Thông tin chung
Opera: Der Rosenkavalier, Op. 59
Âm nhạc: Richard Strauss.
Kịch bản: Hugo von Hofmannsthal.
Thời gian sáng tác: Năm 1909-1910.
Công diễn lần đầu: Ngày 26/1/1911 tại Königliches Opernhaus, Dresden do Ernst von Schuch chỉ huy.
Độ dài: Khoảng 3h10 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Octavian, Bá tước Rofrano (Nữ đóng vai nam): Mezzo-soprano
Marschallin, Công nương von Werdenberg, người tình của Octavian: Soprano
Nam tước Ochs, Anh họ Marschallin: Bass
Sophie, Người đã đính hôn với Ochs: Soprano
Faninal, Cha của Sophie: Baritone
Annina, Cháu gái Valzacchi: Contralto
Valzacchi, Tenor, Ca sĩ Ý: Tenor
Marianne, Bà vú của Sophie: Soprano
Quản gia của công nương: Tenor
Trẻ mồ côi 1:Soprano
Trẻ mồ côi 2: Mezzo-soprano
Trẻ mồ côi 3: Contralto
Người chế tạo trang phục dành cho phụ nữ: Soprano
Người bán thú cưng: Tenor
Công chứng viên: Bass
Quản gia của Faninal: Tenor
Chủ quán trọ: Tenor
Một sĩ quan cảnh sát: Bass
Mohammed, Người hầu của Marschallin: Không có thoại
Thành phần dàn nhạc: 3 flute (flute 3 kiêm piccolo), 3 oboe (oboe 3 kiêm English horn), 3 clarinet, basset horn (kiêm bass clarinet), 3 bassoon (bassoon 3 kiêm contrabassoon), 4 horn, 3 trumpet, 3 trombone, bass tuba, timpani, bass drum, cymbals, triangle, tambourine, glockenspiel, ratchet, tenor drum, snare drum, jingle bells, castanets, celesta, 2 harp và dàn dây (16 violin 1, 16 violin 2, 12 viola, 10 cello, 8 double bass). Ngoài sân khấu: 2 flute, oboe, 3 clarinet, 2 bassoon, 2 horn, trumpet, drum, harmonium, piano và dàn dây.
Hoàn cảnh sáng tác
Thật khó có thể tưởng tượng được Richard Strauss, người chỉ vài năm trước đó đã gây chấn động thế giới với những vở opera theo chủ nghĩa hiện đại, mang tính tiên phong là Salome và Elektra, nhuốm đầy màu sắc bạo lực và những thủ pháp sáng tác đầy cách tân lại có thể “lạc hậu” đến như vậy với Der Rosenkavalier (Kỵ sĩ hoa hồng). Otto Klemperer đơn giản gọi tác phẩm là “nước đường”. Đó là sự trở lại của Strauss trong thế giới của điệu tính, mà nhiều người từng tin tưởng rằng chỉ còn thuộc về quá khứ. Strauss đã được khoác lên mình danh hiệu “người bảo thủ” nhưng nhà soạn nhạc đã quyết định: ông không muốn đi theo con đường của Arnold Schoenberg, Anton Webern hay Igor Stravinsky. Tuy nhiên, khán giả hoàn toàn không quan tâm đến những chỉ trích này, Der Rosenkavalier được đón nhận ngay từ khi ra mắt và kể cả Klemperer, sau những chê bai ban đầu, cũng bị tác phẩm quyến rũ và đã nhiều lần chỉ huy vở opera này.
