“Tôi luôn luôn bị âm thanh của Kogan thu hút. Ngọt ngào, phong phú, đồ sộ và đặc biệt ấm áp, được chiều sâu của tâm hồn và tình thân ái ấp ủ. Nó giống như giọng hát của Obukhova ở âm vực trầm và ở âm vực cao, nó giống như âm sắc pha lê khó quên của Nezhdanova… Không có nhiều điều để nói về kỹ thuật điêu luyện của Kogan. Không có vấn đề gì là khó đối với anh. Tất cả những gì khó nhất trong danh mục violin thế giới đều được anh thực hiện với sự rực rỡ và sức mạnh mãnh liệt.” – Evgeny Svetlanov
Leonid Kogan là một nghệ sĩ mạnh mẽ, đầy kịch tính. Về bản chất và cá tính nghệ thuật, ông gần như đối lập với David Oistrakh. Họ cùng nhau tạo thành các cực ngược nhau của trường phái nghệ thuật Xô viết, minh hoạ cho sự phong phú về mặt phong cách và thẩm mỹ của nó. Ở Kogan là sự năng động như vũ bão, sự phấn khích, tính xung đột được đẩy lên cao trào và tương phản táo bạo. Trong giọng điệu của sự kịch tính và sự kiên quyết từ chối các thoả hiệp, chúng ta thấy được sự ảnh hưởng từ Jascha Heifetz, người nghệ sĩ mà ông ngưỡng mộ trong suốt cuộc đời. Nhịp điệu là trọng tâm trong phong cách biểu diễn của Kogan, như chính ông đã nhận xét: “Nhịp điệu là linh hồn, là sức sống của tác phẩm. Bản thân nhịp điệu vừa là một cụm từ âm nhạc vừa là thứ mà chúng ta thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của công chúng, qua việc tác động đến nó. Cả đặc điểm của ý tưởng và hình ảnh – mọi thứ đều được thực hiện thông qua nhịp điệu”. Màn trình diễn của Kogan luôn là một câu chuyện kịch tính, đầy quyết đoán và đam mê, một bài diễn thuyết tuôn trào mãnh liệt, thể hiện sức mạnh nội tâm, đầy cảm xúc nóng bỏng nhưng không hề thiếu đi sự mềm mại và sâu lắng.
Leonid (thân mật là Leonia) Borisovitch Kogan sinh ra ở Dnepropetrovsk (giờ đây thuộc Ukraine) vào ngày 14/11/1924. Kogan nhớ lại tuổi thơ của mình: “Tôi bắt đầu chơi violin một cách khá tình cờ. Cha mẹ tôi không phải là nhạc sĩ. Cha tôi là một nhiếp ảnh gia, ông ấy chơi violin. Khi còn nhỏ, tôi đã bị nó thu hút vì hình dạng khác thường và âm thanh tuyệt vời. Khi tôi ba tuổi, tôi không đi ngủ vào ban đêm trừ khi có cây violin bên cạnh. Năm tuổi, tôi đã tự chơi đàn, nhưng tôi không thể chạm vào cổ đàn bằng tay trái như cha tôi. Và điều đó làm tôi bực mình. Sau những lời yêu cầu kỳ kèo của tôi, họ đã mua cho tôi một cây đàn violin nhỏ, đó là một niềm vui lớn đối với tôi. Ngay sau đó tôi bắt đầu luyện tập. Tuy nhiên, ước mơ ngây ngô của tôi là nhanh chóng biết chơi đàn đã sớm tan thành mây khói. Hóa ra là rất khó. Tôi nhớ rằng đến bài học thứ ba, tôi không muốn học quá nhiều và tôi đã từ chối đến gặp giáo viên. Nhưng sau đó bố mẹ phản đối gay gắt và nhất quyết bắt tôi phải học tiếp. Hai tháng đầu tôi chỉ có thể chơi không quá năm phút liên tục: tay nặng như chì, đầu còn mệt mỏi hơn”. Thầy giáo đầu tiên của Leonia là Philip Yampolsky, học trò của Leopold Auer vĩ đại. Kogan rất biết ơn người thầy của mình khi đã truyền đạt lại cho mình “tình yêu công việc, điều mà tôi nghĩ là quan trọng nhất. Ông ấy cũng tạo cho tôi một nền tảng rất vững chắc, vì bản thân ông cũng là một nghệ sĩ violin xuất sắc”.
