“Ông có thể là nghệ sĩ vĩ cầm gần như hoàn hảo nhất trong thời đại của mình.” – Harold C. Schonberg
Từ buổi biểu diễn ra mắt khán giả vào năm 1915 cho đến khi giã từ sân khấu vào năm 1987, Nathan Milstein đã có một sự nghiệp kéo dài tới 72 năm. Ông là một trong những nghệ sĩ violin hàng đầu thế giới, sánh ngang với những tên tuổi lừng lẫy nhất. Say mê cây đàn violin sau khi tham dự một buổi hoà nhạc của Jascha Heifetz, ông theo học với huyền thoại Leopold Auer, trở nên nổi tiếng, được coi là niềm tự hào của đất nước Liên Xô còn rất non trẻ. Sau đó, Milstein đã tới châu Âu và rồi định cư tại Mỹ, trở thành một nghệ sĩ lừng danh. Trong từng chặng đường của mình, ông luôn thể hiện một tài năng vượt trội, sự điềm tĩnh quý phái, không bao giờ có những cảm xúc thái quá, cân bằng và mạch lạc, những phẩm chất khiến Milstein được mệnh danh là “hoàng tử của cây đàn violin”. Milstein dường như bị việc chơi đàn hoàn hảo ám ảnh, luôn cố gắng chơi những đoạn đòi hỏi trình độ điêu luyện sao cho thật rõ ràng. Ông cũng được biết đến với tư cách một nhà soạn nhạc, trong đó nổi tiếng nhất là Paganiniana, một tập hợp các biến tấu về nhiều chủ đề khác nhau từ các tác phẩm của Niccolò Paganini và tự biên soạn các cadenza để biểu diễn.
Nathan Milstein sinh ngày 31/12/1903 tại Odessa trong một gia đình Do Thái trung lưu không hoạt động âm nhạc. Cậu là người con thứ tư trong tổng số bảy đứa trẻ. Khi còn nhỏ, Nathan hoàn toàn không bộc lộ mình có năng khiếu âm nhạc hay yêu thích cây đàn violin. Năm 1911, khi bảy tuổi, Nathan được bố mẹ cho học violin, nhưng với mục đích là để đứa con của mình bớt nghịch ngợm. Tuy nhiên, sau khi tham dự một buổi biểu diễn ngoài trời của Jascha Heifetz với khoảng 8.000 người tham dự, cậu bé đã quyết định trở thành một nghệ sĩ violin. Nathan theo học với nhà sư phạm nổi tiếng Pyotr Stolyarsky, người sau này cũng là thầy giáo của một nghệ sĩ vĩ đại cũng sinh ra tại Odessa là David Oistrakh. Cậu bé nhanh chóng trở thành người nổi bật nhất trong số bạn bè cùng trang lứa. Ngay từ nhỏ, Nathan đã phát triển một tư duy rất độc lập, không chịu sự chi phối từ các giáo viên của mình. Cậu đã giữ lại tính cách này trong cuộc sống trưởng thành của mình, đặc biệt khi làm việc với các nhạc trưởng. Tháng 8/1915, khi chỉ mới 11 tuổi, tài năng của Nathan đã phát triển đến nỗi cậu được biểu diễn bản Concerto violin của Alexander Glazunov dưới sự chỉ huy của chính nhà soạn nhạc trong chuỗi chương trình kỷ niệm 50 năm ngày sinh của ông. Milstein sau này hồi tưởng lại trong cuốn tự truyện Từ nước Nga đến phương Tây (với sự cộng tác của Solomon Volkov): “Tại buổi tổng duyệt, tôi đã chơi một thứ gì đó ở đầu bản concerto theo cách của riêng tôi. Rõ ràng tôi là một cậu bé cứng đầu – sự hiện diện của nhà soạn nhạc không làm tôi sợ hãi. Glazunov nhìn xuống tôi qua chiếc kính không gọng của ông ấy và thì thầm, “Cậu không thích cách tôi viết nó sao”? Sau đó tôi đã chơi theo cách của ông ấy, nhưng khi buổi tập kết thúc, Glazunov quay sang tôi và nói: “Hãy chơi theo cách cậu muốn”! Bởi vì ông ấy thấy rằng phiên bản của tôi hay hơn”. Nathan đã trở nên nổi tiếng và có được nhiều lời mời biểu diễn.
