Thông tin chung
Tác giả: Franz Schubert.
Tác phẩm: Moments Musicaux, D. 780 (Op. 94)
Thời gian sáng tác: Năm 1823-1828.
Độ dài: Khoảng 30 phút
Cấu trúc tác phẩm: gồm 6 tiểu phẩm:
1. Moderato (Đô trưởng)
2. Andantino (La trưởng)
3. Allegro moderato (Pha thứ – Pha trưởng)
4. Moderato (Đô thứ)
5. Allegro vivace (Pha thứ – Pha trưởng)
6. Allegretto (La giáng trưởng – La giáng thứ)
Hoàn cảnh sáng tác
Thật khó có thể gọi Moments musicaux (Những khoảnh khắc âm nhạc) là một thể loại âm nhạc. Trước Schubert, không hề có một nhà soạn nhạc nào sử dụng thuật ngữ này. Và đây không phải là cụm từ xuất phát từ ý tưởng của nhà soạn nhạc mà đó là tên gọi được nhà xuất bản Leidesdorf đặt khi in sáu tiểu phẩm dành cho piano độc tấu vào tháng 7/1828, được Schubert sáng tác từ năm 1823-1828. Nguồn gốc của tên gọi này có lẽ chỉ đơn giản là thủ thuật bán hàng của nhà xuất bản. Mặc dù vậy, cái tên này lại rất phù hợp với đặc tính của tác phẩm, gợi lên một điều gì đó rất ngẫu hứng và không có suy nghĩ gì trước, như chỉ để miêu tả lại khoảnh khắc mà nhà soạn nhạc đã trải nghiệm. Moments musicaux ra đời dường như để đáp lại thị hiếu của công chúng Vienna khi đó, rất chuộng những tác phẩm được gọi là Albumblätter, những bản nhạc nhỏ, ngắn gọn, không quá phức tạp về mặt kỹ thuật để thậm chí một nghệ sĩ nghiệp dư cũng có thể chơi được và thường được dùng để biểu diễn tại nhà riêng. Nhiều khả năng chính bản thân Schubert đã sử dụng chúng để chiêu đãi bạn bè trong những buổi tụ họp âm nhạc thân mật.
Moments musicaux gồm sáu tiểu phẩm nhỏ, không có phần nào dài đến 10 phút, thậm chí có những tiểu phẩm dài chưa đến hai phút. Nhưng chúng tuyệt vời ở chỗ đã gói gọn được hầu như trọn vẹn phong cách sáng tác và cá tính âm nhạc của Schubert. Moments musicaux súc tích, giàu tính cách và thể hiện được nhiều trạng thái tình cảm của nhà soạn nhạc: hạnh phúc và hi vọng, sự trăn trở và giằng xé của nội tâm, thân mật và dịu dàng, giận dữ và quạnh quẽ.
Phân tích
Khoảnh khắc âm nhạc đầu tiên ở giọng Đô trưởng có hình thức ba đoạn ABA, mở đầu bằng một sự phô trương ngọt ngào nhưng khá ám ảnh, diễn ra khá ngắn ngủi, trong vòng chỉ có ba ô nhịp. Âm nhạc nhanh chóng chuyển sang các hợp âm Đô thứ. Chính sự thay đổi giọng điệu này đã mang lại cho tiểu phẩm một càm giác đăm chiêu dịu dàng. Bên cạnh đó, các quãng ba lặp lại mang đến cảm giác vui tươi, kể cả khi ở giọng thứ. Một vài nét giai điệu gợi nhắc đến Sonata piano số 16 giọng La thứ, D. 845.
Dẫu có nhịp điệu Andantino Sicilienne, khoảnh khắc âm nhạc thứ hai ở giọng La giáng trưởng mang một tâm trạng buồn sâu sắc, gần như bi thương. Tiểu phẩm có cấu trúc một rondo cải biến ABA’B’A’’ với ba phần cuối được thay đổi mỗi khi quay trở lại. Hình thức vòng tròn với các chủ đề được lặp đi lặp lại này phù hợp với đặc tính cảm xúc bi thảm của tác phẩm, như thể tượng trưng cho việc không thể thoát khỏi sự mê hoặc của nó. Nỗi buồn càng thấm đẫm khi chủ đề A chuyển sang giọng La giáng thứ ở nửa sau của phần đầu tiên. Phần B cảm động với những hợp âm rải rộng rãi, góp phần làm tăng thêm sự day dứt cho phần A. Như thường gặp ở Schubert, nỗi buồn sâu sắc này được chấp nhận với sự cam chịu, không có bất kỳ sự phản kháng hay than thở cay đắng nào. Tuy nhiên, có một ngoại lệ, sự bùng nổ fortissimo của phần B’ như một sự nổi dậy nhưng nhanh chóng bị kiềm chế và dịu xuống ngay sau đó khi âm nhạc lại được chuyển về giọng trưởng như một lời khẳng định cho việc cam chịu và từ bỏ bất kỳ sự phản kháng nào.
