Thông tin chung
Opera: Samson et Dalila, Op. 47
Âm nhạc: Camille Saint-Saëns
Kịch bản: Ferdinand Lemaire
Thời gian sáng tác: Năm 1869-1876
Công diễn lần đầu: Ngày 2/12/1877 tại Deutsche Nationaltheater und Staatskapelle Weimar dưới sự chỉ huy của Eduard Lassen.
Độ dài: Khoảng 2 giờ 10 phút
Nhân vật/Loại giọng:
Samson, Dũng sĩ người Do Thái: Tenor
Dalila, Thiếu nữ người Philistine: Mezzo-soprano/Contralto
Đại tế tự của thần Dagon: Baritone
Abimélech, Thống đốc người Philistine của Gaza: Bass
Người Do Thái già: Bass
Người Philistine 1: Tenor
Người Philistine 2: Bass
Người đưa tin: Tenor
Thành phần dàn nhạc: 3 flute (flute 3 kiêm piccolo), 2 oboe, English horn, 2 clarinet (giọng La và Si giáng), bass clarinet (giọng Si giáng), 2 bassoon, contrabassoon, horn 1 (giọng Pha, Mi giáng, Mi và Rê), horn 2 (giọng Pha, Mi giáng, Rê giáng, Rê và Si), horn 3, 4 hoặc 2 ophicleide (giọng Pha), 2 cornet (giọng Si giáng và La), 2 trumpet (giọng Si giáng), 3 trombone, tuba, timpani, triangle, tambourine, cymbals, castanets, glockenspiel, bass drum, 2 harp và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Nước Pháp vào giữa thế kỷ 19 có một trào lưu hưởng ứng những tác phẩm hợp xướng đồ sộ. Saint-Saëns, vốn là một người hâm mộ cuồng nhiệt các oratorio của George Frideric Handel và Felix Mendelssohn, đã lên kế hoạch cho một tác phẩm tương tự của riêng mình. Ông nhắm đến chủ đề Samson và Delilah dựa theo kịch bản Samson được Voltaire sáng tác trước đó cho vở opera của Jean-Philippe Rameau. Saint-Saëns dự kiến bắt đầu vào năm 1867. Ông trao đổi với Ferdinand Lemaire, chồng của chị họ mình, đề nghị viết kịch bản cho oratorio tuy nhiên Lemaire thuyết phục Saint-Saëns rằng nội dung câu chuyện phù hợp với một vở opera hơn. Sau khi Lemaire hoàn thành công việc của mình. Saint-Saëns bắt tay vào sáng tác phần âm nhạc. Saint-Saëns khởi đầu với màn II trước, hoàn thành một số trích đoạn (nhiều phần trong số này về sau được chuyển lên màn I) trong những năm 1867-1869. Năm 1870, ngay trước cuộc chiến tranh Pháp-Phổ, ông đã ngẫu hứng trình diễn trên piano màn II này cho một số bạn bè nghe và sự hưởng ứng là khá dè dặt. Rõ ràng, câu chuyện trong Kinh thánh không mang lại sự hứng thú quá lớn cho mọi người trong bối cảnh những vở opera lớn của Giacomo Meyerbeer và opera hài của Jacques Offenbach đang chiếm lĩnh các nhà hát tại Paris cũng như trên khắp nước Pháp. Saint-Saëns đã phải tạm dừng công việc của mình trong hai năm.
Mùa hè năm 1872, Saint-Saëns tới Weimar, chứng kiến Franz Liszt làm hồi sinh Das Rheingold. Liszt rất quan tâm tới việc sản xuất các tác phẩm mới của những nhà soạn nhạc tài năng, đã hối thúc Saint-Saëns hoàn thành Samson et Dalila (Samson và Dalila), đưa ra lời cam kết sẽ trình diễn nó trên sân khấu Weimar. Được khuyến khích, Saint-Saëns đã quay trở lại với vở opera của mình vào cuối năm 1872. Ông đã hoàn thành màn I trong chuyến đi đến Algiers, Algeria vào năm 1874. Trở về Pháp, năm 1875, Saint-Saëns đã trình diễn màn I tại Théâtre du Châtelet theo cái cách mà ông đã làm với màn II vào năm 1870. Lần này nhà soạn nhạc đã thuyết phục được các nhà phê bình nhưng khán giả vẫn tỏ ra thờ ơ. Cùng năm, Saint-Saëns có cuộc gặp gỡ với mezzo-soprano Pauline Viardot, một trong những ca sĩ nổi tiếng nhất châu Âu lúc bấy giờ. Ngay từ khi bắt đầu sáng tác Samson et Dalila, Saint-Saëns đã có mong muốn vai Dalila sẽ do Viardot đảm nhiệm. Họ đã cùng nhau biểu diễn màn II tại Croissy-sur-Seine, thị trấn ở vùng ngoại ô phía tây Paris. Viardot rất ngưỡng mộ tác phẩm và cô hi vọng rằng Olivier Halanzier, giám đốc của Paris Opéra, người cũng có mặt trong chương trình sẽ ủng hộ dự án này. Saint-Saëns đã hoàn thành Samson et Dalila vào năm 1876 nhưng không một nhà hát nào ở Pháp đồng ý dàn dựng vở opera. Thật may mắn cho nhà soạn nhạc, Liszt vẫn giữ nguyên ý muốn ban đầu của mình.