Năm 1916, Stolyarsky đã giới thiệu cậu học trò tài năng của mình với Auer, người từng là thầy của những tài năng chói sáng khác là Mischa Elman và Heifetz. Auer đã chấp nhận để Nathan theo học với mình tại nhạc viện Saint Petersburg (nay là nhạc viện Rimsky-Korsakov). Milstein nhớ lại: “Mọi cậu bé có ước mơ chơi giỏi hơn những cậu bé khác đều muốn đến học với Auer. Ông ấy là một người rất tài năng và là một giáo viên giỏi. Tôi đến nhạc viện hai lần một tuần để tham gia các lớp học. Tôi chơi mỗi buổi học với 40 hay 50 người ngồi nghe. Trong lớp học có hai cây piano và một nghệ sĩ piano đệm cho chúng tôi. Khi Auer bị ốm, ông ấy sẽ bảo tôi đến nhà”. Tuy nhiên, thời gian Auer dạy Nathan không quá dài. Sau khi cuộc Cách mạng tháng 2 (tháng 3/1917) nổ ra, Auer đã rời khỏi nước Nga vào tháng 6/1917. Nathan không cho rằng mình học được nhiều điều từ Auer: “Tôi không cảm thấy rằng Auer có ảnh hưởng lớn đến tôi. Đó là môi trường xung quanh và bầu không khí trong lớp học nơi chúng tôi học tập, bởi vì có rất nhiều học sinh có năng khiếu chơi đàn mà bạn học được nhiều hơn từ giáo viên. Trong lớp từ 50 đến 60 học sinh, chỉ có hai hoặc ba người chơi đàn”. Bản thân Auer cũng không nhắc đến tên Milstein trong cuốn tự truyện của mình mà chỉ đề cập đến: “Hai cậu bé đến từ Odessa… cả hai đều biến mất sau khi tôi rời Saint Petersburg vào tháng 6/1917”. Việc học của Nathan cũng chấm dứt tại đây. Ở tuổi 13, cậu bé bắt đầu xây dựng sự nghiệp của mình. Milstein gọi khoảng thời gian sống tại Saint Petersburg là thú vị nhất trong đời. Trong suốt cuộc đời của mình, ông nói về tình yêu của mình đối với thành phố này, nhớ lại sự hùng vĩ và bầu không khí của nó. Nathan là một thanh viên vui vẻ và may mắn vào thời điểm đó, không quá coi trọng tài năng tuyệt vời của mình, tận hưởng thời gian một cách thoải mái và không bao giờ lo lắng về ngày mai.
Năm 1921, Milstein lưu diễn tại Kyiv. Tại đây anh đã gặp Vladimir Horowitz và chị gái của Horowitz, Regina. Họ mời Milstein tới uống trà tại nhà mình. Milstein cho biết: “Tôi đến uống trà và ở lại đó trong ba năm”. Horowitz và Milstein đã trở thành những người bạn thân thiết nhất của nhau và thường xuyên biểu diễn chung. Ủy viên văn hóa Liên Xô Anatoly Lunacharsky đã gọi Milstein và Horowitz là “Những đứa con của Cách mạng”. Họ được yêu cầu đi biểu diễn trên khắp liên bang Xô viết, mang lại một nguồn thu nhập dồi dào mà họ thường chia sẻ với những người kém may mắn hơn vì không có gì để tiêu: “Chúng tôi đã đưa nó cho những người ăn xin ngồi ở mọi góc phố. Họ sớm biết chúng tôi và chờ đợi tiền của chúng tôi”. Josef Szigeti trong chuyến thăm đầu tiên đến Liên Xô vào năm 1924, đã được Nadine, con gái của Auer mời tới nhà chơi và nghe một chàng trai trẻ có năng khiếu tuyệt vời biểu diễn. Szigeti đảm bảo với Milstein rằng châu Âu đang chờ đợi những nghệ sĩ tài ba như vậy. Và cơ hội đến với Milstein không lâu sau đó. Bước ngoặt trong sự nghiệp của Milstein đến vào năm 1925 khi nhà lãnh đạo Leon Trotsky cho phép anh và Horowitz ra nước ngoài biểu diễn “cho họ thấy chúng tôi quan tâm đến nghệ thuật như thế nào”. Lúc ra đi, anh không ngờ mình sẽ rời xa quê hương mãi mãi: “Khi đó tôi không biết rằng mình sẽ không bao giờ quay trở lại. Tôi không chạy trốn. Tôi rời đi với hộ chiếu Liên Xô và không bao giờ trở lại”. Còn Horowitz đã trở về Liên Xô trong buổi biểu diễn huyền thoại của mình tại Nhạc viện Tchaikovsky vào ngày 20/4/1986.
