Tác giả: Claude Debussy.
Tác phẩm: Tứ tấu đàn dây giọng Son thứ, Op. 10, L. 91
Thời gian sáng tác: Năm 1893.
Công diễn lần đầu: Ysaÿe Quartet chơi tại Paris vào ngày 29/12/1893.
Độ dài: Khoảng 26 phút.
Đề tặng: Tác phẩm được đề tặng cho Ysaÿe Quartet (Eugene Ysaÿe, Mathieu Crickboom, Léon Van Hout and Joseph Jacob).
Tác phẩm có 4 chương:
Chương I – Animé et très décidé
Chương II – Assez vif et bien rythmé
Chương III – Andantino, doucement expressif
Chương IV – Très modéré – En animant peu à peu – Très mouvementé et avec passion
Trước Schoenberg, Stravinsky hay Bartók, Debussy chính là nhà soạn nhạc lớn đầu tiên thoát khỏi sự phát triển liên tục của âm nhạc Lãng mạn thế kỷ 19 từ Beethoven tới Wagner. Như từ một thế giới khác, Debussy xuất hiện, mang thứ âm nhạc kỳ ảo của mình và tạo ra một cuộc cách mạng không thể tưởng tượng nổi. Phản ứng chống lại ảnh hưởng thống trị của âm nhạc Đức với sự chặt chẽ logic về mặt hình thức và sự phát triển, ông tìm kiếm một thứ âm nhạc mới với màu sắc, cảm giác, tâm trạng thoáng qua và cấu trúc tự do đặc trưng của riêng mình. Ông đã thiết lập nên một trường phái mới được biết đến với tên gọi “Ấn tượng” (mà bản thân ông luôn né tránh thuật ngữ này). Ảnh hưởng của ông lên âm nhạc thế kỷ 20 là vô cùng to lớn.
Năm 1893, Debussy sáng tác tác phẩm quan trọng đầu tiên của mình, bản tứ tấu đàn dây giọng Son thứ. Đây là tác phẩm duy nhất được ông đánh số Opus (10) và chỉ định giọng. Nhìn bề ngoài, đây có vẻ là một tác phẩm được viết theo cấu trúc truyền thống: Chương đầu tiên theo hình thức sonata, chương scherzo nhịp nhàng, chương chậm, trữ tình và một chương kết đầy năng lượng. Nhưng ẩn trong hình hài xưa cũ đó là một thứ âm nhạc hoàn toàn mới. Debussy đỡ mở rộng âm thanh của tứ tấu đàn dây với nhiều kết cấu độc đáo với những hiệu ứng âm thanh khác nhau, từ sự tinh tế nhẹ nhàng cho đến lộng lẫy say mê. Với những thang âm kỳ lạ, hợp âm độc đáo, sự phát triển vay thay đổi giọng, tác phẩm sở hữu giai điệu và hoà âm độc nhất trong thời kỳ của mình. Đặc biệt nổi bật là nhịp điệu sống động của bản tứ tấu, sự hoạt bát mang tính ngẫu hứng và duyên dáng đầy chất thơ. Tiết tấu được thay đổi nhanh chóng, phong phú về hình tượng, tính đa nhịp điệu và những xung động lơ lửng và toả ánh sáng lung linh là những yếu tố hình thành nên bản tứ tấu. Tác phẩm này cũng là tiền đề cho những bước tiến xa hơn của Debussy trong tương lai. Chúng ta có thể nhìn thấy mầm mống cho phong cách đặc trưng của ông: sự mệt mỏi gợi cảm trong Khúc dạo đầu cho Buổi chiều của thần đồng áng (Prélude à l’après-midi d’un faune), động năng của Biển cả (La Mer), gia vị và màu sắc trong Những hình ảnh (Images).
Debussy sử dụng hình thức tuần hoàn giống như những gì mà Liszt và Franck thường sử dụng trong các tác phẩm của họ, với chủ đề trong chương I xuất hiện tiếp tục trong những chương tiếp theo. Nhưng thay vì một chủ đề nhất quán, đôi khi sẽ đem lại sự cứng nhắc và nhàm chán, Debussy đã uyển chuyển tạo ra sự đa dạng của âm nhạc bằng cách biến đổi khéo léo về giai điệu, hoà âm, kết cấu và nhịp điệu từ chất liệu ban đầu. Chương I và II cùng nhau chia sẻ ít nhất 7 biến tấu. Chương cuối cung cấp cho riêng mình những biến tấu mới đồng thời đối đáp lại những chương nhạc trước đó theo thứ tự đảo ngược, đưa tứ tấu trở lại vạch xuất phát, đúng theo tinh thần tuần hoàn. Sự thống nhất theo chủ đề có vẻ cứng nhắc nhưng được ngụy trang một cách kín đáo trong sự đa dạng về âm nhạc là minh chứng cho trí tưởng tượng phong phú của Debussy và kỹ năng sáng tác đáng kinh ngạc của ông.