Dưới ảnh hưởng mạnh mẽ của Liszt, Samson et Dalila đã được đưa vào kế hoạch biểu diễn của Weimar trong mùa diễn 1877-1878. Tuy nhiên, tác phẩm phải được dịch sang tiếng Đức. Sau nhiều lần trì hoãn, Viardot đã trở nên quá già để có thể vào vai Dalila nên Auguste von Müller được lựa chọn là người thay thế. Ngày 2/12/1877, Samson et Dalila đã được công diễn ra mắt tại Deutsche Nationaltheater und Staatskapelle Weimar dưới sự chỉ huy của Eduard Lassen. Mặc dù giành được sự ủng hộ của cả giới phê bình và khán giả Weimar nhưng Samson et Dalila vẫn chưa được đón nhận ở những nhà hát khác. Phải đến ngày 3/3/1890, lần đầu tiên vở opera được biểu diễn ở Pháp, tại Théâtre des Arts, Rouen. Kể từ đó tác phẩm mới được đón nhận và thường xuyên xuất hiện tại các nhà hát danh tiếng trên khắp thế giới.
Tóm tắt nội dung
Thời gian: khoảng năm 1150 trước Công nguyên.
Địa điểm: Dải Gaza.
Màn I
Đêm tối tại một quảng trường ở dải Gaza.
Quảng trường bên ngoài đền thờ thần Dagon, một nhóm người Do Thái đang cầu nguyện đức Jehovah giải thoát họ khỏi ách nô lệ từ những người Philistine (“Dieu d’Israël… Nous avons vu nos cités renversées”). Samson cố gắng vực dậy tinh thần và đức tin vào Chúa của những người Do Thái (“Arrêtez, ô mes frères”). Abimélech, vị thống đốc người Philistine xuất hiện, chế nhạo những người Do Thái rằng các vị thần của họ đã bỏ rơi họ và thần Dagon siêu việt hơn nhiều (“Ce Dieu que votre voix implore”). Những người Do Thái sợ hãi Abimélech cho đến khi Samson đứng lên kêu gọi họ phản kháng. Giận dữ, Abimélech giơ kiếm lên định đâm Samson nhưng bị anh tước vũ khí và giết chết.
Sợ hãi, những người Do Thái vội vã chạy trốn, bỏ lại Samson. Đại tế tự của người Philistine đến, nguyền rủa những người Do Thái và sức mạnh phi thường của Samson. Một người đưa tin thông báo rằng những người Do Thái đang phá hoại mùa màng. Đại tế tự ám chỉ sẽ lợi dụng vẻ đẹp của Dalila để mê hoặc Samson (“Qu’enfin une compagne infâme trahisse son amour!”).
Bình minh ló rạng, những người Do Thái cất lên lời cầu nguyện đức Chúa. Dalila cùng một số nữ tu sĩ xuất hiện từ ngôi đền thờ thần Dagon. Bước xuống những bậc thang của ngôi đền, họ ca hát về niềm vui của mùa xuân. Dalila quyến rũ Samson, nói rằng anh đã chinh phục được cô và muốn anh cùng đi về ngôi nhà của cô ở thung lũng Sorek. Những người Do Thái cố gắng cảnh báo anh về mối nguy hiểm ở cô. Samson cũng cầu nguyện Chúa để bảo vệ mình khỏi sự quyến rũ của Dalila. Với ý đồ khiến Samson từ bỏ vai trò thủ lĩnh của những người Do Thái, Dalila và các nữ tu sĩ nhảy một điệu múa khêu gợi. Dalila cho biết mặc dù mùa xuân đang nở rộ nhưng trong lòng cô vẫn đang lạnh lẽo như mùa đông (“Printemps qui commence”). Một người Do Thái già cố gắng cảnh báo Samson nhưng vô ích, anh đã bị cô quyến rũ và đồng ý đến thung lũng Sorek.
Màn II
Nơi ở của Dalila ở thung lũng Sorek.
Dalila mong muốn chinh phục Samson hoàn toàn, anh sẽ đến với cô thay vì tiếp tục lãnh đạo những người Do Thái chống lại quân Philistine. Cô đắc thắng vì khả năng của mình, tất cả khả năng của Samson không là gì cả khi chống lại sức mạnh của tình yêu (“Amour! viens aider ma faiblesse”). Đại tế tự đến, đưa vàng cho Dalila với mong muốn cô nhanh chóng bắt được Samson. Dalila từ chối, nói rằng cô không quan tâm đến tiền mà chỉ muốn trả thù. Mong muốn bắt được Samson chỉ được thúc đẩy từ lòng trung thành cô dành cho những vị thần và lòng căm thù của chính bản thân mình đối với người Do Thái, đặc biệt là Samson, người trước đó đã từng từ chối tình yêu của cô. Dalila thề sẽ khám phá ra nguồn gốc sức mạnh của Samson.