Richard Strauss gặp Hugo von Hofmannsthal lần đầu tiên vào năm 1899 tại Berlin. Sau đó, họ có lần hợp tác đầu tiên trong Elektra, công diễn ra mắt vào năm 1909. Trong quá trình này, hai người đã đồng ý tiếp tục kết hợp trong một dự án khác hài hước hơn. Hofmannsthal đã gợi ý một số ý tưởng, bao gồm các vở hài kịch của Molière cũng như tác phẩm Christinas Heimreise của chính mình nhưng Strauss đều từ chối. Tháng 2/1909, Hofmannsthal gặp gỡ nhà văn, người bảo trợ nghệ thuật Harry Graf Kessler ở Weimar. Hai người đã cùng nhau xây dựng một phác thảo, lấy cảm hứng từ vở kịch L’Ingénu libertin (Kẻ phóng túng ngây thơ) của Louis Artus mà Kessler đã từng xem ở Paris. Cốt truyện này khiến Strauss khá thích thú và ông đồng ý bắt tay vào sáng tác âm nhạc. Dựa trên L’Ingénu libertin, Hofmannsthal đã tham khảo thêm tiểu thuyết Les amours du chevalier de Faublas (Chuyện tình của hiệp sĩ Faublas) của Jean-Baptiste Louvet de Couvray và vở hài kịch Monsieur de Pourceaugnac (Ngài Pourceaugnac) của Molière để có được kịch bản của Der Rosenkavalier. Tháng 5/1909, Strauss hoàn thành màn I. Trong suốt mùa hè năm đó, Strauss sáng tác màn II và làm việc để thêm nhiều tình tiết, nút thắt hài hước cho cốt truyện. Vở opera được hoàn thành vào ngày 26/9/1910. Đến trước khi công diễn, tác phẩm vẫn được lấy tên là Ochs auf Lerchenau (Con bò xứ Lerchenau). Tên nam tước Ochs (con bò) được lấy không hề tình cờ mà là để minh hoạ cho tính cách của nhân vật.
Tóm tắt nội dung
Thời gian: Khoảng 1740, trong những năm đầu tiên trị vì của Hoàng hậu Maria Theresa.
Địa điểm: Vienna.
Màn I
Phòng ngủ của Marschallin.
Phần mở đầu (Einleitung) miêu tả một đêm ân ái giữa công nương Marschallin và người tình trẻ tuổi của cô Octavian, bá tước Rofrano. Bức màn mở ra, hai người vẫn đang nằm trên giường ngay trước bình minh, ánh mặt trời bắt đầu ló rạng (“Wie du warst! Wie du bist”). Octavian nấp đi khi Mohammed, cậu bé người hầu của Marschallin mang đồ ăn sáng vào. Những tiếng nói vang lên ở bên ngoài, tưởng rằng chồng mình về sớm sau một chuyến đi săn, Marschallin vội bảo Octavian đi trốn. Octavian, cải trang thành một cô gái, mặc váy và vội lẻn đi (“Befehl’n fürstli’ Gnad’n, i bin pause noch nit recht”) nhưng nam tước Ochs, anh họ của công nương đã xông vào. Ochs vừa mới đính hôn với Sophie, con gái của một thương gia giàu có (“Selbstverständlich empfängt mich Ihro Gnaden”). Nhưng điều này không ngăn cản anh đưa ra những lời tán tỉnh với Octavian đang cải trang. Ochs đến để xin Marschallin giúp mình hai việc. Một là cho mượn người công chứng viên của cô để viết một hợp đồng hôn nhân và hai là giúp tìm kiếm một nhà quý tộc trẻ tuổi, người sẽ vào vai Rosenkavalier, giúp anh giao bông hồng đính hôn bằng bạc cho Sophie. Marschallin cho xem những bức ảnh của Octavian. Ochs nhận ra một số sự tương đồng giữa bức ảnh và “Mariandel” trong khi Marschallin ra sức bác bỏ. Ochs cuối cùng cũng chấp nhận và “Mariandel” trốn thoát.
Marschallin bận rộn trong lễ Levee (Tiếp khách buổi sáng theo truyền thống quý tộc), rất nhiều người bán hàng và nhờ vả cô đã đến (“Drei arme adelige Waisen”). Lần lượt ba đứa trẻ mồ côi, người chế tạo trang phục dành cho phụ nữ và người bán thú cưng cầu xin cô. Marschallin lắng nghe một tenor người Ý hát khúc serenade (“Dirigori armato”) cho đến khi bị câu chuyện của Ochs với công chứng viên làm gián đoạn. Ochs cố gắng yêu cầu một món quà từ gia đình Sophie bao gồm tất cả tài sản của họ nhưng nhanh chóng mất kiên nhẫn với nỗ lực giải thích của công chứng viên rằng điều này là bất hợp pháp. Valzacchi và Annina, hai kẻ bán hàng mưu mô người Ý rao bán những tờ báo lá cải nhưng bị từ chối. Marschallin nhận xét với thợ làm tóc của mình rằng mái tóc mới khiến cô trông như một bà già (“Mein lieber Hippolyte”). Tự nhiên cảm thấy lo lắng, Marschallin yêu cầu tất cả mọi người rời đi, để cô lại một mình. Trong lúc đó Valzacchi và Annina cho Ochs biết mình cung cấp dịch vụ gián điệp. Ochs hỏi họ biết những gì về “Mariandel” và nhận được câu trả lời dối trá rằng họ biết tất cả về cô ấy. Ochs cuối cùng cũng rời đi sau khi đưa cho Marschallin bông hồng bằng bạc.
