“Một bậc thầy về kỹ thuật với âm vực đáng kinh ngạc, khả năng diễn giải linh hoạt và nét duyên dáng trữ tình.” – Brett Alexander
Nicolai Gedda là một trong những giọng tenor trữ tình nổi bật nhất kể từ sau Thế chiến thứ hai. Ông được ngưỡng mộ vì chất giọng khoẻ khoắn nhưng không kém phần nhẹ nhàng, cùng với đó là khả năng thành thạo nhiều ngôn ngữ, khiến Gedda dễ dàng hoá thân vào rất nhiều vở opera bằng các thứ tiếng Ý, Đức, Pháp, Nga, Czech…, tạo cho ông một kịch mục rộng lớn. Giọng hát của Gedda đã chứng minh được sức bền qua thời gian, ông có một sự nghiệp kéo dài 50 năm, vẫn tung hoành trên các sân khấu ở độ tuổi 70, khi mà nhiều đồng nghiệp cùng thời với ông đã nghỉ hưu. Sở hữu hơn 200 bản thu âm, Gedda đã chứng minh tài năng của mình không chỉ trong opera mà còn với rất nhiều các tác phẩm thanh nhạc lớn và ca khúc thính phòng. Ông tỏ ra vô cùng xứng đáng với những lời khen ngợi của Paul Hume viết trên Washington Post: “Nicolai Gedda là một trong những bậc thầy tuyệt đối về ca hát của thời đại chúng ta. Về nhiều mặt, anh ấy là một hiện tượng”.
Nicolai Gedda có một tuổi thơ lận đận. Cậu sinh ngày 11/7/1925 tại Stockholm, là con ngoài giá thú của Clary Linnea Lindstrom, một cô hầu bàn chưa thành niên người Thuỵ Điển và Nikolai Gädda, một người mang hai dòng máu Nga và Thuỵ Điển. Cậu được đặt tên là Harry Gustaf Nikolai Gädda. Cha mẹ cậu đã quyết định không nuôi đứa con của mình mà gửi vào trại trẻ mồ côi. Tuy nhiên, chỉ sau sáu ngày, chị gái của cha cậu, bà Olga Gädda đã quyết định mang Nicolai về và nuôi nấng cậu như con của mình. Vài năm sau, bà kết hôn với ca sĩ giọng bass gốc Nga Michail Ustinov, người có họ hàng xa với diễn viên nổi tiếng Peter Ustinov. Ustinov hát trong một dàn hợp xướng Don Cossack của Serge Jaroff và phụ trách một ca đoàn của đạo Chính thống. Nicolai, sử dụng tiếng Thuỵ Điển và Nga trong nhà, lớn lên với tên Nicolai Ustinov và chỉ biết được sự thật về thân thế của mình khi ở tuổi thiếu niên. Năm 1929, gia đình cậu chuyển đến Leipzig vì ông Ustinov có được một công việc tại ca đoàn Chính thống tại đây và Nicolai biết thêm được tiếng Đức. Ustinov là một người rất nghiêm khắc, Gedda viết trong hồi ký của mình rằng nếu bị vi phạm, dù chỉ một lỗi nhỏ nhất ông cũng sẽ bị đánh bằng “một chiếc thắt lưng Cossack hẹp vốn thuộc về bộ đồng phục của ông ấy”. Ông Ustinov đã dạy đứa con nuôi của mình những bài học thanh nhạc đầu tiên. Khi lên năm tuổi, cậu được học piano. Gedda hồi tưởng: “Một cô gái tội nghiệp và khốn khổ đã cho tôi cuộc sống, một người phụ nữ nghèo khổ và bị bỏ rơi khác đã đảm bảo sự sống của tôi. Bằng những nỗ lực phi thường, tôi đã có được một tuổi thơ hạnh phúc và được học hành đàng hoàng”.