Ở lại một mình, Dalila cố gắng tìm kiếm biện pháp để hoàn thành công việc của mình. Samson đến, gặp Dalila lần cuối trước khi đến với những người Do Thái của mình. Dalila cố gắng giăng bẫy lần cuối, nói rằng cô sẽ hoàn toàn thuộc về anh nếu anh muốn. Cô hi vọng anh sẽ từ bỏ tất cả và hứa sẽ ở lại bên cô (“Mon cœur s’ouvre à ta voix”). Samson đã hoàn toàn gục ngã trước vẻ đẹp và sự quyến rũ của Dalila. Ôm anh trong vòng tay, Dalila yêu cầu Samson thể hiện tình yêu của mình bằng cách tâm sự với cô về bí mật sức mạnh của anh. Tiếng sấm rền vang lên như một lời cảnh báo, Samson từ chối. Dalila khóc lóc và vùng chạy. Samson lưỡng lự trong giây lát rồi chạy theo, tiết lộ rằng sức mạnh của anh nằm ở mái tóc dài. Dalila thông báo cho những người Philistine ở gần đó. Họ chạy đến, bắt giữ, cắt ngắn mái tóc và khiến Samson bị mù.
Màn III
Cảnh 1: Trong ngục tối ở Gaza.
Bị giam giữ trong ngục tối, Samson đang quay một chiếc cối xay và cầu nguyện cho người dân của mình. Họ sẽ phải gánh chịu những tội lỗi mà anh đã mắc phải. Tiếng than thở của những người dân Do Thái ở màn I vẳng tới. Hối hận, Samson muốn hiến dâng mạng sống của mình.
Cảnh 2: Trong đền thờ thần Dagon
Người Philistine đang chuẩn bị hiến tế để kỉ niệm chiến thắng của mình. Các tế tự và nữ tu sĩ hát nhẹ nhàng, lặp lại lời cầu nguyện ở màn I. Âm nhạc trở nên man rợ hơn, một điệu nhảy trần tục, hoang dại (“Bacchanale”). Samson được một chú bé dẫn vào chịu đựng những lời chế nhạo từ đại tế tự và mọi người. Dalila kể lại cho anh chi tiết về âm mưu quỷ quyệt của cô. Khi các tế tự cố gắng bắt anh quỳ trước tượng thần Dagon, Samson đề nghị chú bé đưa anh đến hai cây cột chính của ngôi đền rồi bảo cậu chạy trốn. Cầu khẩn các vị thần hồi phục lại cho mình sức mạnh, xô đổ các cột, để ngôi đền rơi xuống, đè bẹp cả mình và toàn bộ kẻ thù.
Saint-Saëns sáng tác tổng cộng 13 vở opera nhưng chỉ có duy nhất Samson et Dalila là được thường xuyên biểu diễn. Được coi là nhà soạn nhạc “Wagnerian” nhất trong số những người Pháp, trong vở opera này, Saint-Saëns đã sử dụng nhiều motif nhằm minh hoạ cho các tình tiết của câu chuyện, theo cái cách mà Richard Wagner đã sử dụng leitmotiv. Một đặc điểm khác của Samson et Dalila là tính chất oratorio của tác phẩm, đặc biệt trong màn I và màn III. Chúng ta không nên quên ý tưởng ban đầu của Saint-Saëns. Nhiều màn hợp xướng mạnh mẽ, sử dụng những hình thức xưa cũ như fugue và Gregorian, giữ những vị trí quan trọng trong tác phẩm. Một điều quan trọng nữa khi nói về Samson et Dalila là màu sắc âm nhạc phương Đông của vở opera. Saint-Saëns đã sử dụng cả một mùa đông năm 1874 ở Algiers để chắt lọc những âm thanh đặc biệt ở khu vực này để đưa vào tác phẩm, mà nổi trội nhất là màn vũ điệu cuồng dã Bacchanale trong màn III. Âm nhạc sôi động, hoang dại mang màu sắc của một cuộc thác loạn. Saint-Saëns đã sử dụng chất liệu âm nhạc của xứ Phrygia, ngày nay là vùng đất châu Á thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Cùng với đó là nhà soạn nhạc đã sử dụng các nhạc cụ trong dàn nhạc bắt chước âm điệu của những nhạc cụ Ả Rập, tạo nên một màu sắc khác lạ và độc đáo. Saint-Saëns đã dành rất nhiều ưu ái cho vai diễn Dalila với ba aria tuyệt vời “Printemps qui commence”, “Amour! viens aider ma faiblesse” và đặc biệt, mê hồn nhất là “Mon cœur s’ouvre à ta voix”. Cùng với Carmen, Dalila là một trong nhưng vai diễn xuất chúng nhất dành cho mezzo-soprano.
Cobeo