Khoảnh khắc thứ ba có lẽ là phần nổi tiếng nhất trong toàn bộ tác phẩm đồng thời cũng là tiểu phẩm được sáng tác sớm nhất, vào tháng 12/1823. Ban đầu khoảnh khắc thứ ba này còn có tên gọi là Air Russe (Giai điệu Nga). Có dạng ba đoạn ABA’ với một coda, tiểu phẩm ở giọng Pha thứ này có màu sắc hoạt bát, vui tươi với nhiều nốt nhạc staccato trên nền phần đệm liên tục của các quãng tám xuyên suốt. Giọng điệu được luân chuyển liên tục giữa trưởng và thứ nhưng không hề làm mơ hồ hay suy giảm không khí dân dã, phấn khởi của tiểu phẩm.
Khoảnh khắc thứ tư là phần dài và công phu nhất trong toàn tập. Cũng có dạng ba đoạn ABA với phần coda ngắn. Tiểu phẩm giọng Đô thăng thứ này có phần A ở dạng kép với chủ đề chính được lặp lại chỉ với một thay đổi nhỏ ở phần cuối. Đây là một perpetum mobile nhỏ, mang phong cách của một điệu nhảy Baroque. Mặc dù nhịp điệu được chỉ định là Moderato nhưng tâm trạng của tiểu phẩm khá bồn chồn. Phần B ở giọng Rê giáng trưởng có nhịp điệu phức tạp hơn với nhiều nốt nhạc trang trí ngoài hợp âm (appoggiatura). Phần A và B của tiểu phẩm được Schubert gắn chặt với nhau trong phần coda.
Khoảnh khắc thứ năm tràn đầy sức sống, mang đến nhiều năng lượng tích cực, cũng có hình thức đơn giản ba đoạn ABA’ và một coda. Tiểu phẩm có motif nhịp điệu đặc trưng của Schubert, rất được nhà soạn nhạc yêu thích: một nốt đen, theo sau là hai nốt móc đơn. Được ghi chú Allegro vivace, khoảnh khắc âm nhạc ở giọng Pha thứ này là phần duy nhất có tốc độ nhanh trong toàn bộ tác phẩm.
Khoảnh khắc thứ sáu là một minuet ở giọng La giáng trưởng với trio Rê giáng trưởng. Tiểu phẩm này đã từng được xuất bản trước đó vào năm 1824 với tên gọi Plaints d’un troubadour (Lời phàn nàn của một người hát rong). Âm nhạc mang tính ẩn dụ, gợi lên hình bóng của kẻ lang thang, đơn điệu và lạc lõng. Hoà âm táo bạo, mơ hồ, cường độ âm nhạc được đẩy dần lên, tạo ra sự kịch tính. Nhưng rồi mọi thứ kết thúc trong sự hoang vắng với sự ảm đạm được củng cố bằng hợp âm trên hai quãng tám ở giọng La giáng thứ.
Tất cả sáu tiểu phẩm này đều có cấu trúc đơn giản và cũng không hề gây ấn tượng ở khía cạnh kỹ thuật. Chính sự mộc mạc này lại mang đến nhiều thách thức cho người biểu diễn như nghệ sĩ piano người Nga Nikolai Tokarev đã nhận xét: “Điều phức tạp của Moments musicaux là ở sự đơn giản của chúng. Bạn không nên cố gắng suy diễn quá nhiều, không nên bịa ra những câu chuyện to lớn khi chơi đàn. Không có khó khăn nào về mặt kỹ thuật trong đó khiến một số nghệ sĩ piano nghi ngờ bởi vì tác phẩm càng đòi hỏi khắt khe bạn càng thể hiện được lợi thế của mình. Điều khó khăn nhất trong Moments musicaux là tính tự nhiên của nó. Không dễ dàng để chơi tác phẩm một cách đơn giản mà không bị ảnh hưởng, giống như việc thật khó chỉ để nói chuyện… Bạn phải nhận ra một vòng cung ở đó chạy xuyên suốt từ khoảnh khắc đầu tiên đến khoảnh khắc cuối cùng. Đó là một chu kỳ và trình bày tất cả các khoảnh khắc như một tổng thể mà vẫn để mỗi tiểu phẩm trở nên độc đáo – đây là khó khăn tiếp theo. Nguy cơ biến mọi thứ trở nên giống nhau chỉ để duy trì sự liên kết nội tại là rất lớn”. Để có thể truyền tải được tác phẩm tới khán giả, nghệ sĩ piano phải có được một trái tim tinh tế, nhạy cảm và đồng điệu với nhà soạn nhạc.
Moments musicaux không phải là một thể loại nhưng lại mang đến một ý nghĩa lớn lao trong lịch sử phát triển âm nhạc dành cho piano độc tấu. Schubert có lẽ là nhà soạn nhạc đầu tiên sáng tạo ra những bản nhạc piano ngắn, có cấu trúc đơn giản, không phụ thuộc vào bất kỳ hình thức cứng nhắc nào, sau này được phát triển thành rất nhiều thể loại phong phú khác như Intermezzo, Songs without words (Bài ca không lời)… Đó là thứ ngôn ngữ bày tỏ cảm xúc một cách ngắn gọn nhất. Chính từ những tiểu phẩm nhỏ này của Schubert mà Robert Schumann, Frédéric Chopin, Felix Mendelssohn, Franz Liszt, Johannes Brahms, Sergei Rachmaninov và nhiều nhà soạn nhạc khác đã kế thừa và phát triển: con đường của âm nhạc piano Lãng mạn.
Cobeo