Leonia đã có buổi biểu diễn ra mắt tại Kharkiv và nhận được sự tán thưởng lớn, mọi người đều đồng ý rằng cậu cần được theo học tại môi trường tốt hơn để phát triển tài năng. Năm chín tuổi, cả gia đình Leonia chuyển tới Moscow, nơi cậu có thể theo học với Abram Yampolsky (không có họ hàng với Philip Yampolsky) và cũng là một học trò khác của Auer tại Nhóm thiếu nhi đặc biệt tại Nhạc viện Moscow. Abram cũng là giảng viên của Kogan tại Central Children’s Music School (1934-1943) và Nhạc viện Moscow (1943-1948). Ông yêu mến cậu học trò nhỏ đến nỗi giữ luôn Leonia sinh sống tại nhà của mình. Theo dõi những bài học của các sinh viên khoá trên cũng giúp ích cho cậu rất nhiều. Abram là nhà giáo dục xuất sắc, ông không chỉ giúp Leonia sở hữu một nền tảng kỹ thuật siêu việt mà còn đặt ra những tiêu chuẩn nghệ thuật rất cao và góp phần hình thành nhân cách kiên cường, không chùn bước trước khó khăn và hạn chế sự bộc lộ loè loẹt trên sân khấu. Ngay trong những năm học tập này, xu hướng về sự mạnh mẽ, gai góc và kịch tính của Leonia đã được thể hiện rất rõ nét.
Ngay khi mới tới Moscow, ấn tượng sống động nhất trong tuổi thơ của Leonia đã xảy ra khi Heifetz đến biểu diễn. Kogan nhớ lại: “Tôi đã có mặt tại tất cả các buổi hoà nhạc của ông, tôi vẫn nhớ từng nốt nhạc ông chơi, mặc dù khi đó tôi mới chín tuổi. Lối chơi của ông đã in sâu vào trí nhớ của tôi trong suốt quãng đời còn lại. Jascha Heifetz đã trở thành mô hình lý tưởng đối với tôi kể từ đó”. Khi Kogan 12 tuổi, Jacques Thibaud đến Moscow và có tham dự lớp học của Abram. Tại đây, ông đã rất ấn tượng với tài năng của Leonia và dự đoán cậu sẽ có một sự nghiệp vĩ đại. Joseph Szigeti cũng là nghệ sĩ mà Leonia rất ngưỡng mộ. Sau khi chiêm ngưỡng tài năng của Szigeti, cậu đã viết thư cho ông: “Tôi quyết định đi theo bước chân của ngài, một công việc thực sự khó khăn”.
Ngày 16/3/1941, Kogan đã lần đầu tiên chinh phục khán giả Moscow khi biểu diễn Concerto violin của Johannes Brahms cùng Moscow Philharmonic tại Phòng hoà nhạc lớn, Nhạc viện Moscow. Ở tuổi 17, dù vẫn đang là học sinh, anh đã biểu diễn trên khắp Liên Xô. Năm 1943, Kogan theo học tại nhạc viện Moscow. Ngay cả những năm tháng chiến tranh gian khổ nhất cũng không thể ngăn cản sức làm việc ngoan cường đến mức ám ảnh của người nghệ sĩ trẻ, lúc này đã bắt đầu bộc lộ tài năng rực rỡ. Anh tập luyện rất chăm chỉ, trong đó Kogan đặc biệt đề cao việc luyện tập các etude của Pierre Rode: “Theo tôi, tốt nhất là các etude của Rode. Họ cung cấp cho nghệ sĩ violin nền tảng kỹ thuật đầy đủ mà anh ta cần”. Kogan cũng cho biết tầm quan trọng của việc luyện gam, nếu có một giờ để luyện tập, ông sẽ dành một nửa để chơi các gam, nửa còn lại cho các etude: “Tôi chơi các gam hàng ngày, nó cũng quan trọng như ăn ngủ hay đánh răng vậy. Tôi không chơi gam trên ba quãng tám mà là bốn quãng tám. Lý do là quãng tám cuối cùng tạo cơ hội cho nghệ sĩ violin phát huy hết sự khéo léo của đôi tay trên các vị trí cao. Để nghe rõ và đúng ngữ điệu, cần phải nắm vững tất cả các vị trí cao nhất trên phím đàn”. Kogan nhấn mạnh việc sử dụng các gam trong đó mọi nốt đều cân bằng, điều này cho phép tăng nốt thấp nhất lên cao nhất trong một dòng chảy liên tục mà không cần dừng tay trái. Với kỹ thuật thượng thừa của mình, 24 caprice của Niccolò Paganini đã trở thành tác phẩm quen thuộc của anh trong nhiều năm, chinh phục tất cả những khán giả khó tính nhất.