Milstein bắt đầu công việc của một nghệ sĩ chân chính, tìm kiếm các cơ hội mà không hề có bất kỳ sự hậu thuẫn nào. Với tài năng của mình, anh đã biểu diễn liên tục tại các thành phố lớn tại châu Âu, cộng tác với nhiều nhạc trưởng nổi tiếng như Willem Mengelberg, Wilhelm Furtwängler hay Hans Knappertsbusch. Thậm chí anh đã có chuyến đi tới tận Nam Mỹ xa xôi, chơi 56 buổi hoà nhạc, thường là hai buổi trong một ngày. Hồi tưởng lại giai đoạn này, Milstein cho biết: “Đó là một cuộc sống rất tốt. Vào cuối buổi chiều, chúng tôi sẽ chơi bài và đôi khi dành cả ngày trên núi, trở về khách sạn nửa giờ trước buổi biểu diễn. Chúng tôi không bao giờ lo lắng về màn trình diễn. Thường tôi sẽ không ăn trưa nếu diễn vào buổi tối”. Milstein, Horowitz và Gregor Piatigorsky, người đã chạy trốn khỏi nước Nga từ năm 1921 có quãng thời gian dài chơi tam tấu cùng nhau. Mùa hè năm 1926, Milstein gặp Eugène Ysaÿe tại Paris và ngỏ ý muốn được học với ông. Ysaÿe trả lời: “Cậu chơi Paganini hay, Bach cũng vậy. Cậu còn muốn gì nữa”? Tuy nhiên, họ ở bên nhau trong vài tháng. Milstein thực tế không học được gì với Ysaÿe: “Tôi đến với Ysaÿe vào năm 1926 nhưng ông ấy không bao giờ để ý đến tôi. Tôi nghĩ cách này có thể tốt hơn. Tôi phải tự suy nghĩ”. Điều đọng lại với anh có lẽ chỉ là niềm cảm hứng của Ysaÿe. Ngày 29/11/1929, Milstein lần đầu tiên tới Mỹ và có buổi ra mắt tại đây cùng Philadelphia Orchestra dưới sự chỉ huy của Leopold Stokowski trong Concerto violin của Glazunov. Evening Bulletin đã bình luận về màn trình diễn của anh: “Một nghệ sĩ Nga trẻ tuổi, tóc sẫm màu có khả năng tạo ra điều kì diệu trên cây đàn violin và vượt ra ngoài kỹ thuật tuyệt vời của anh ấy là một bộ óc xuất chúng nhào nặn âm nhạc thành một tổng thể mạch lạc và cân bằng”. Ngày 23/1/1930, anh ra mắt khán giả New York trong một buổi biểu diễn Concerto violin của Johannes Brahms cùng New York Philharmonic và nhạc trưởng Bernardino Molinari tại Carnegie Hall. Tháng 11/1932, Milstein ra mắt khán giả Anh tại Queen’s Hall, London trong Concerto violin của Brahms và Pyotr Ilyich Tchaikovsky dưới sự chỉ huy của Malcolm Sargent. Times đã ca ngợi: “Hoàn toàn không bỏ sót một nốt nhạc nào trong violin concerto của Brahms. Các đoạn cantilena rõ ràng, những nốt nhạc kép như tiếng organ và các quãng tám hoàn hảo trong chương cuối cho thấy anh ấy là một nghệ sĩ vĩ cầm ở đẳng cấp rất cao. Cuối cùng, chúng tôi thấy rằng mình đã lắng nghe Milstein nhiều hơn Brahms và trong khi anh ấy chơi cadenza của mình, chúng tôi tự hỏi liệu anh ấy có quên hết về Brahms hay không”.
