Thông tin chung
Tác giả: Béla Bartók
Tác phẩm: Divertimento cho dàn dây, Sz.113 BB.118
Thời gian sáng tác: Từ ngày 2-17/8/1939.
Công diễn lần đầu: Ngày 11/6/1940 với Paul Sacher chỉ huy Basler Kammerorchester tại Basel.
Độ dài: Khoảng 27 phút.
Cấu trúc tác phẩm: gồm 3 chương:
Chương I – Allegro non troppo
Chương II – Molto adagio
Chương III – Allegro assai
Thành phần dàn nhạc: Bartok yêu cầu ít nhất 6 violin 1, 6 violin 2, 4 viola, 4 cello và 2 double bass.
Hoàn cảnh sáng tác
Nhạc trưởng, nhà tư bản người Thuỵ Sĩ Paul Sacher có mối quan hệ rất tốt đẹp với Bartok. Đầu năm 1936, Sacher đã đặt hàng Bartok sáng tác Âm nhạc cho dàn dây, bộ gõ và celesta nhân dịp 10 năm thành lập dàn nhạc Basler Kammerorchester của ông. Năm 1938 là Sonata cho 2 piano và bộ gõ. Và đến năm 1939, Sacher lại một lần nữa tìm đến Bartok và đề nghị nhà soạn nhạc sáng tác một tác phẩm nữa vẫn với yêu cầu cũ là không có nhạc cụ bộ hơi và mang phong cách Baroque, để phù hợp với Basler Kammerorchester vốn chủ yếu là nhạc công dây. Nhằm thuyết phục nhà soạn nhạc, ngoài khoản hoa hồng hậu hĩnh, Sacher còn cung cấp thêm một ngôi nhà nghỉ dưỡng sang trọng tại ngôi làng Saanen trên núi Alps, nhằm tạo thêm cảm hứng cho Bartok.
Vào giai đoạn này, Bartok đã trở thành một nhà soạn nhạc nổi tiếng ở châu Âu. Thập niên 30 cũng chứng kiến giai đoạn thăng hoa với nhiều tác phẩm xuất sắc của ông như Tứ tấu dây số 5, Concerto piano số 2, Concerto violin số 2 hay chính những tác phẩm được Sacher đặt hàng trước đó. Với lời đề nghị lần này, Bartok đã sáng tác Divertimento, một thể loại âm nhạc vốn đã gần như vắng bóng trong thời đại của nhà soạn nhạc.
Divertimento trong tiếng Ý có nghĩa là giải trí, dùng để chỉ những tác phẩm âm nhạc không có hình thức cụ thể, mang không khí vui tươi, nhẹ nhàng, rất phổ biến vào thế kỷ 18. Cả Haydn và Mozart cũng từng sáng tác rất nhiều bản Divertimento. Tuy nhiên, tác phẩm này của Bartok lại đưa chúng ta trở về xa xưa hơn thế. Nó tôn vinh trực tiếp thể loại concerto grosso thời kỳ Baroque với việc thường xuyên xuất hiện những nhóm nhỏ nhạc cụ độc tấu xen kẽ với toàn bộ dàn nhạc. Tác phẩm tràn ngập những giai điệu dân gian Hungary vui tươi. Như một bức tranh hài hoà, phong phú, Divertimento mở ra cánh cửa cho những cuộc trò chuyện sôi động bằng nhạc cụ.
Phân tích
Chương I
Chương I có hình thức sonata được mở đầu một cách bùng nổ dữ dội. Là người có những nghiên cứu sâu sắc đối với âm nhạc dân gian Đông Âu, Bartok đã sử dụng một điệu waltz được pha trộn phong cách gypsy tạo nên sự độc đáo đầy thú vị và đôi chút lập dị. Ông thường không thích những chủ đề dài và mở rộng. Ngay ở trong tác phẩm này, chủ đề đầu tiên không được sử dụng lại mà bị Bartok chia thành những phần nhỏ rồi phát triển chúng thay vì để toàn bộ. Những chủ đề phụ này ngắn gọn, thường chỉ ba nốt nhạc và có sức sống riêng biệt, tràn đầy năng lượng mạnh mẽ. Trong phần phát triển, ông kết hợp chúng lại với nhau, đảo vị trí các nốt nhạc và sử dụng đảo phách. Bartok có trích dẫn một câu nhạc trong tác phẩm dành cho hợp xướng nam From Olden Times được sáng tác trước đó vào năm 1935. Thay vì tiếp tục những cuộc phiêu lưu ầm ĩ, chương nhạc khép lại trong một coda thanh thản.
