Thông tin chung
Tác giả: Alexander Glazunov.
Tác phẩm: Concerto violin giọng La thứ, Op. 82
Thời gian sáng tác: Năm 1904.
Công diễn lần đầu: Tại Saint Petersburg vào ngày 15/2/1905 với Leopold Auer chơi violin dưới sự chỉ huy của nhà soạn nhạc.
Độ dài: Khoảng 20 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng nghệ sĩ violin Leopold Auer.
Cấu trúc tác phẩm:
Có thể coi tác phẩm được viết ở dạng 3 chương nhưng được chơi không ngừng nghỉ.
Chương I – Monderato
Chương II – Andante
Chương III – Allegro
Thành phần dàn nhạc: Violin độc tấu, piccolo, 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 4 horn, 2 trumpet, 3 trombone, timpani, cymbals, glockenspiel, triangle, harp và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Alexander Glazunov là nhà soạn nhạc hầu như bị chìm khuất trong sự phân chia rõ rệt giữa âm nhạc thế kỷ 19 và 20, dù rằng ông có vị thế rất cao trong đời sống âm nhạc của thời kỳ giao thoa này. Không phải là nhà cách tân nhưng Glazunov là một đại diện ưu tú cho chủ nghĩa lãng mạn Nga. Tuy vậy, tính bảo thủ đến cực đoan đã khiến ông bị nhấn chìm trong làn sóng hiện đại không thể ngăn chặn. Glazunov sáng tác bản concerto violin, một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của mình vào năm 1904. Cũng khoảng thời gian này, thế giới âm nhạc đang có sự chuyển mình lớn lao chưa từng thấy, Debussy viết La mer, Mahler đang hoàn thành Giao hưởng số 6, Schoenberg chuẩn bị công diễn Pelleas und Melisande còn Richard Strauss thì sắp tung ra vở opera Salome, một sự kiện gây chấn động toàn châu Âu. Xét dưới góc độ này, bản concerto violin của Glazunov là một tác phẩm khá trầm lắng, bảo thủ, hướng về các giá trị truyền thống của thế kỷ 19 hơn là chạm đến những trào lưu mới lạ của thế kỷ 20.
Glazunov sáng tác bản concerto violin khi đang ở đỉnh cao danh vọng. Lúc này ông đang là giáo sư tại nhạc viện Saint Petersburg. Tác phẩm được ông sáng tác tại Saint Petersburg và Oserki, nơi Glazunov có một ngôi nhà nhỏ ở đó, có lẽ khung cảnh đồng quê với rừng và hồ nước đã tạo nên sự yên bình của bản concerto. Trên thực tế, các ý tưởng sáng tác đã có từ năm 1902. Trong quá trình sáng tác, Glazunov thường xuyên viết thư cho người thầy đáng kính trọng của mình, Rimsky-Korsakov, để kể về sự tiến triển của công việc, bản thân Rimsky-Korsakov cũng rất yêu thích người học trò tài năng của mình. Ông từng nhận xét khi Glazunov mới 15 tuổi: “Sự phát triển âm nhạc của cậu ấy không phải theo ngày, mà đúng nghĩa đen là theo giờ”. Ngày 3/7/1904, Glazunov gửi thư cho Rimsky-Korsakov: “Việc sáng tác bản concerto violin vẫn đang được tiến hành. Nó mang lại cho em rất nhiều nỗi thống khổ: thỉnh thoảng âm nhạc dường như thật tệ hại và không có gì để cho violin chơi, đôi lúc em phải tự an ủi mình bằng cách nào đó…”. Ngày 13/7, Glazunov viết rằng mình đã “hoàn thành bản phác thảo của bản concerto” và giờ phải “tìm ra chi tiết cho kết cấu của phần violin”.
Từ một số bức thư khác của Glazunov, chúng ta có thể thấy được ông thích sáng tác khi ngẫu hứng bên piano, trong khi đi dạo hoặc lúc bị mất ngủ. Đầu tiên sẽ là chủ đề chính hoặc giai điệu rồi sau đó sẽ thêm vào hoà thanh. Một điều rõ ràng nữa là ông đã sáng tác bản concerto violin này với piano. Phần phối khí được ông thực hiện sau đó. Sau khi hoàn thành tác phẩm, Glazunov đã đưa cho nghệ sĩ violin nổi tiếng nhất tại nước Nga khi đó là Leopold Auer xem và có chỉnh sửa lại đôi chỗ ở bè violin độc tấu. Buổi biểu diễn ra mắt được thực hiện tại Saint Petersburg vào ngày 15/2/1905 với Auer chơi violin dưới sự chỉ huy của nhà soạn nhạc. Tác phẩm nhận được nhiều ý kiến trái chiều từ phía các nhà phê bình. Nhiều người tỏ ra yêu thích nó còn một số người khác lại khá dè dặt, nhiều khả năng do đây không phải là một bản concerto cho phép người nghệ sĩ độc tấu nhiều khoảng không để phô bày kỹ thuật điêu luyện của mình, một cách tiếp cận khá điển hình tại thời diểm đó.