Thế chiến thứ hai kết thúc, sự nghiệp biểu diễn của Kogan thực sự bắt đầu. Năm 1951, ông giành giải nhất tại cuộc thi violin quốc tế mang tên nữ hoàng Elizabeth, Brussels. Trong đêm chung kết, Kogan đã chinh phục ban giám khảo (trong đó có Oistrakh và Thibaud) bằng Concerto violin số 1 của Paganini với cadenza của Émile Sauret. Kể từ đó, Kogan đã trở thành một trong những đại diện xuất sắc nhất của nghệ thuật trình diễn violin Xô viết, sánh ngang với Oistrakh. Tuy nhiên, tên tuổi của Oistrakh vẫn được chính quyền ưu ái và quảng bá mạnh mẽ hơn, một phần cũng xuất phát từ tính cách sống nội tâm và trầm lắng của Kogan. Giữa hai người có một tình bạn thân thiết, tôn trọng lẫn nhau. Kogan luôn cố gắng tham dự mọi buổi biểu diễn của Oistrakh còn Oistrakh, tuy lớn hơn Kogan 16 tuổi nhưng luôn coi người đồng nghiệp trẻ là ngang hàng, đối xử bình đẳng. Trước đó, sau khi chứng kiến tài năng của Kogan khi anh mới 17 tuổi, Oistrakh đã nhận xét: “Kogan đã chơi rất chính xác với sự thuần thục và trưởng thành đáng kinh ngạc. Tôi rất ngạc nhiên với âm thanh của cậu ấy và hơi thở của sự chuyển động”. Phong cách chơi của Kogan được đánh giá là hiện đại hơn Oistrakh, góc cạnh, năng nổ và phá cách. Nó nhịp nhàng và mạnh mẽ hơn so với cách tiếp cận cổ điển, trầm ngâm của Oistrakh. Tiếng rung của Kogan cũng nhanh hơn.
Ngay sau khi hoàn thành công việc học tập tại nhạc viện, Kogan đã trở thành giảng viên tại đây. Kogan cũng bắt đầu những chuyến lưu diễn tại nước ngoài, kể cả tại phương Tây. Ông kết hôn với Elizaveta Gilels (em gái của Emil Gilels), cũng là một nghệ sĩ violin. Cùng với Gilels và Mstislav Rostropovich, Kogan đã biểu diễn và thu âm nhiều tác phẩm thính phòng. Sau đó, với Evgeny Svetlanov và Feodor Luzanov, họ thành lập một nhóm trio khác. Tháng 3/1955, Kogan biểu diễn tại Paris, một sự kiện lớn trong đời sống âm nhạc tại đây. Báo Nouvelle Littéraire đã nhận xét: “Bây giờ có rất ít nghệ sĩ trên toàn thế giới có thể so sánh với Kogan về kỹ thuật hoàn thiện trong màn trình diễn và sự phong phú về màu sắc âm thanh của ông”. Còn Le Figaro thì tán dương: “Bằng cách nhắm mắt lại, bạn có thể cảm thấy rằng một thầy phù thủy thực sự đang biểu diễn trước mặt bạn”. Nhân chuyến lưu diễn này, Kogan đã tìm được cây đàn violin Guarneri del Gesù (1726) tuyệt vời mà ông đã chơi kể từ đó. Sau này ông còn biểu diễn trên cây Guarneri del Gesù 1733.
Mùa diễn 1956-1957, tại Moscow Kogan thực hiện một chuỗi sáu đêm nhạc với tên gọi “Sự phát triển của concerto violin”, trong đó ông biểu diễn 18 concerto từ Baroque đến hiện đại, bao gồm toàn bộ lịch sử của concerto violin. Kogan cũng là nghệ sĩ Xô viết đầu tiên biểu diễn Concerto violin của Alban Berg. Nghệ sĩ cello Tatiana Gaidamovich đã nhận xét về màn trình diễn này: “Sự kỳ diệu trong nghệ thuật của Kogan! Bạn luôn nghĩ về nó khi nhớ đến một trong những buổi ra mắt Concerto violin của Alban Berg. Buổi tối hôm đó, bầu không khí náo nhiệt bao trùm trong Phòng hoà nhạc lớn của nhạc viện, tràn ngập người nghe. Tuy nhiên, đối với niềm vui thông thường khi gặp Kogan, lần này có thêm một số cảnh giác, tuy nhiên, có thể dễ dàng giải thích. Mọi người đã nghe nói về tác phẩm của nhà soạn nhạc Áo thế kỷ 20, về sự phức tạp của nó. Và bây giờ Leonid Kogan đang ở trên sân khấu… Tiếng vĩ cầm của Kogan cất lên đầy hào hứng và say mê. Nó đã nói một cách chân thành và đầy cảm hứng về những va chạm bi thảm của đời người, hy vọng và mất mát, ước mơ và thất vọng. Tất cả những lo lắng đã bị lãng quên. Người nghe, tuân theo sự kỳ diệu trong nghệ thuật của Leonid Kogan, đã lĩnh hội tác phẩm, thán phục sự độc đáo trong quan niệm của nhà soạn nhạc”.