Chương II
Chương II dường như không phù hợp với tính chất vốn có của một Divertimento. Nó diễn trong khung cảnh đêm đầy ám ảnh, là một ví dụ tiêu biểu cho cái gọi là “nhạc đêm” của Bartók. Những đường nét màu sắc uốn lượn, im lặng của những ô nhịp mở đầu mang đến cảm giác lo âu, sợ hãi. Dàn dây chơi tắt tiếng đưa người nghe vào thế giới quen thuộc của Bartok. Một bầu không khí lặp đi lặp lại trong suốt các tác phẩm của nhà soạn nhạc gợi ý đến tiếng rì rào của thiên nhiên vào một đêm hè. Chương này chứa đựng sự tương phản ghê gớm, mở ra như một cơn ác mộng dữ dội. Những cơn bùng nổ đau đớn đột nhiên xuất hiện từ bóng tối. Ở giữa chương nhạc là đoạn nhạc có sắc thái crescendo (mạnh dần) đặc trưng, tạo nên hiệu ứng tuyệt vời. Một cao trào địa ngục mờ dần thành một đám rước đen tối, mang tính nghi lễ.
Chương III
Bartok kéo chúng ta trở về với không khí náo nhiệt cần thiết của một Divertimento bằng khúc rondo hân hoan trong chương III. Những gì đang u ám đều đã bị xua tan. Điệu nhảy Hungary hoang dã cuốn người nghe vào một phiêu lưu khác, đôi khi được nhà soạn nhạc tô điểm bằng những tiếng col legno (dùng phần gỗ của vĩ để kéo lên dây đàn). Phần giữa tác phẩm là một fugue ba bè, là minh chứng rõ ràng hơn về việc Bartok muốn hướng về thời kỳ Baroque hơn là một Divertimento đơn thuần. Một đoạn cadenza của violin độc tấu mang phong cách gypsy dẫn đến phần pizzicato rồi cả dàn nhạc tiến về phía trước trong sự gia tăng mạnh mẽ về cường độ, khép lại tác phẩm trong sự phấn khích và sôi nổi.
Giai đoạn Bartok sáng tác bản Divertimento này là một trong thời điểm thảnh thơi và thoải mái nhất của nhà soạn nhạc. Trong bức thư gửi cho con trai mình vào ngày 18/8/1939, Bartok viết: “Bằng cách nào đó, cha cảm thấy mình như một nhạc sĩ thời xưa; vị khách được mời của một nhà bảo trợ nghệ thuật. Vì ở đây, như con biết đấy, cha hoàn toàn là khách của gia đình Sacher; họ trông nom mọi thứ – từ xa. Nói tóm lại, cha đang sống một mình… Họ thậm chí còn mang cho cha một cây đàn piano từ Berne… May mắn thay, công việc diễn ra tốt đẹp và tôi đã hoàn thành nó chỉ trong 15 ngày (một bản nhạc khoảng 25 phút), cha vừa mới hoàn thành nó ngày hôm qua”. Ngày 11/6/1940, Divertimento được công diễn ra mắt. Một nhà phê bình đã nhận xét: “Khi nghĩ lại buổi hoà nhạc, giờ đây nó có vẻ không thực và ma quái. Liệu những sức mạnh sáng tạo đã khuấy động ở đó có thể tồn tại trước những thế lực hủy diệt dữ dội, bạo lực dẫn đến việc phá bỏ hoàn toàn sự sống không”?
Chủ nghĩa phát xít ngày một bành trướng, vốn là một người phản đối Đức Quốc xã, Bartok và vợ, nghệ sĩ piano Ditta Pásztory, đã phải di cư đến Mĩ vào tháng 10/1940. Ông không hề cảm thấy thoải mái khi ở xa quê hương. Âm nhạc của ông không được đón nhận. Bartok gặp phải khó khăn về tài chính, sức khoẻ và qua đời tại Mĩ và không còn cơ hội trở về Hungary. Cái không khí vui tươi, vui vẻ của bản Divertimento sẽ không bao giờ còn trở lại trong các tác phẩm của Bartok nữa.
Cobeo tổng hợp