Debussy bắt đầu chương I với một giai điệu dứt khoát, mạnh mẽ được ghi chú Animé et très décidé (sống động và quyết đoán). Chủ đề tuyên ngôn này có vai trò quan trọng nhất khi tạo nên nền móng để toàn bộ bản tứ tấu mở ra và phát triển cũng như sẽ xuất hiện trở lại với nhiều hình thức khác nhau xuyên suốt tác phẩm, minh chứng cho yếu tố tuần hoàn được Liszt và Franck rất yêu thích và sử dụng nhiều lần trước đó. Một chuỗi các giai điệu trữ tình tạo sự tương phản thơ mộng với chủ đề mở đầu táo bạo. Phần phát triển bắt đầu với một phiên bản thay đổi của chủ đề chính với âm lượng fortissimo. Cao trào giảm xuống nhưng mở ra đoạn nhạc khác với âm lượng tăng dần dẫn đến phần tái hiện ngắn, trong đó Debussy đã biến đổi hoàn toàn một phần chủ đề tuyên ngôn với phần đệm và hoà âm mới.
Trong chương II Assez vif et bien rythmé (khá sống động và nhịp độ tốt) nhịp điệu của chủ đề tuyên ngôn được biến đổi hoàn toàn thành nhịp 6/8 với phần ostinato (được lặp đi lặp lại) khá vui tươi của viola nổi lên làm đặc điểm chủ đạo trên nền pizzicato rực rỡ và đa nhịp điệu của 3 nhạc cụ còn lại. Âm nhạc trở nên chậm rãi hơn với phần đậm trầm lắng của cello và violin 1 tấu lên chủ đề mở đầu một cách nhàn nhã. Tiếp theo là những chất liệu âm nhạc mới xen kẽ với những nhạc tố cũ, bao gồm một đoạn pizzicato hấp dẫn và chủ đề tuyên ngôn được chơi ở nhịp hiếm 5/4. Sau đó, ngay khi cello bắt đầu trở lại phần đệm trầm lắng của mình, âm nhạc dần dần biến mất. Chương nhạc mang âm hưởng của bán đảo Iberia với tiếng pizzicato và nhịp điệu gợi nhắc tới guitar và điệu flamenco.
Chương III chậm, được ghi chú Andantino, doucement expressif (andantino, nhẹ nhàng biểu cảm) có một vẻ đẹp thanh thoát được viết ở giọng Rê giáng trưởng. Như xuất hiện từ một thế giới hoàn toàn khác, các nhạc cụ được chơi tắt tiếng, trừ phần trung tâm chương. Đây là chương nhạc duy nhất không xuất hiện đầy đủ chủ đề tuyên ngôn. Chương nhạc bắt đầu với tiếng violin 1 hát một giai điệu uể oải, nhẹ nhàng và được viola tiếp nối đồng thời mở rộng thành một chủ đề với tốc độ nhanh hơn. Một chủ đề khác, cũng được viola giới thiệu bao gồm 3 nốt nhạc của chủ đề tuyên ngôn, được đẩy lên thành một cao trào hấp dẫn trước khi xuất hiện chủ đề đầu chương khép lại chương nhạc trong sự yên tĩnh.
Chương IV Très modéré – En animant peu à peu – Très mouvementé et avec passion (rất vừa phải – sinh động từng chút một – rất hăng say và đầy đam mê) bắt đầu với đoạn giới thiệu chậm rãi, trong đó violin 1 trở lại với chủ đề tuyên ngôn nhưng đã được biến tấu rất nhiều. Âm nhạc bắt đầu trở nên sinh động hơn khi cello bắt đầu một đoạn fugue, cũng dựa trên chủ đề tuyên ngôn. Sau đó, phần nhanh của chương nhạc chính thức bắt đầu với chủ đề trên bè viola. Từ những nốt cuối cùng của chủ đề này, Debussy đã tạo ra một giai điệu khác, những nốt nhạc chung của 2 chủ đề này trở thành phần đệm, được kéo dài. Tốc độ tăng nhanh gấp đôi trong phần coda khi chương nhạc gần kết thúc mang đến một cảm giác vô cùng phấn khích và chiến thắng. Tác phẩm khép lại ở giọng Son trưởng.
Debussy và Chausson có thói quen trao đổi thẳng thắn về những sáng tác của mình. Khi Chausson cho biết không thích bản tứ tấu đàn dây, Debussy đã trả lời: “… Trong vài ngày tôi rất buồn vì anh không hài lòng với tác phẩm của tôi… Ồ, tôi sẽ viết một tứ tấu khác, chỉ dành cho anh và tôi sẽ khoác lên nó bộ trang phục trang nghiêm hơn”. Debussy đã viết trên trang tiêu đề tổng phổ là bản tứ tấu số 1, chỉ ra rằng ông nghiêm túc có suy nghĩ về một bản số 2. Tuy nhiên, trên thực tế, đó là bản duy nhất. Chỉ ít lâu sau, ông hoàn thành Prélude à l’après-midi d’un faune và âm nhạc thế giới bước vào một thời kỳ mới đầy biến động của cách tân và thử nghiệm.
Ngọc Tú (nhaccodien.info) tổng hợp
Nguồn:
live.stanford.edu
hollywoodbowl.com
brentanoquartet.com
static1.squarespace.com