Nhiều nhà soạn nhạc đã dành tặng cho Kogan các tác phẩm của mình như Lev Knipper, Aram Khachaturian, Tikhon Khrennikov, Mieczysław Weinberg và nhiều cái tên khác nữa. Cuối năm 1957, lần đầu tiên Kogan tới Mỹ biểu diễn. Ông thực hiện nhiều chương trình độc tấu cũng như hoà tấu cùng nhiều dàn nhạc danh tiếng nhất tại Mỹ. Ông biểu diễn cùng Boston Symphony Orchestra dưới sự chỉ huy của Pierre Monteux trong Concerto violin của Brahms và sau đó với Symphonie espagnole của Édouard Lalo cùng New York Philharmonic. Howard Taubman bình luận trên New York Times: “Ông ấy rõ ràng là lo lắng, như bất kỳ nghệ sĩ nào lần đầu tiên biểu diễn tại New York. Nhưng lúc nốt nhạc đầu tiên vang lên khi vĩ chạm vào cây đàn, mọi người đều thấy rõ, có một bậc thầy không thể nghi ngờ ở trước mắt chúng ta. Không có gì khó khăn trong kỹ thuật tuyệt vời của Kogan. Ở những vị trí cao và khó nhất, âm thanh của ông vẫn vang lên trong trẻo và hoàn toàn tuân theo bất cứ dụng ý âm nhạc nào của người nghệ sĩ”. Tháng 11/1960, ông lần thứ hai quay trở lại Mỹ, tiếp tục hợp tác với hai dàn nhạc trong Concerto violin của Ludwig van Beethoven. Và vẫn với Boston Symphony Orchestra cùng Pierre Monteux, ông có một bản thu âm tuyệt vời Concerto violin của Khachaturian cho RCA Victor. Khachaturian cũng rất hài lòng với người nghệ sĩ trẻ: “Tài năng của Kogan đã được bộc lộ một cách nhanh chóng và thú vị. Tôi có thể nói rằng cậu ấy luôn ở trong thế vận động mãnh liệt, phát triển nghệ thuật, sáng tạo, vốn chỉ có ở những nguồn năng lượng trẻ. Đây không phải là một nghệ sĩ băng giá đã đạt đến đỉnh cao và dừng lại. Cậu ấy đặt ra những mục tiêu vô cùng khó và luôn đạt được ý tưởng của mình”.
Dù không xuất hiện ở phương Tây nhiều như Oistrakh nhưng Kogan cũng không thiếu cơ hội được cộng tác với những cái tên hàng đầu thế giới lúc bấy giờ. Ông tỏ ra đặc biệt ấn tượng với Arthur Rubinstein: “Tôi thực sự thích chơi với Arthur Rubinstein. Lần nào cũng mang lại niềm vui lớn. Ở New York, tôi có may mắn được chơi hai bản sonata của Brahms và Sonata số 8 của Beethoven với ông ấy vào đêm giao thừa. Tôi ấn tượng với cảm giác hoà quyện và nhịp điệu của người nghệ sĩ này, khả năng thâm nhập vào bản chất ý định của tác giả”. Là một người có nguồn gốc Do Thái, Kogan đứng về phía chính quyền Xô viết khi các nước phương Tây chỉ trích chính sách bài Do Thái của Liên Xô. Năm 1970, cùng với 51 người gốc Do Thái khác, ông đã ký một tuyên bố bác bỏ người Do Thái bị kỳ thị và phân biệt đối xử tại Liên Xô. Kogan cũng nằm trong số những trí thức Liên Xô chống lại nhà khoa học bất đồng chính kiến Andrei Sakharov. Năm 1971, ông từ chối biểu diễn cùng Pittsburgh Symphony Orchestra với lý do có một nghệ sĩ cello đào tẩu từ Liên Xô tham gia dàn nhạc.