Milstein đã định cư tại Mỹ. Những buổi trình diễn của Milstein đã trở thành một sự kiện trong đời sống âm nhạc nơi đây. Ông nhập quốc tịch Mỹ vào năm 1943 và kết hôn ba năm sau đó với Therese Kaufman. Họ có một cô con gái, được đặt tên là Maria Bernadette. Năm 1945, Milstein mua được cây đàn 1716 “Goldman” Stradivari mà ông sẽ biểu diễn trên đó suốt phần đời còn lại của mình. Milstein đặt lại tên cây đàn là “Maria Teresa” để vinh danh vợ và con gái ông. Thế chiến thứ hai kết thúc, Milstein sống chủ yếu tại London và Paris, theo nguyện vọng của vợ và con gái. Milstein từng nói rằng những phẩm chất mà một nghệ sĩ cần có là khí chất, nhân cách và bản lĩnh. Về mặt âm nhạc, Milstein là một người theo chủ nghĩa cổ điển, nhấn mạnh sự cân đối của những câu nhạc và sự đơn giản của cấu trúc. So sánh cách diễn giải của ông với các nghệ sĩ violin khác cho thấy Milstein ưu tiên những đoạn nhạc dài hơn là chú trọng đến thay đổi nhỏ của tâm trạng hoặc màu sắc. Người bạn thân Piatigorsky cho biết rằng dù hiếm khi thấy Milstein rời xa cây đàn violin nhưng chưa bao giờ thấy ông chơi các thang âm hay etude luyện ngón. Milstein cũng không nói quá nhiều về quá trình luyện tập của mình hay cách mà ông có thể sở hữu được một nền tảng kỹ thuật tuyệt vời: “Tôi có được kỹ thuật khi mới bảy tuổi”.
Danh mục biểu diễn của Milstein bao gồm hầu hết các tác phẩm tiêu chuẩn dành cho violin (có lẽ ngoại trừ Concerto violin của Jean Sibelius mà Milstein nghĩ rằng nó được dành cho Heifetz) và hiếm khi chệch hướng khỏi chúng. Ông cũng là một trong những nghệ sĩ đầu tiên của thế kỷ 20 tìm đến với những tác phẩm dành cho violin độc tấu của Johann Sebastian Bach. Milstein giải thích các sonata và partita của Bach bằng một thứ ngôn ngữ chân thành và giản dị. Như một cách tất yếu, Milstein thường bị đem so sánh với Heifetz, có lẽ vì cả hai đều xuất thân là học sinh của Auer, rời khỏi quê hương mình và định cư tại Mỹ. Nếu như Heifetz mang đến một cảm giác phấn khích thì Milstein lại khiến người nghe thấy ấm áp và thanh lịch hơn. Harold C. Schonberg đã nhận xét về những phẩm chất của Milstein: “Jascha Heifetz có một kỹ thuật kích thích hơn, nhưng có những người đã coi ông ấy, dù đúng hay sai, quá điềm tĩnh và khách quan. Joseph Szigeti, người có thể đã có nhiều thử thách về âm nhạc và kịch mục rộng hơn, chưa bao giờ có giai điệu hoặc kỹ thuật của ông Milstein, người có thể kết hợp mọi thứ lại với nhau phù hợp theo cách mà rất ít nghệ sĩ violin cùng thời với ông làm được”. Joseph Fuchs, nghệ sĩ violin và nhà sư phạm kỳ cựu người Mỹ, nói rằng ông đã quan sát thấy một số thay đổi đáng kể trong cách chơi của Milstein trong suốt 50 năm họ là bạn của nhau. Nhịp