Thông tin chung
Opera: Das Rheingold, WWV 86A
Tác giả: Richard Wagner.
Kịch bản: Richard Wagner.
Thời gian sáng tác: Năm 1853-1854.
Công diễn lần đầu: Ngày 22/9/1869 tại National Theatre Munich dưới sự chỉ huy của Franz Wüllner.
Độ dài: Khoảng 2 giờ 30 phút.
Nhân vật/Loại giọng:
Wotan, Vua của các vị thần: Bass
Fricka, Vợ của Wotan, nữ thần của hôn nhân và gia đình: Mezzo-soprano
Alberich, Người lùn, chúa tể của bộ tộc Nibelung: Baritone
Loge, Cố vấn xảo quyệt của Wotan, á thần lửa: Tenor
Erda, Nữ thần đất và trí tuệ: Contralto
Fasolt, Người khổng lồ, yêu Freia: Bass
Fafner, Em trai của Fasolt: Bass
Freia, Em gái Fricka, nữ thần tình yêu và sắc đẹp, người bảo vệ những quả táo vàng: Soprano
Froh, Anh trai của Freia, vị thần của mùa xuân và mặt trời: Tenor
Donner, Anh trai Freia, vị thần sấm sét: Baritone
Mime, Anh trai Alberich, một thợ rèn tài giỏi: Tenor
Woglinde, Nữ thần sông: Soprano
Wellgunde, Nữ thần sông: Soprano/Mezzo-soprano
Floßhilde, Nữ thần sông: Mezzo-soprano
Thành phần dàn nhạc: piccolo, 3 flute, 3 oboe, English horn, 3 clarinet (giọng Si giáng và La), bass clarinet (giọng Si giáng và La), 3 bassoon, 8 horn (giọng Đô, Rê giáng, Rê, Mi giáng, Mi, Pha và Son), 3 trumpet (giọng Đô, Rê, Mi giáng, Mi và Pha), bass trumpet (giọng Mi giáng), 2 tenor trombone, bass trombone, contrabass trombone (kiêm bass trombone), 4 Wagner tuba (giọng Si giáng và Pha), contrabass tuba, timpani, cymbals, triangle, gong, 6 harp và dàn dây (16 violin 1, 16 violin 2, 12 viola, 12 cello, 8 double bass). Trên sân khấu còn có 1 harp. Ngoài sân khấu còn có 18 chiếc đe với âm vực lên đến ba quãng tám (từ F#) và 1 hammer.
Hoàn cảnh sáng tác
Ngay từ cuối những năm 1840, trong cuốn sách A pilgrimage to Beethoven (Chuyến thăm viếng Beethoven), Wagner đã dự báo về một hình thức opera mà trong đó các hình thức tiêu chuẩn như aria, duet, hợp xướng sẽ biến mất. Đầu năm 1851, ông cho xuất bản bài luận dài Oper und Drama (Opera và Kịch), trong đó Wagner trình bày ý tưởng của mình về một khái niệm mới Gesamtkunstwerk (Tác phẩm nghệ thuật tổng thể), ở đó, lời hát sẽ diễn giải kịch bản một cách cảm xúc thông qua những ghép nối được tính toán về các mối quan hệ của tiết tấu, cao độ, giọng điệu. Dàn nhạc sẽ cung cấp màu sắc nhạc cụ phù hợp với từng hoàn cảnh sân khấu, sử dụng một hệ thống các leitmotif, mỗi leitmotif đại diện cho một nhân vật, ý tưởng hoặc hoàn cảnh cụ thể. Wagner gọi đây là những motif của sự hồi tưởng và hiện diện.
Das Rheingold (Vàng sông Rhine) chính là vở opera đầu tiên được Wagner áp dụng các nguyên tắc đặt ra trong Opera và Kịch. Sau khi hoàn thành Lohengrin vào tháng 4/1848, Wagner đã lựa chọn chủ đề tiếp theo cho vở opera của mình là Siegfried, người anh hùng trong thần thoại Đức. Tháng 10/1848, ông đã lên một dàn ý về Siegfrieds tod (Cái chết của Siegfried) và sau đó phát triển thành một kịch bản đầy đủ. Tại Thuỵ Sĩ, Wagner tiếp tục phát triển và mở rộng dự án này, cảm thấy một vở opera duy nhất là chưa đủ để truyền tải hết nội dung mà ông muốn đề cập. Trong khái niệm của Wagner, Cái chết của Siegfried sẽ là đỉnh cao của một loạt các kịch-âm nhạc (music drama, thuật ngữ do Theodor Mundt đặt ra vào năm 1833 và được Wagner sử dụng để gọi các vở opera của mình nơi lời ca, âm nhạc và sân khấu gắn bó chặt chẽ với nhau), được liên kết với nhau bằng các câu chuyện thần thoại về Siegfried, mỗi vở kịch-âm nhạc nói về một giai đoạn trong cuộc đời của nhân vật này. Năm 1851, ông quyết định câu chuyện sẽ gồm ba vở kịch-âm nhạc hoàn chỉnh và một “Khúc dạo đầu dài”. Tổng thể của câu chuyện này chính là tập Der ring des Nibelungen (Chiếc nhẫn Nibelungen) và “Khúc dạo đầu dài” này chính là Das Rheingold.