Phân tích
Bản concerto khá nhỏ gọn (tổng thời lượng chỉ vào khoảng 20 phút) và đặc điểm duy nhất có thể được coi là bất thường chính là cấu trúc của tác phẩm. Đây cũng là đối tượng của nhiều cuộc tranh luận. Thay vì được chia làm các chương riêng biệt theo truyền thống, nó được chia thành 3 phần được chơi không ngừng nghỉ, theo phong cách bản piano concerto số 1 của Liszt, người mà Glazunov vô cùng ngưỡng mộ và đã có cơ hội gặp tại Weimar. Trong một bức thư gửi cho Rimsky-Korsakov, Glazunov đã miêu tả về cấu trúc bản concerto violin: “Đây là hình thức của tác phẩm: Allegro molto Moderato – tuyên bố về các chủ đề và phần kết thúc; chuyển sang Andante (ở giọng Rê giáng trưởng); một phần phát triển nhỏ, phần trình bày của các chủ đề và cadenza được rút ngắn lại (một fugue 3 bè cho violin độc tấu); và phần kết theo hình thức rondo cô đọng”.
Chủ đề chính của chương I mang âm giai bán cung, trầm ngâm được nổi lên nhờ phần đệm với các nốt nhạc được lặp đi lặp lại của clarinet và bassoon theo phong cách Mendelsoshn. Giai điệu này dài, u tối khá đặc trưng cho phong cách Slav. Chủ đề này được mở rộng ngắn gọn ngay trước khi Glazunov giới thiệu chủ đề hai, thậm chí còn buồn bã hơn, một giai điệu trữ tình được ghi chú là êm ái (dolce) và yên bình (tranquillo). Ngay khi chúng ta chờ đợi phần phát triển bắt đầu, Glazunov đã chuyển sang chương II Andante sostenuto ở giọng Rê giáng trưởng rực rỡ. Chương nhạc bắt đầu với một giai điệu violin bay bổng tưởng như hoàn toàn mới (trên thực tế lại có liên quan đến chủ đề mở đầu). Dần dần, âm nhạc trở nên phức tạp và náo nhiệt hơn, sau đó trực tiếp chuyển đến phần sau, được ghi chú đơn giản là Tempo I. Bè dây trầm u tối bắt đầu đoạn nhạc được coi như “phần phát triển”: các chủ đề phần đầu tác phẩm trở lại được mở rộng và tái kết hợp. Phần này được tổng kết bằng một cadenza dài đầy những câu nhạc tinh quái dành cho nghệ sĩ độc tấu. Dàn nhạc trở lại, tiết tấu tăng nhanh và chương kết – được ghi chú allegro – bừng lên sống động trong một khúc kèn hiệu của trumpet, thường được coi là chủ đề “đi săn”. Phần viết cho violin độc tấu ở đây (cũng như xuyên suốt tác phẩm) đầy rẫy những rào cản về mặt kỹ thuật như những đoạn nhạc dài, chơi trên các quãng tám, nhiều hợp âm phức tạp và phần pizzicato dành cho tay trái. Có thêm 2 ý tưởng phụ ở đây, một nhẹ nhàng và quyến rũ, một ý tưởng khác lại mộc mạc hơn, nhưng cả 3 kết hợp với nhau lại tạo nên sự sôi nổi và cao quý cho một bản concerto tuyệt vời.
Không lâu sau khi công diễn tác phẩm này, Glazunov trở thành giám đốc của nhạc viện Saint Petersburg. Và kể từ đó, sức sáng tạo trong ông cũng cạn kiệt dần. Sự bấu víu vào những truyền thống xưa cũ đã phải nhường bước cho những đổi mới táo bạo lúc này đang tràn ngập châu Âu với những nhà soạn nhạc đồng hương như Scriabin, Stravinsky và của Schoenberg, Bartók, Debussy… Dù vậy, bản concerto violin xinh xắn, nhỏ gọn này vẫn là một trong những tác phẩm xuất sắc, không chỉ trong danh mục sáng tác của Glazunov mà còn trong cả kho tàng các bản nhạc viết cho violin độc tấu và dàn nhạc. Hai học trò nổi tiếng của Auer là Jascha Heifetz và Nathan Milstein nằm trong số những nghệ sĩ đáng chú ý nhất trong việc phổ biến tác phẩm này ra toàn thế giới.
Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp
Nguồn:
hollywoodbowl.com
hyperion-records.co.uk
sandiegosymphony.org