Ở một mình, Marschallin suy nghĩ về tuổi trẻ đang tàn lụi của mình và cuộc hôn nhân gượng ép và nhìn thấy điều tương tự ở Sophie (“Da geht er hin”). Octavian quay lại trong trang phục nam giới (“Ach, du bist wieder da”). Thấy Marschallin có những biểu hiện khác thường, Octavian nghĩ rằng cô lo sợ về việc anh đã bị phát hiện trước đó. Marschallin vẫn suy nghĩ về việc thời gian đang trôi qua và nói với Octavian rằng sẽ rất nhanh thôi, anh sẽ bỏ rơi cô để đến với một người con gái khác, trẻ trung, xinh đẹp hơn. Octavian thất vọng và Marschallin yêu cầu anh rời đi. Chợt nhận ra rằng Octavian đã quên không hôn tạm biệt mình, cô đành phải bảo Mohammed chạy đi gặp Octavian để đưa cho anh bông hồng bằng bạc.
Màn II
Lâu đài của nhà von Faninal.
Ngày hôm sau, Faninal hân hoan và Sophie hồi hộp chờ đợi sự xuất hiện của Kỵ sĩ hoa hồng (“Ein ernster Tag, ein Großer Tag!”). Theo truyền thống, Faninal phải rời đi trước khi Kỵ sĩ hoa hồng xuất hiện và chỉ trở lại cùng với chàng rể. Sophie cầu nguyện để có thể giữ được sự bình tĩnh trước những sự kiện đang diễn ra nhanh chóng trong cuộc đời mình. Tuy nhiên, Marianne, bảo mẫu của cô liên tục gây gián đoạn. Marianne thông báo Kỵ sĩ hoa hồng và đoàn tuỳ tùng đông đúc đã đến (“In dieser feierlichen Stunde der Prüfung”). Octavian xuất hiện đầy hào hoa trong bộ đồ bạc, tay cầm bông hồng bạc (“Mir ist die Ehre widefahren”). Sophie cầm lấy bông hồng, ngửi hương thơm của nó, nói rằng nó ngọt ngào như lời chào từ chính thiên đường. Cô đã bị Octavian hoàn toàn chinh phục. Họ bắt đầu trò chuyện, Sophie tiết lộ cô đã biết tên đầy đủ của anh: Octavian Maria Ehrenreich Bonaventura Fernand Hyacinth Rofrano cũng như biệt danh Quinquin, mà chỉ những người thân thiết nhất, bao gồm cả Marschallin mới gọi anh như vậy. Cô cũng thổ lộ rằng mình rất thích Octavian. Ochs bước vào cùng Faninal (“Jetzt aber kommt mein Herr Zukünftiger”) và không lãng phí thời gian trong việc tiết lộ bản chất con người mình, săm soi cơ thể của Sophie, thậm chí so sánh cô với “một cô gái không mảnh vải che thân” trong khi Sophie liên tục phản đối. Ochs và Faninal rời đi để bàn tiếp câu chuyện về hợp đồng hôn nhân.
Sophie và Octavian thoả thuận với nhau rằng cô sẽ không cưới nam tước trong bất kì trường hợp nào. Đôi tình nhân trẻ đang cuồng nhiệt với nhau (“Mit Ihren Augen voll Tränen”) thì bị Valzacchi và Annina cắt ngang, họ ngạc nhiên và báo cho Ochs. Octavian yêu cầu thách đấu với Ochs. Ochs cố tình để cánh tay mình bị thương khi cọ vào thanh kiếm của Octavian và hét lên để Faninal cùng những người khác lao vào. Sophie van xin cha mình huỷ bỏ đám cưới nhưng vô ích. Octavian bị yêu cầu ra khỏi nhà còn Sophie phải trở về phòng của mình. Ochs ngồi lại trên đi văng, uống rượu và lên kế hoạch trả thù Octavian. Annina mang đến một thứ khiến tinh thần Ochs phấn chấn hơn: lá thư có kí tên “Mariandel”, đề nghị hẹn hò. Ochs quên đi vết thương trên tay, nhảy một điệu waltz, phớt lờ gợi ý tiền boa của Annina. Giận dữ, Annina thề sẽ trả thù (“Da lieg’ ich!”).
