Tác giả: Ludwig van Beethoven
Tác phẩm: Overture “Coriolan”, Op. 62
Thời gian sáng tác: năm 1807
Công diễn lần đầu: tháng 3/1807 tại dinh thự hoàng thân Lobkowitz do tác giả chỉ huy
Độ dài: hơn 9 phút
Thành phần dàn nhạc: 2 flute, 2 oboe, 2 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, 2 trumpet, timpani và dàn dây.

Tuy không chuyên về thể loại overture như Felix Mendelssohn, nhưng overture vẫn đóng vai trò quan trọng trong danh mục các tác phẩm của Ludwig van Beethoven. Các overture của ông đã không còn là phần vào đề cho vở kịch nữa mà đã dần có một cuộc sống độc lập, trở thành những tác phẩm khí nhạc thực sự và cô đọng về nội dung tư tưởng. Overture “Coriolan” chính là một trong những tác phẩm ấy và là một minh chứng rõ ràng nhất.

Overture “Coriolan” được Beethoven viết cho vở bi kịch cùng tên mà Heinrich Joseph Collin sáng tác từ năm 1802. Ngoài việc Collin là bạn của mình, Beethoven cũng muốn thông qua đó để trở thành nhạc sĩ chính thức của Hoàng cung, nơi Collin đang có chức vụ cao. Beethoven đã tự mình chỉ huy trong lần biểu diễn đầu tiên của tác phẩm vào tháng 3 năm 1807 tại nhà của Hoàng thân Franz Joseph von Lobkowitz ở Vienna. Tác phẩm đã gây ấn tượng mạnh mẽ, được hoan nghênh nhiệt liệt đến mức Lobkowitz đã cho dựng lại vở kịch với phần nhạc của Beethoven.

Dù tác phẩm mang nội dung anh hùng, sở trường của Beethoven, song tác phẩm không có cái kết huy hoàng như các giao hưởng số 3, số 5 hay số 9 mà lại thể hiện sự thất bại của ý chí bị bẻ gãy. Coriolan là một vị tướng của Roma, người đã bị đuổi khỏi thành do đã thiếu quan tâm đến những người đang bị chết đói ở đây. Với sự kiêu hãnh và lòng khao khát báo thù, Coriolan đã khiến cho thành Roma phải run sợ khi dẫn một đội quân hùng hậu đến tận tường thành. Coriolan khước từ tất cả sự cầu xin của sứ giả và nhân dân, nhưng khi mẹ, vợ và các con quỳ xuống dưới chân mình để van nài, Coriolan đã cho lui quân và tự sát để bảo vệ niềm kiêu hãnh và bất khuất của mình.

Tác phẩm với hình thức sonata nhanh bắt đầu đột ngột với một giai điệu tăm tối, bí ẩn ở giọng Đô thứ, nhịp độ Allegro con brio của bộ dây. Trong 3 lần giai điệu đó lên tiếng, dàn nhạc lại đáp lời với một hợp âm mạnh mẽ càng lúc càng tăng lên. Thính giả chắc chắn sẽ bị cuốn hút bởi giai điệu bí ẩn ấy. Bộ dây sau đó bắt đầu một hình tượng nhịp nhàng và xao động. Chân dung tướng quân Coriolan dần hiện ra, một người đầy khát khao báo thù nhưng trong lòng cũng đang bị những mâu thuẫn dày vò. Những tiếng kèn rền vang, những chuyển động mạnh mẽ của dàn nhạc như đoàn quân tiến bước, như muốn khẳng định quyết tâm báo thù và dẹp bỏ những mâu thuẫn của Coriolan. Trong khi chủ đề thứ nhất đang dâng cao thì một giai điệu du dương, dịu dàng xuất hiện – chủ đề thứ hai, ngắn hơn, chiếm không nhiều trong tác phẩm. Chủ đề thứ nhất chững lại một vài giây, Coriolan đang đối diện với những lời van xin kiên trì của mẹ và vợ con mình. Niềm tự hào và thách thức của Coriolan vẫn ẩn hiện trong chủ đề thứ hai chứ chưa hoàn toàn bị lấn át. Và rồi những giai điệu của sự bối rối, cơn giận giữ, nỗi tuyệt vọng lại vang lên. Tác phẩm lại quay về những hợp âm mạnh mẽ ban đầu, giai điệu dịu dàng của lời van xin vẫn nhẫn nại, song cũng như lần trước, nó vẫn chỉ được đáp lại bằng những hợp âm gay gắt trong nội tâm của Coriolan. Sự căng thẳng càng dâng cao như sắp đạt tới đỉnh điểm, bỗng ngừng lại. Không phải nó ngừng lại để quay về sự xáo động ban đầu, mà là do những lời van xin lại xuất hiện. Lời cầu xin cuối cùng, mang tất cả niềm hy vọng và sức lực sót lại, âm vang và mạnh dạn hơn hai lần trước. Cùng với nó, cuộc đấu tranh của Coriolan đã lên đến đỉnh điểm: âm thanh của các nhạc cụ quyết liệt hơn, kịch tính hơn. Giai điệu tối tăm ban đầu xuất hiện lần thứ ba. Không, lần này nó không còn mang sắc thái tối tăm nữa, nó được nhắc lại bằng những âm thanh chắc khỏe của bộ đồng, như sự kìm nén đang muốn được giải tỏa. Có lẽ Coriolan sắp xâm lược Roma thật rồi, nhưng leimotiv gay gắt dữ dội bỗng chậm bước như đã kiệt sức. Một màn sương mờ ảo che khuất phần cuối tác phẩm, tiếng pizzicato khẽ khàng như những giọt máu rơi từ người Coriolan khi chàng phải chọn cái chết để bảo vệ danh dự. Bi kịch khí nhạc với cấu trúc liên tục ở các đoạn, âm nhạc phát triển theo một tuyến thống nhất xuyên suốt đã kết thúc như thế, để lại trong lòng thính giả một sự tò mò về kêt thúc câu chuyện cũng như khi nó bắt đầu.

Vở kịch của Collin hiện nay đã lu mờ và không thể xứng tầm với tác phẩm cùng đề tài của Shakespeare và Beethoven cũng không được trở thành nhạc sĩ chính thức của Hoàng cung, nhưng nền âm nhạc thế giới lại có thêm một kiệt tác, một overture điển hình, một tác phẩm thường xuyên được biểu diễn và ghi âm nhiều nhất của Beethoven. Có thể kể đến bản thu âm của Wilhelm Furtwängler cùng dàn nhạc Berliner Philhamoniker (1943) và Fritz Reiner và Chicago Symphony Orchestra năm 1959.

Phạm Khắc Hoàng Vũ (nhaccodien.info)
(Bài viết đoạt Giải Nhì – Cuộc thi viết nhaccodien.info No.2)

Xem Bài viết đoạt Giải Nhất cuộc thi này TẠI ĐÂY.