Kogan được phong danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân Liên Xô vào năm 1964 và giành giải thưởng Lenin vào năm 1965. Năm 1969, Nhạc viện Tchaikovsky (Nhạc viện Moscow trước đây) lấy tên ông để đặt cho một khoa của trường. Nhiều học sinh của Kogan đã trở thành những nghệ sĩ danh tiếng, trong đó nổi bật nhất là Viktoria Mullova, người giành đồng giải nhất tại cuộc thi violin quốc tế mang tên Tchaikovsky năm 1982. Từ năm 1980, ông được mời giảng dạy tại Accademia Musicale Chigiana, Siena, Ý. Không giống như Oistrakh, Kogan chỉ có được một vài bản thu ít ỏi tại phương Tây. EMI sau này đã tập hợp một phần trong số đó lại trong bộ 4 CD “Les Introuvables de Leonid Kogan”. Được biết đến là một người sống rất hoà nhã và được bạn bè quý mến, Rodion Shchedrin đã nói về Kogan: “Leonid Kogan là một người tốt bụng khác thường, thân ái, cảm thông, tôi thậm chí có thể nói là đầy lòng trắc ẩn. Anh ấy không chỉ quan tâm đến các học trò của mình mà cả các nhạc công, những người mà không phải cuộc sống của họ lúc nào cũng dễ dàng. Và anh ấy luôn làm điều đó một cách khiêm tốn, nhẹ nhàng, không quảng cáo sự cao quý của mình, như thường xảy ra. Không có sự giả tạo nào ở đây, chỉ là bản chất tự nhiên của anh ấy. Trong mọi trường hợp, nếu có một cuộc đấu tranh cho sự thật, khôi phục lại công lý, người ta có thể yên tâm dựa vào Kogan… Giao tiếp với anh ấy mang lại niềm vui cho những người xung quanh. Thật dễ chịu khi ở trong ngôi nhà ồn ào và thân thiện của gia đình Kogan, nơi mà hầu như lúc nào ta cũng có thể gặp gỡ những con người thú vị, nơi không khí gia đình khơi dậy sự đồng cảm chân thành”. Thật đáng tiếc khi tài năng vĩ đại và con người chân thành đó lại qua đời khi vẫn còn đang ở đỉnh cao của tài năng. Kogan mất vì một cơn đau tim vào ngày 17/12/1982 ở tuổi 58 tại thành phố Mytishchi khi ông đang đi tàu từ Moscow tới Yaroslavl để tham gia một chương trình cùng con trai Pavel. Trước đó hai ngày, buổi hoà nhạc cuối cùng của ông diễn ra tại Vienna trong Concerto violin của Beethoven. Kogan cũng vừa tham gia trong một bộ phim của Ý về Paganini, ông đã chơi nhiều tác phẩm của nhà soạn nhạc.
Kogan có bàn tay trái đặc biệt với ngón thứ tư dài một cách bất thường, cùng với đó là ảnh hưởng từ các tác phẩm của Paganini, cho phép ông sử dụng những thế tay khó: “Chúng là công cụ trong việc điều chỉnh bàn tay trái với phím đàn, tìm hiểu các kỹ thuật ngón tay không phải “truyền thống”. Tôi chơi với cách chơi ngón đặc biệt của riêng mình, khác với cách thông thường được chấp nhận. Và tôi làm điều này dựa trên âm sắc và cách phân câu của violin, mặc dù thường không phải mọi thứ ở đây đều được chấp nhận về mặt phương pháp luận”. Nhưng sự nổi tiếng của Kogan hoàn toàn không dựa vào những kỹ thuật điêu luyện thuần tuý. Trong ông bùng cháy một ngọn lửa đam mê, kịch tính và cuốn hút, dẫn dắt người nghe vào nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau trong âm nhạc, từ đó thấu hiểu được lý tưởng cao cả của nhà soạn nhạc. Và để tổng kết về tài năng tuyệt vời và những cống hiến của Kogan, những gì mà Dmitri Shostakovich đã nhận xét có lẽ là chính xác nhất: “Bạn cảm thấy biết ơn sâu sắc anh ấy vì niềm vui mà bạn được trải nghiệm khi được bước vào thế giới âm nhạc tươi sáng tuyệt vời cùng với nghệ sĩ violin”.
Cobeo