Màn III
Một căn phòng riêng tại khu nhà trọ tồi tàn.
Để trả thù nam tước, Valzacchi và Annina giúp Octavian chuẩn bị một cái bẫy vào tối hôm sau. Công việc chuẩn bị rất công phu trước khi Ochs và “Mariandel” sẵn sàng cho một bữa tiệc ấm cúng dành cho hai người. Trong lúc ngồi ăn, Ochs càng nhận ra sự tương tự giữa “Mariandel” và kẻ thù của mình Octavian. Ochs cũng nhìn thấy một số bóng dáng thấp thoáng ở bên ngoài. Annina lao vào cùng với một số đứa trẻ, gọi Ochs là chồng mình mình trong lúc những đứa trẻ khóc lóc (“Papa! Papa”). Octavian đã bí mật cho Valzacchi gọi một viên cảnh sát đến, đi cùng còn có Faninal và Sophie đợi ở bên ngoài. Viên cảnh sát hỏi về “cô gái” đi cùng Ochs, nam tước đã nói đó là vợ sắp cưới của mình. Faninal đang tra hỏi Valzacchi tại sao lại bảo mình đến nơi này thì được viên cảnh sát gọi vào, hỏi “Mariandel” có phải con gái của ông không. Faninal bực tức trả lời rằng con gái ông đang ở bên ngoài. Sophie bước vào phòng, khẳng định lời cha mình. Faninal giận dữ ngất đi và được Sophie dìu ra ngoài.
Sự hỗn loạn đã lên đến đỉnh điểm, Marschallin xuất hiện. Cô giải thích với Ochs rằng anh đã bị lừa. Sophie theo vào, nói rằng lễ đính hôn của cô với Ochs sẽ bị huỷ bỏ. Octavian xuất hiện và Marschallin cho biết Octavian, Valzacchi, Annina và những người khác đã dàn dựng một “vũ hội hoá trang” để phá vỡ hôn ước của anh. Ochs đã tỉnh ra, nhận thức được mối quan hệ giữa Marschallin và Octavian. Anh ngụ ý mình có thể tiết lộ câu chuyện của hai người cho chồng của Marschallin nhưng bị uy quyền của cô cũng như thanh kiếm của Octavian doạ cho sợ hãi, vội vàng bỏ chạy trong sự truy đuổi đòi tiền của những đứa trẻ và chủ nhà trọ.
Chỉ còn lại Marschallin, Octavian và Sophie. Octavian bối rối chưa biết phải làm gì. Marschallin giới thiệu bản thân với Sophie, nhận ra rằng cái ngày mà mình lo sợ đã đến sớm (“Marie Theres’!… Hab’ mir’s gelob”) và quyết định để Octavian ở bên cạnh người anh yêu. Cô rời đi, cam kết với Sophie rằng sẽ giữ thể diện cho Faninal bằng một chuyến trở về trên chiếc xe ngựa của mình. Ngay sau đó, Octavian và Sophie ôm chầm lấy nhau. Marschallin lên xe cùng Faninal, quay lại lần cuối nhìn người tình với nỗi buồn vui lẫn lộn. Octavian và Sophie đắm say trong tình yêu chất ngất (“Ist ein Traum… Spür’ nur dich”).
