùng “Em là của tôi” là sự thật.
Bài hát thứ ba, điệu nhảy Trepak, một vũ khúc dân gian truyền thống của Nga. Âm nhạc và thi ca chuyển từ bốn bức tường trong nhà đến một khung cảnh hoang vắng đầy tuyết. Ở sâu trong rừng, giữa cơn bão tuyết, Thần Chết đang nhảy trepak với một người đàn ông say rượu. Cô quyến rũ anh bằng những lời hứa sẽ sưởi ấm anh ta bằng tuyết và cuối cùng đắp chăn cho anh ta, dùng tuyết phủ lên anh ta như một tấm vải liệm. Cô ấy bảo anh ấy hãy ngủ và mơ về mùa hè và thế là anh ấy ngủ… mãi mãi. Mọi thứ đã kết thúc, chỉ còn lại tiếng piano bị bóp nghẹt lặp lại nhịp trepak.
Bài hát thứ tư, dài nhất và được sáng tác 2 năm sau ba bài trước đó. Nguyên soái Thần Chết trong bộ giáp lung linh, cưỡi trên lưng ngựa. Màu trắng trên bộ xương của cô toả sáng và cô tuyên bố: “Trận chiến đã kết thúc! Ta đã chiến thắng tất cả mọi người”! Cô ấy hứa rằng sẽ rất ngọt ngào khi xương cốt mệt mỏi của họ nằm yên trong lòng đất và mặc dù mọi người sẽ lãng quên họ, cô ấy sẽ luôn tổ chức một bữa tiệc cho họ, chà đạp xuống mặt đất để họ không bao giờ sống lại… mãi mãi.
Trong bài hát thứ tư này, Mussorgsky sử dụng ca khúc của quân nổi dậy Ba Lan lúc bấy giờ “Z dymem pożarów” (Khói lửa). Trong một bức thư gửi cho Golenishtchev-Kutuzov, nhà soạn nhạc đã viết về “The Field Marshal”: “Đó là cái chết, lạnh lùng, say đắm trong tình yêu với cái chết và thích thú với cái chết”. Và ông kết luận: “Vâng, đó là sau chiến tranh!” Cái chết là kẻ chiến thắng – đối với số phận của các cá nhân và các dân tộc tham chiến, và bất kể nó tham gia vào cuộc đối thoại nào với những người mà nó chạm trán.
Mỗi một bài hát trong tập đều miêu tả cái chết một cách thơ mộng và đại diện cho những tình huống qua đời không hề hiếm gặp tại nước Nga thời kỳ đó: chết khi sơ sinh, chết khi còn là thanh niên, qua đời vì say rượu và chiến tranh. Trong hai bài đầu tiên, Thần Chết là một người đàn ông, thì thầm những lời dụ dỗ với người mẹ đau khổ và cô gái ốm yếu. Còn trong hai bài hát cuối cùng, Thần Chất là một cô gái, khiêu vũ với người đàn ông say rượu và nhảy múa với những bộ xương trên chiến trường. Piano cũng góp phần không nhỏ vào diễn biến của câu chuyện: là đêm tối trong bài hát đầu tiên và chiến tranh hoang tàn trong bài hát cuối cùng. Những cuộc gặp mặt với Thần Chết luôn mang đến tử vong, nhưng Thần Chết luôn hứa những giấc mơ cho người sắp chết, như một niềm an ủi cuối cùng.
Shostakovich đã chuyển soạn Songs and Dances of Death cho giọng hát và dàn nhạc để dành tặng cho soprano Galina Vishnevskaya, tạo nên một hiệu ứng mạnh mẽ hơn cho tác phẩm, đặc biệt trong bài hát cuối cùng, khi bộ gõ được sử dụng dể tạo ra một không khí sôi động trên chiến trường. Cũng lấy cảm hứng từ Songs and Dances of Death, Shostakovich đã sáng tác bản Giao hưởng số 14, trong đó chủ đề về cái chết trở lại trong nhiều hình ảnh và tình huống khác nhau qua 11 bài thơ. Với Songs and Dances of Death, Mussogrsky đã nhìn nhận về cái chết một cách không hề sợ hãi, và đó là điều khiến tác phẩm này thấm sâu và liên kết chặt chẽ với văn học Nga (đặc biệt là Dostoevsky), nơi cũng tìm thấy sự thật về cái chết.
Cobeo tổng hợp