Năm 1934, khi chính quyền Phát xít nổi lên, cả gia đình quay trở lại Stockholm. Họ chỉ có một căn hộ nhỏ 20 mét vuông và Gedda đã phải ngủ trong một góc nhỏ gần nhà bếp cho đến khi anh 20 tuổi. Gedda học tiếng Pháp, Anh và Latin tại trường phổ thông và sau khi tốt nghiệp, Gedda làm nhân viên tại một ngân hàng tại địa phương để giúp đỡ bố mẹ về mặt tài chính. Anh kiếm thêm thu nhập bằng cách hát tại các đám cưới. Lúc này anh chính thức lấy tên là Nicolai Gedda. Một ngày nọ, Gedda đã nhắn nhủ một khách hàng là thành viên của nhà hát Opera Hoàng gia rằng mình muốn tìm một thầy giáo dạy thanh nhạc. Gedda đã được giới thiệu đến với Carl Martin Öhman, một giọng tenor nổi tiếng trong những vở opera của Richard Wagner vào những năm 1920, người từng dạy Jussi Björling. Öhman tỏ ra rất hào hứng với tài năng của Gedda và đã chấp nhận dạy anh miễn phí. Gedda cho biết: “Öhman đã dạy tôi tất cả những điều cần thiết mà tôi không biết gì về nó”. Từ năm 1950, Gedda bắt đầu theo học tại Nhạc viện Stockholm với học bổng toàn phần. Các thầy giáo của anh là Kurt Bendix và Ragnar Hyltén-Cavallius.
Sự nghiệp chuyên nghiệp của Gedda đến vào năm 1952. Mặc dù từng có một vai nhỏ trong Der rote Stiefel của Heinrich Sutermeister vào tháng 11/1951 nhưng lần ra mắt chính thức của Gedda được tính vào tháng 4/1952 với vai chính Chapelou trong vở opera Le postillon de Lonjumeau (Adolphe Adam). Đây là một vai diễn rất khó với aria “Mes amis, écoutez l’histoire” đòi hỏi giọng tenor phải lên đến nốt Rê cao, một thách thức khiến rất nhiều tenor phải lảng tránh. Ngay từ lần ra mắt này, những phẩm chất tạo nên danh tiếng cho Gedda sau này là những nốt cao chói lọi, khả năng cảm thụ âm nhạc nhạy bén và kiểm soát âm sắc điêu luyện đã được thể hiện trọn vẹn. Khán giả đã rất cuồng nhiệt và Gedda đã được dự đoán sẽ có một tương lai tươi sáng. Sự nghiệp của Gedda được cất cánh ngay sau đó khi ông bầu Walter Legge đến Thuỵ Điển để tìm kiếm một tenor tài năng cho vai diễn Grigory (Dimitry) trong bản thu âm Boris Godunov (Modest Mussorgsky) với Boris Christoff đóng vai chính. Legge kể lại: “Khi đến sân bay, tôi đã được một nhóm nhà báo hỏi rằng liệu tôi có muốn nghe những giọng hát Thụy Điển trẻ tuổi xuất sắc của họ hay không. Tự nhiên tôi thấy thích thú, nhưng không ngờ câu chuyện này lại xuất hiện trên trang nhất các báo ngày hôm sau và hàng loạt bức điện cũng như cuộc điện thoại không ngớt đề nghị được lắng nghe. Tôi đã phải yêu cầu giám đốc nhà hát bố trí một phòng riêng trong vài ngày để nghe khoảng 100 bạn trẻ đang khao khát thể hiện. Người đầu tiên hát cho tôi nghe là Gedda (khoảng 9h30 sáng), mà tôi biết là mới chỉ một lần hát trước công chúng. Cậu ấy đã hát trích đoạn Flower song (La fleur que tu m’avais jetée) trong Carmen một cách dịu dàng và say đắm đến nỗi tôi xúc động suýt rơi nước mắt. Cậu ấy đã gia tăng độ khó bằng cách kết thúc với một nốt Si giáng rõ ràng và rực rỡ. Có một chút lỗi, tôi đã đề nghị cậu ấy hát như trong tổng phổ: pianissimo, rallentando và diminuendo. Vẫn rất bình tĩnh, không hề lo lắng vì cú vấp trước đó, cậu ấy đã đạt được điều tuyệt vời gần như kỳ diệu, vô cùng đẹp đẽ và không cần nỗ lực. Tôi yêu cầu cậu ấy quay lại vào lúc 8h tối và gửi tin nhắn cho vợ tôi (Elisabeth Schwarzkopf, sau này trở thành một trong những đồng nghiệp ăn ý của Gedda) rằng một ca sĩ tuyệt vời đã tìm đến với tôi và báo cho Dobrowen (nhạc trưởng Issay Dobrowen của dự án Boris Godunov) là tin hay không thì tuỳ nhưng chàng trai Gedda 27 tuổi này chính là Dimitry trời ban cho chúng ta trong Boris”. Legge cũng gửi tin nhắn tới Herbert von Karajan và Antonio Ghiringhelli, nhà quản lý của La Scala: “Vừa mới nghe tenor Mozart vĩ đại nhất trong cuộc đời tôi. Tên cậu ta là Nicolai Gedda”.
