Thông tin chung
Tác giả: Wolfgang Amadeus Mozart.
Tác phẩm: Sinfonia concertante cho oboe, clarinet, bassoon và horn giọng Mi giáng trưởng, K. 297b
Thời gian sáng tác: Có lẽ vào tháng 4/1778 tại Paris.
Độ dài: Khoảng 30 phút.
Cấu trúc tác phẩm: Tác phẩm có 3 chương:
Chương I – Allego
Chương II – Adagio
Chương III – Andante con variazioni
Thành phần dàn nhạc: Oboe, clarinet, bassoon và horn độc tấu, 2 oboe, 2 horn và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Một điều chắc chắn được biết đến: Năm 1778, trong chuyến thăm đến Paris, Mozart đã sáng tác một bản Sinfonia concertante cho flute, oboe, bassoon, horn và dàn nhạc, mà giám đốc của buổi Spirituel concert, Joseph Le Gros, đã hứa rằng sẽ đưa nó vào trong một chương trình biểu diễn của mình. Mozart đã vài lần gửi thư cho cha ông ở Salzburg để thông báo về tiến độ công việc và cho biết rằng các nghệ sĩ độc tấu tỏ ra rất háo hức với tác phẩm mới này. Tuy nhiên, dường như buổi biểu diễn đã không thể diễn ra. Tháng 10/1778, trên đường trở về nhà, Mozart thông báo cho ông Leopold rằng mình đã bán tác phẩm cho Le Gros nhưng vẫn có thể chép lại nó dựa trên trí nhớ siêu phàm của mình. Tất nhiên, Mozart hoàn toàn có thể làm được điều này, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy ông đã thực hiện. Bản thảo gốc của Sinfonia concertante đã biến mất.
Năm 1862, ấn bản đầu tiên của danh mục các tác phẩm của Mozart do Ludwig Ritter von Köchel thực hiện cho biết Sinfonia concertante đã bị thất lạc. Khi nhà âm nhạc học và là người viết tiểu sử Mozart, Otto Jahn mất tại Göttingen, Đức vào năm 1869, người ta tìm thấy trong tài liệu của ông một bản sao chép tay có đề: “Concertante für Oboe, Clarinette, Horn u. Fagotte mit Orchesterbegleitung” (Concertante cho oboe, clarinet, horn và bassoon với phần đệm của dàn nhạc). Ngay lập tức, đã có giả thuyết cho rằng đây chính là tác phẩm đã bị thất lạc đó và đã được một nhạc sĩ nào đó chuyển soạn phần flute thành của clarinet (clarinet vẫn chưa nằm trong biên chế dàn nhạc của Mozart cho đến những năm 1780). Bản nhạc này cuối cùng đã được xuất bản trong ấn bản hoàn chỉnh đầu tiên của các tác phẩm của Mozart, và là một bổ sung đặc biệt tích cực kho kho tàng vốn ít ỏi những sáng tác dành cho bộ hơi và dàn nhạc. Tuy nhiên, vẫn có nhiều vết gợn. Nhiều học giả băn khoăn về việc tại sao lại có sự chuyển soạn này, tác phẩm đã bị thất lạc ra sao và bản thảo này đã được tìm thấy như thế nào? Thậm chí đã có những khẳng định rằng đây không phải là một tác phẩm của Mozart. Ví dụ như Martin Staehelin đã cho rằng không thể tưởng tượng được Mozart lại sáng tác một bản concerto có 3 chương đều ở cùng một giọng Mi giáng trưởng. Không có tác phẩm nào tương tự như vậy trong toàn bộ các concerto khác của Mozart, mà chỉ có thể bắt gặp trong một vài tứ tấu dây hoặc sonata.