độ của ông Milstein nhanh hơn khi ông còn trẻ, nhưng khi già đi, ông chơi chậm lại. Nhưng có một điều mà Milstein luôn có, đó là cách xử lý tự nhiên, không gò bó: “Có một sự khác biệt giữa sự trôi chảy và kỹ thuật. Nhiều nghệ sĩ violin có sự trôi chảy. Kỹ thuật bao gồm tất cả, sử dụng ngón tay, vĩ và mọi thứ khác. Milstein là một kỹ thuật viên tuyệt vời. Một lý do khiến ông ấy có thể chơi rất hay ở độ tuổi cao như vậy là do phong cách hoàn toàn tự nhiên của ông. Ông không bao giờ gượng ép nhạc cụ của mình, không bao giờ để cơ bắp lâm vào những vị trí căng thẳng hay khó xử. Và là một nhạc sĩ, ông không bao giờ đứng yên. Ông luôn thử nghiệm, thay đổi, tìm tòi. Ông ấy không bao giờ ngừng làm việc”. Milstein hiểu được rằng âm nhạc phải được đưa vào cuộc sống thông qua các ngón tay, khối óc, đôi tai, trái tim và kinh nghiệm của một nghệ sĩ biểu diễn, những người nhất thiết phải thể hiện được bản thân mình cũng như nhà soạn nhạc.
Đi về giữa hai bên bờ Đại Tây Dương, Milstein có một lịch biểu diễn và thu âm dày đặc với hầu hết các dàn nhạc và nhạc trưởng nổi tiếng nhất trên thế giới. Trong thời kỳ đỉnh cao của mình, ông thực hiện khoảng 50 buổi hoà nhạc một năm. Milstein chưa bao giờ biểu diễn một tác phẩm hai lần giống nhau. Milstein luôn có những thay đổi, theo hướng mà ông nghĩ là hợp lý và cần thiết, ví dụ như âm nhạc của Bach: “Tôi đã chơi các bản sonata của Bach cách đây 20 năm… nhưng cách tiếp cận ít ngẫu hứng hơn, biểu diễn nhiều hơn. Bây giờ tôi biết rằng Bach luôn luôn ngẫu hứng”. Dù rằng không coi trọng quá trình học tập với Auer nhưng ít nhất Milstein cũng học được một điều từ huyền thoại này, đó là: “Đừng luyện tập với ngón tay của bạn. Hãy thực hành với cái đầu của bạn”. Milstein có quan điểm vững chắc về quá khứ và mối quan hệ của nó với âm nhạc hiện tại: “Không phải tất cả mọi người đến xem hoà nhạc đều dành cho âm nhạc, đó là một dịp gặp gỡ mang tính xã hội nhiều hơn. Vào thế kỷ 18 và 19, họ nghe nhạc bởi vì họ yêu thích và hiểu nó. Lấy ví dụ như Beethoven – ông đến nhà mọi người để chơi tứ tấu, đó là cách âm nhạc được viết ra. Khi bạn có một nhân vật tinh hoa, bạn có một tấm gương cho những ai ngưỡng mộ người cung cấp các tác phẩm nghệ thuật. Tất cả những kho tàng nghệ thuật mà chúng ta ngưỡng mộ ngày nay đều do những người này mang lại: các giáo hoàng, dòng họ Medici. Nếu không có họ, chúng tôi sẽ không biết chuyện gì đã xảy ra trong quá khứ. Để chiếm lại tình yêu âm nhạc và cần những nghệ sĩ lớn, chúng ta phải đưa những vị vua và hoàng tử trở lại. Chúng ta phải có một nhân vật tinh hoa. Ngày nay, chúng ta không có nhóm nào mà chúng ta có thể dựa dẫm mặt tinh thần và chúng ta luôn mất vị thế”.