Kết quả của buổi thử giọng là Gedda và EMI Classics đã ký hợp đồng thu âm ba vở opera: Boris Godunov (mà chính Gedda thú nhận “đã mở ra cánh cửa thế giới cho tôi”), Die lustige witwe và Das land des lächelns (Franz Lehár) cùng với đó là Mass giọng Si thứ của Johann Sebastian Bach dưới sự chỉ huy của Karajan. Sự nghiệp của Gedda thăng tiến một cách nhanh chóng, ông liên tục nhận được những lời mời biểu diễn và thu âm. Ngày 11/2/1953, vẫn là với Karajan, Gedda có buổi ra mắt tại La Scala trong Don Ottavio (Don Giovanni, Wolfgang Amadeus Mozart). Sau đó là những lần xuất hiện tại Paris, Rome, Salzburg, Berlin… Ngày 5/11/1954, ông lần đầu hát tại Covent Garden trong Công tước xứ Mantua (Rigoletto, Giuseppe Verdi). Tài năng của Gedda rõ ràng là nhận được rất nhiều sự tán thưởng từ Legge. Ông đã ký một hợp đồng thu âm độc quyền với Gedda và tiến hành một loạt các bản ghi âm operetta với Schwarzkopf. Là một trong những tenor Mozart vĩ đại nhất, đúng như những gì Legge từng tôn vinh, Gedda liên tục xuất hiện tại liên hoan Salzburg trong nhiều vở opera của Mozart như Don Giovanni, Die entführung aus dem serail hay Così fan tutte, tất cả đều dưới sự chỉ huy của Karl Böhm. Gedda từng sống tại Pháp trong một khoảng thời gian và được tạp chí Diapason tung hô là một trong những tenor tuyệt vời nhất thế hệ của những vở opera Pháp. Gedda tỏ ra đặc biệt yêu thích vai chính trong Benvenuto Cellini (Hector Berlioz). Tháng 4/1957, Gedda lần đầu tiên ra mắt khán giả Mĩ trong Faust (Faust, Charles Gounod) tại nhà hát Opera Pittsburgh. Rudolf Bing, Tổng giám đốc của Metropolitan Opera, trái với thông lệ của mình là thường thờ ơ với những ngôi sao mới nổi, chỉ đưa ra lời mời cộng tác đối với những ca sĩ đã thành danh, lần này đã nhanh chóng đón chào Gedda. Ông có màn ra mắt tại Metropolitan Opera vào ngày 1/11/1957 trong Faust. Douglas Watt đã nhận xét về màn trình diễn trên Daily News: “Một giọng nam cao trẻ tuổi sinh ra ở Stockholm, có cha mẹ là người Nga gốc Thụy Điển, đã xuất hiện lần đầu tại nhà hát trong vai chính. Gedda, một người đàn ông gày gò, cá tính với sự hiện diện trên sân khấu rất lôi cuốn, đã bộc lộ một giọng tenor trữ tình khá hay mà về cơ bản là nhẹ nhàng, có thể truyền tải một cách hấp dẫn khắp khán phòng. Hơn hết, anh ấy rõ ràng yêu thích ca hát hát rất nhiều và làm như vậy một cách thoải mái dễ chịu, trình bày vai diễn của mình theo phong cách cá nhân nhưng hoàn toàn âm nhạc”. Kể từ đó, như nhiều ngôi sao khác, Gedda có xu hướng lựa chọn New York làm ngôi nhà của mình và chỉ trở về châu Âu để biểu diễn và thực hiện các bản thu âm.