Ban đầu nổi lên như một hình thức âm nhạc trong thời kỳ Cổ điển và có phong cách tương tự như thể loại trước kia của nó, các concerto grosso Baroque, sinfonia concertante là tác phẩm được viết cho một nhóm nhạc cụ độc tấu và dàn nhạc. Rõ ràng Mozart khá hứng thú với việc sáng tác các concerto dành cho một nhóm nhạc cụ. Ta có thể dễ dàng kể ra concerto cho 2 piano, 3 piano, cho violin và viola, flute và harp. Ngoài ra còn một bản thảo dang dở 134 ô nhịp của sinfonia concertante dành cho violin, viola và cello. Đặc biệt trong bối cảnh, giai đoạn Mozart ở Paris là lúc mà khán giả tại đây vô cùng yêu thích thể loại này. Chính những yếu tố đó dẫn đến khả năng Mozart đã sáng một sinfonia concertante cho 4 nhạc cụ bộ hơi, độc lập với tác phẩm đã bán cho Le Gros là suy đoán dễ được chấp nhận.
Có lẽ không một nhà soạn nhạc nào hiểu các nhạc cụ hơi như Mozart. Ông là nhà soạn nhạc hiếm hoi đã sáng tác các concerto dành cho toàn bộ những nhạc cụ này, trong đó chúng đã thể hiện được những phẩm chất đặc biệt của mình, khoe được toàn bộ cảm xúc tinh tế nhất: âm sắc truyền cảm, xuyên thấu của oboe; sự trôi chảy dịu dàng trên một cữ âm rộng của clarinet; sự trầm ấm, hài hước của bassoon và giai điệu tao nhã, đồng quê của horn.
Phân tích
Chương I được viết theo hình thức sonata nhưng có đến ba phần trình bày thay vì hai như thông lệ. Một phần của dàn nhạc và hai phần còn lại dành cho các nghệ sĩ độc tấu. Sự tương tác giữa các nhạc cụ luôn được nhà soạn nhạc khéo léo giữ ở mức cân bằng. Một cadenza được Mozart cẩn thận sáng tác, vì nếu như để cho các nhạc cụ độc tấu ngẫu hứng, thật khó có thể tưởng tượng được điều gì sẽ diễn ra. Chương nhạc khép lại trong một coda.
Chương II vẫn được viết ở giọng chủ Mi giáng trưởng, dài một cách khá bất thường, tạo cho tác phẩm trở thành một homotonal (toàn bộ các chương ở cùng trong một giọng) concerto, một trong những căn cứ để phe những người phản đối dựa vào để khẳng định đây không phải là một bản nhạc do Mozart sáng tác. Tuy nhiên, nhà âm nhạc học Alfred Einstein (được cho là anh em họ xa với Albert Einstein) lại đánh giá rằng chương nhạc có đầy đủ những yếu tố cho một tuyên ngôn sáng tác đậm đặc phong cách của Mozart.
Chương III được sáng tác ở dạng biến tấu với một chủ đề và 10 biến tấu ngắn, đơn giản. Mỗi biến tấu được chia tách bằng phần đệm được lặp lại liên tục ritornello giống hệt nhau. Chương nhạc được viết ở nhịp 2/4 ngoại trừ trong biến tấu cuối cùng, khi mà phần adagio gồm 6 ô nhịp, dẫn dắt trực tiếp đến coda để khép lại tác phẩm trong không khí vui vẻ ở nhịp 6/8. Một phần của giai điệu chính được lấy trực tiếp từ chủ đề thứ hai của chương đầu tiên.
Cho đến nay, những tranh cãi về một trong những tác phẩm bí ẩn nhất trong lịch sử âm nhạc cổ điển vẫn đang tiếp tục diễn ra. Nhưng cho dù đó không phải là một tác phẩm của Mozart đi chăng nữa, thì chất lượng của Sinfonia concertante dành cho bộ hơi này vẫn ở mức rất cao. Và cho đến khi các nhà nghiên cứu tìm ra được những bằng chứng chính xác để khẳng định ai là nhà soạn nhạc đích thực của tác phẩm thì Sinfonia concertante vẫn được coi là của Mozart và là một trong những bản nhạc quan trọng nhất dành cho các nhạc cụ hơi và thường xuyên được biểu diễn.
Cobeo tổng hợp