Ngoài công việc biểu diễn, Milstein còn tham gia giảng dạy các lớp masterclass tại Julliard school và Lausanne, Thụy Sĩ. Những nghệ sĩ danh tiếng từng theo học với Milstein là Erick Friedman và Salvatore Accardo. Phong cách giảng dạy của ông gần gũi và hoà đồng với các sinh viên, trái ngược lại vẻ lạnh lùng, nghiêm khắc của Heifetz khiến học sinh sợ hãi. Sau khi Heifetz giã từ sự nghiệp vào năm 1972, Milstein là học trò duy nhất của Auer còn biểu diễn. Mặc dù là một nghệ sĩ nổi tiếng nhưng ông không quá để ý đến danh vọng và lảng tránh những ánh hào quang. Milstein đã từ chối chuyển lưu diễn vòng quanh nước Mỹ vốn định tổ chức để kỷ niệm 50 năm ngày ra mắt của ông tại đây, ông cho biết: “Tôi không ăn mừng bất cứ điều gì. Cho dù là 10 hay 50 năm, điều đó không quan trọng. Tôi chơi nhạc… chỉ vì điều đó mang lại cho tôi niềm vui vì tôi đã chơi từ rất lâu và không ai bắt tôi vì điều đó”. Ông cũng trả lời Los Angeles Times khi được hỏi liệu tuổi tác có làm giảm kỹ năng của những người đã theo đuổi sự nghiệp violin đầy gian khổ hay không: “Khi bạn già đi, nếu bạn vẫn thích làm công việc đó thì không có lý do gì bạn không thể làm được”. Tháng 6/1986, Milstein biểu diễn tại Stockholm. Toàn bộ chương trình đã được thu âm lại, trong đó có Sonata violin số 9 “Kreutzer” của Ludwig van Beethoven. Đây chính là đĩa nhạc cuối cùng của ông. Ngày 4/11/1987, cùng New York Philharmonic và nhạc trưởng Erich Leinsdorf, Milstein đã biểu diễn trong violin concerto của Beethoven. Thật không may, chỉ sau đó ít lâu ông bị ngã, gãy tay trái và không thể chơi đàn được nữa. Và đó đã trở thành lần cuối cùng ông xuất hiện trước khán giả. Sự nghiệp của Milstein lẽ ra còn có thể kéo dài hơn vì chất lượng nghệ thuật của ông trong những màn trình diễn trước đó vẫn còn rất tuyệt vời. Ông vẫn tiếp tục giảng dạy và chuyển soạn một số tác phẩm cho violin. Milstein qua đời tại London vào ngày 21/12/1992, chỉ ít ngày trước sinh nhật lần thứ 89 của mình vì một cơn đau tim.
Không có gì phải bàn cãi về vị trí cao quý của Milstein trong danh sách các nghệ sĩ violin vĩ đại của thế kỷ 20. Glenn Dicterow, concertmaster của New York Philharmonic, đại diện cho thế hệ các nghệ sĩ coi Milstein, cùng với Fritz Kreisler và Oistrkah là người đã đặt ra các tiêu chuẩn trình diễn violin: “Milstein là một nghệ sĩ violin hoàn hảo. Bạn nghe ông chơi ba nốt nhạc và nhận biết được ngay ai đang biểu diễn. Đó là lối chơi thuần khiết, gọn gàng, trung thực, không có bất kỳ vấn đề gì về kỹ thuật. Ông ấy đã đặt ra một tiêu chuẩn mà ngày nay không ai có thể chạm tới. Ông có lối chơi điêu luyện, trôi chảy đáng kinh ngạc. Và nghe ông luôn cảm thấy rất tự nhiên. Tôi không biết nghệ sĩ violin nào khác trong lịch sử chơi với sự an toàn như vậy ở độ tuổi đã cao. Ông ấy là nguồn cảm hứng to lớn đối với tôi. Ông là thần tượng của tôi”. Với Milstein, violin dường như chưa bao giờ rời xa ông (có giai thoại cho rằng, ngay cả khi cạo râu, cây đàn violin cũng được ông để ngay sát mình). Ở Milstein không hề tồn tại một cảm xúc giả tạo nào. Tất cả những diễn giải của ông đều được ghi dấu ấn bằng một giai điệu ngọt ngào, thuần khiết, những đoạn nhạc du dương và một cảm nhận sắc sảo về cấu trúc âm nhạc.
Cobeo