Strauss đã quyết định để cho ca sĩ giọng mezzo-soprano đảm nhiệm vai Octavian. Đây là một trong những vai Travesti (giới tính của ca sĩ và nhân vật là trái ngược nhau) nổi tiếng nhất trong lịch sử opera. Qua Der Rosenkavalier, Strauss cũng tiết lộ về cách thức mà ông sáng tác một vở opera: “Trước khi tôi tạo ra một bản phác thảo nhỏ nhất về một vở opera, tôi để cho kịch bản trưởng thành trong tâm trí tôi ít nhất sáu tháng, để tôi hoàn toàn quen thuộc với các nhân vật và tình huống. Sau đó, và chỉ khi đó, bộ não của tôi mới bắt đầu tương tác với âm nhạc. Sau đó, các bản phác thảo ngắn gọn được thực hiện rộng rãi hơn; chúng được viết ra cho piano và làm đi làm lại nhiều lần. Đây là phần khó khăn nhất của công việc. Tổng phổ rút gọn và màu sắc của dàn nhạc theo sau là trò giải trí đối với tôi. Sau đó, tôi viết toàn bộ bản nhạc trong phòng làm việc của mình mà không có chút kích thích nào, mười hai giờ mỗi ngày. Bằng cách này, công việc của tôi trở thành một tổng thể đồng nhất, và đó là điều chính yếu”. Strauss sáng tác Der Rosenkavalier với nguồn cảm hứng từ Le nozze di Figaro của Mozart, thường gọi vở opera này là “Figaro của tôi”, có sự tương đồng sâu sắc giữa nữ bá tước và Marschallin, Cherubino và Octavian. Trên thực tế, câu chuyện và âm nhạc của Der Rosenkavalier có nhiều khác biệt so với bối cảnh thực sự của nó. Nghi lễ bông hồng bằng bạc chưa từng xuất hiện và điệu waltz, được sử dụng rất nhiều trong vở opera chỉ phổ biến tại Vienna trong thế kỷ 19. Rõ ràng, vào thời kỳ diễn ra câu chuyện, trong triều đại của Maria Theresa vào những năm 1740, điều waltz hoàn toàn chưa được phổ biến tại Vienna. Tất nhiên, đó là sự cố tình của Strauss. Ông muốn gợi lên trong khán giả một Vienna hoài niệm và duyên dáng.
Dù mang bề ngoài của một vở opera buffo (theo tinh thần của Le nozze di Figaro), Der Rosenkavalier thực chất lại là một tác phẩm mang nhiều suy tư về quá khứ, tương lai và sự đổi thay của tuổi trẻ. Nhân vật Marschallin sớm nhận ra rằng tình yêu của mình với Octavian không thể kéo dài mãi và bà chấp nhận buông tay với một sự điềm tĩnh đầy nhân hậu. Chính khoảnh khắc tự ý thức này đã đem lại cho vở opera một chiều sâu cảm xúc đặc biệt. Trio ở phần kết của tác phẩm, nơi Octavian, Marschallin và Sophie cùng cất tiếng hát, thường được xem là một trong những khoảnh khắc cảm động và tuyệt vời nhất trong kho tàng opera thế giới. Vì vậy, Marschallin thường được xem là một trong những hình tượng phụ nữ tinh tế và sâu sắc nhất trong các opera của Richard Strauss.
Ngày 5/10/1944, Artur Rodziński và New York Philharmonic lần đầu tiên công diễn Rosenkavalier Suite. Tổ khúc bắt đầu bằng phần giới thiệu mở đầu của vở opera, miêu tả đêm đam mê của Marschallin và Octavian. Tiếp theo, Octavian xuất hiện với tư cách Der Rosenkavalier, âm nhạc trở nên nhẹ nhàng hơn. Âm nhạc trở về trước đó, với cảnh Marschallin nhận ra mình đã già và rồi Octavian sẽ sớm rời bỏ cô để đến với người con gái khác trẻ trung hơn. Octavian gặp Sophie và tình yêu chớm nở giữa hai người, một màn song tấu đẹp như mơ giữa horn và oboe. Mọi thứ dần trở nên rõ ràng hơn nhưng rồi đột ngột bị gián đoạn với thứ âm nhạc bất hoà, Ochs vụng về xuất hiện. Bè violin giới thiệu điệu waltz đầu tiên, theo sau là tiếng violin độc tấu réo rắt và toàn bộ dàn nhạc định hình một điệu waltz khác. Một khoảng dừng lắng đọng, violin độc tấu dẫn dắt âm nhạc vào một giai điệu hoài cổ, nơi mà Marschallin chợt nhận ra rằng mình đã mất Octavian. Âm nhạc đạt đến cao trào ngất ngây. Tổ khúc kết thúc trong một điệu waltz mạnh mẽ khác thường, nơi Ochs ở trong trạng thái bệ vệ oai phong nhất của mình.
Cobeo