Ông gắn bó với Metropolitan Opera trong vòng 26 năm sau đó với 28 vai và trên 300 buổi biểu diễn, cống hiến toàn bộ tài năng thanh nhạc và khả năng ngôn ngữ của mình. Từ những vai diễn kinh điển của opera Ý: Alfredo (La Traviata, Verdi), Rodolfo (La Bohème, Giacomo Puccini) cho đến Mozart: Don Ottavio (Don Giovanni), Tamino (Die Zauberflöte); bel canto: Elvino (La sonnambula, Vincenzo Bellini), Nemorino (L’elisir d’amore, Gaetano Donizetti); opera Pháp: Faust, Don José (Carmen, Georges Bizet); opera Nga: Lensky (Eugene Onegin, Pyotr Ilyich Tchaikovsky), Gherman (Queen of spade, Tchaikovsky); Czech: Jeník (Bartered Bride, Bedřich Smetana), opera hiện đại Mỹ: Anatol (Vanessa, Samuel Barber), Kodanda (The last savage, Gian Carlo Menotti) và kể cả operetta: Sándor Barinkay (Der Zigeunerbaron, Johann Strauss), một sự đa dạng mà hiếm tenor nào có thể sánh được. Việc thành thạo nhiều ngôn ngữ hỗ trợ Gedda rất nhiều trong sự nghiệp. Trong buổi ra mắt Vanessa vào ngày 15/1/1958, Gedda đã được Howard Taubman của New York Times khen ngợi: “Mặc dù ông ấy là người Thụy Điển, người duy nhất không phải người Mỹ trong dàn diễn viên, nhưng tiếng Anh của ông ấy là dễ lĩnh hội nhất”. Dù có thể không tạo ra được sự phấn khích với khán giả theo cách mà Franco Corelli đã làm nhưng công chúng luôn cảm thấy hài lòng với những sắc thái nhẹ nhàng, uyển chuyển, chân thành và trữ tình do Gedda tạo ra. Bản thân Gedda từng có lần thử sức trong opera của Wagner với vai chính trong Lohengrin tại Stockholm vào tháng 1/1966. Ông đã được mời hát vai này trong liên hoan Bayreuth một năm sau đó. Tuy nhiên, lịch diễn của Gedda đã khiến kế hoạch này không bao giờ trở thành hiện thực và Gedda cũng chỉ coi màn ghé qua opera của Wagner là lần dạo chơi vui vẻ trong sự nghiệp của mình. Những vai diễn đòi hỏi sức nặng như vậy thực sự không phù hợp với giọng hát của Gedda, vốn có âm lượng nhỏ.
Trên thực tế, từ nhỏ, Gedda có mơ ước trở thành một heldentenor, chuyên chinh phục những vai diễn đầy quyền năng trong opera của Wagner, có lẽ một phần ảnh hưởng từ người thầy Öhman, vốn nổi tiếng trong địa hạt này. Nhưng ông nhận ra đó không phải là điểm mạnh trong giọng hát của mình: “Chúa đã ban cho tôi một giọng tenor rất cao, khá nhỏ mà qua quá trình học tập, tôi đã phát triển được. Tôi đã xây dựng giọng hát để gia tăng âm lượng và cứ như vậy, tôi có thể bảo tồn điều đó bằng kỹ thuật”. Với chiều cao lên đến 1m88, Gedda luôn nổi bật trên sân khấu. Tuy nhiên, diễn xuất lại là một điểm yếu của ông. Có một tuổi thơ vất vả, Gedda thường sống nội tâm và không tự tin vào khả năng diễn xuất của mình. Ngay lần đầu làm việc với Karajan trong Don Giovanni, Gedda đã bị Karajan chê trách về mặt này rất nhiều. Điều này khiến Gedda rất tức giận và hạn chế biểu diễn cùng Karajan. Nếu có, chủ yếu trong những bản thu âm mà hiếm khi xuất hiện trên sân khấu. Bù lại những điểm yếu đó, Gedda đã biến các nhân vật của mình trở nên sống động thông qua kỹ năng thanh nhạc của mình. Ông tìm kiếm ý nghĩa của vai diễn bằng cách đắm chìm trong tổng phổ, nghiên cứu kỹ lưỡng các nốt nhạc và lời ca. Những nốt cao của ông sáng chói và có thể lên được tới F2 như Gedda từng thể hiện trong Arturo (I Puritani, Bellini). Harold C. Schonberg đã tán dương: “Khán giả đã giật mình kinh ngạc và sau đó hoan nghênh rầm rộ. Không có sự tôn vinh nào xứng đáng hơn… Một biểu hiện của kỹ thuật thanh nhạc điêu luyện, sự phấn khích tột độ”. Gedda cũng là ca sĩ hiếm hoi vào thời điểm đó, dám dũng cảm hoá thân vào Arnold trong Guillaume Tell (Gioachino Rossini), một trong những vai diễn thách thức nhất dành cho tenor với vô vàn những nốt cao rực rỡ. Thông thạo tiếng Nga từ nhỏ, Gedda là tenor hiếm hoi của phương Tây có thể dễ dàng hoá thân trong những vở opera Nga. Vai Lensky cũng góp phần vào sự nổi tiếng và thành công của Gedda. Richard Dyer đã viết trên Boston Globe: “Giọng nam cao thể hiện aria của Lensky – một sự kết hợp lý tưởng giữa khả năng ngôn ngữ lưu loát và những đường nét âm nhạc, sự thể hiện kỹ thuật thuần thục của giọng hát với âm sắc đa dạng và đẹp đẽ, là một biểu hiện của cảm xúc thông minh và phong phú của con người – là một minh chứng kinh điển về lý do tại sao, ít nhất với một số người trong chúng ta, coi hát opera là thành tựu cao nhất của nghệ thuật nhân loại”.
Khả năng ngôn ngữ của Gedda đã được ông tận dụng triệt để. Hiếm có ca sĩ nào dám thực hiện những chương trình thính phòng như ông, đưa các ca khúc nghệ thuật của Đức, Pháp và Nga vào trong cùng một chương trình, cùng với đó là những bài hát của xứ Scandinavia, tạo nên sự độc đáo chỉ có ở Gedda. Trong suốt sự nghiệp của mình, Gedda đã thực hiện hơn 200 bản thu âm, trở thành một trong những tenor có sự nghiệp đồ sộ nhất. Ở ông luôn toát ra sự hiểu biết cặn kẽ cho từng phong cách, thể loại khác nhau. Gedda cho biết: “Biết một ngôn ngữ thôi là chưa đủ. Bạn phải nghiên cứu các nguyên tắc và nhịp điệu phát âm để bạn hiểu tất cả các sắc thái của ý nghĩa. Chỉ khi đó, bạn mới có thể phản ánh những gì nhà soạn nhạc đang cố gắng biểu đạt”. Với một sự nghiệp kéo dài hơn 50 năm, ông đã mang lại rất nhiều niềm vui cho khán giả. Về mặt cá nhân, Gedda là một người rất quyến rũ, thông minh, hoà đồng và luôn sẵn lòng thảo luận về nghệ thuật của mình để cải thiện nó. Là ca sĩ có sự nghiệp dài một cách bất thường, ông vẫn xuất hiện trên sân khấu khi đã ngoài 70 tuổi. Tháng 5/2001, Gedda thu âm vai hoàng đế Altoum (Turandot, Puccini) và tháng 6/2003 là Linh mục trong Idomeneo (Mozart). Ông cũng từng giảng dạy tại Royal Academy of Music, London.
Trong cả cuộc đời mình, Gedda chỉ gặp mẹ ruột của mình một lần duy nhất. Đó là vào năm 1977, Gedda cho biết bà treo một bức ảnh con trai mình trên tường trong căn hộ ở ngoại ô Stockholm. Và ông chưa một lần gặp cha mình. Gedda kể lại trong cuốn tự truyện: “Một buổi tối mùa hè năm 1977, tôi bước vào một chiếc taxi mà tôi đã dùng tên của mình để đặt. Người lái xe nhìn tôi và nói: “Thật buồn cười khi khách hàng ngay trước đó của tôi cũng tên là Nicolai Gedda, nhưng anh ta là một ông già. Ông ấy bị đau tim, và tôi đã chở đi cấp cứu”. Tên và địa chỉ khiến tôi không còn nghi ngờ gì nữa, đó chính là cha ruột của mình. Một thời gian sau, tôi nghe tin từ mẹ tôi, bà Olga rằng ông ấy đã qua đời”. Gedda qua đời tại nhà riêng ở Tolochenaz, bang Vaud, Thụy Sĩ vào ngày 8/1/2017 ở tuổi 91 vì một cơn đau tim. Gia đình chỉ thông báo về cái chết của ông vào ngày 9/2/2017.
Gedda là một trong những tenor ưu tú nhất của thế hệ các ca sĩ trưởng thành sau Thế chiến thứ hai, chiếm vị trí nổi bật tại các nhà hát danh giá trên thế giới trong khoảng thời gian những năm 1950-1970. Họ có may mắn hơn thế hệ trước đó vì công nghệ thu âm đã phát triển, tiếng hát của họ được lưu giữ và có chất lượng tốt hơn hẳn. Cùng với những tên tuổi khác như Mario del Monaco, Giuseppe di Stefano, Carlo Bergonzi, Jon Vickers, Alfredo Kraus hay Corelli, Gedda luôn là một trong những tenor được ngưỡng mộ và yêu quý nhất trên thế giới. Sự trữ tình, đa dạng trong phong cách của ông và những nốt cao chói sáng vẫn sẽ chinh phục nhiều thế hệ những người say mê opera.
Cobeo