Bởi Wagner đã phát triển Der ring des Nibelungen theo trình tự ngược nên kịch bản Das Rheingold ra đời sau cùng. Tháng 3/1852 ông hoàn thành dàn ý và bắt đầu viết kịch bản vào ngày 15/9/1852, kết thúc vào ngày 3/11/1852. Một trong những nguồn chính để Wagner tham khảo cho toàn bộ Der ring des Nibelungen là Poetic Edda, một tuyển tập thơ khuyết danh của người Bắc Âu, nói về những vị thần của vùng đất này. Tuy nhiên, ông cũng tham khảo những câu chuyện khác và đưa một số nhân vật không có trong Poetic Edda vào Das Rheingold, trong đó ba nữ thần nước (Woglinde, Wellgunde và Floßhilde) là những sáng tạo của riêng Wagner. Trên thực tế, toàn bộ Der ring des Nibelungen nói chung và Das Rheingold nói riêng là những vận dụng tài tình của Wagner. Ông dựa vào các câu chuyện thần thoại trong quá khứ để sáng tác nên câu chuyện của riêng mình, được miêu tả là “hợp nhất các khía cạnh được lựa chọn từ những câu chuyện đa dạng để tạo ra bức chân dung sống động, nhất quán và hấp dẫn về mặt tâm lý”. Phần âm nhạc được Wagner bắt đầu sáng tác từ ngày 1/11/1853 và hoàn thành bản thảo đầu tiên vào tháng 1/1854 và kết thúc toàn bộ công việc vào tháng 5/1854.
Tóm tắt nội dung
Thời gian và địa điểm không xác định.
Prelude của Das Rheingold bắt đầu bằng một hợp âm Mi giáng trưởng kéo dài, gần như không nghe thấy được ở những nốt thấp nhất của double bass, được tăng cường bằng những nốt Si giáng của bassoon. Horn chơi những hợp âm rải, thông báo motif “Tự nhiên”. Một motif khác xuất hiện, đại diện cho “Sông Rhine”, được miêu tả là dòng chảy “êm đềm, hùng vĩ”. Hợp âm được kéo dài không chỉ tượng trưng cho độ sâu của sông Rhine mà còn để khắc hoạ “sự ra đời của thế giới, hành động của chính sự sáng tạo”.
Cảnh 1: Dưới đáy sông Rhine, ba nữ thần nước (Rhinemaidens) Woglinde, Wellgunde và Floßhilde đang chơi đùa với nhau. Alberich, một người lùn Nibelung, xuất hiện từ vực sâu cố gắng thu hút sự chú ý của họ. Các cô gái trêu chọc dáng đi của anh khiến Alberich khó chịu, anh đuổi theo họ nhưng họ lảng tránh, chế giễu và làm bẽ mặt anh. Ánh nắng mặt trời xuyên tới, làm lộ ra vàng trên sông Rhine. Các cô gái vui mừng trước những ánh vàng lấp lánh. Alberich hỏi họ đó là gì và được giải thích rằng đây là số vàng mà cha của họ đã ra lệnh phải canh giữ, có thể được chế tạo thành một chiếc nhẫn ma thuật có sức mạnh thống trị thế giới nếu người mang nó chấp nhận từ bỏ tình yêu. Các cô gái nghĩ rằng không có gì phải sợ hãi một tên người lùn nhưng Alberich giận dữ vì thái độ trước đó của họ, đã nguyền rủa họ, chiếm đoạt toàn bộ vàng và trở về nơi ở của mình, để lại các cô gái hét lên trong sợ hãi.
Cảnh 2: Wotan, người cai trị các vị thần, đang ngủ trên một đỉnh núi, với một lâu đài tráng lệ phía sau. Vợ ông, Fricka, đánh thức Wotan, chào đón ngôi nhà mới của họ. Fricka nhắc nhở Wotan về lời hứa của ông với Fasolt và Fafner, hai anh em tên khổng lồ đã xây toà lâu đài, rằng Wotan sẽ trao Freia, nữ thần của tuổi trẻ và sắc đẹp, em gái của Fricka để trả công. Wotan trấn an vợ mình rằng Loge, á thần lửa xảo quyệt, sẽ tìm được vật phẩm khác để thay thế.
Freia hoảng sợ bước vào, theo sau là Fasolt và Fafner. Fasolt yêu cầu Freia ngừng chống cự. Quyền lực của Wotan được duy trì bằng hiệp ước khắc trên ngọn giáo của ông, bao gồm cả hợp đồng đã thống nhất với người khổng lồ và Wotan không thể vi phạm. Thần sấm Donner và thần mặt trời Froh tới để bảo vệ Freia nhưng Wotan không cho phép sử dụng vũ lực. Ông cố gắng kéo dài thời gian để chờ đợi mưu kế của Loge.
Loge xuất hiện, những lời nói đầu tiên của anh ta cho thấy dường như không có gì quý giá hơn tình yêu nên không thể có phương án nào để thay thế cho Freia. Nhưng Alberich, người lùn Nibelung đã từ bỏ tình yêu, đánh cắp vàng sông Rhine, rèn nên một chiếc nhẫn ma thuật. Fafner đưa ra một yêu cầu, những người khổng lồ sẽ chấp nhận vàng từ sông Rhine, thay vì Freia. Họ bắt Freia làm con tin, yêu cầu mang chiếc nhẫn đến chuộc vào cuối ngày. Wotan cố gắng mặc cả nhưng không được chấp thuận, những tên khổng lồ đe doạ sẽ giam giữ Freia mãi mãi.
Những quả táo vàng của Freia giúp các vị thần trẻ mãi không già nhưng khi cô bị bắt đi, phép màu không còn nữa, họ bắt đầu già và yếu đi. Để chuộc lại Freia, Wotan và Loge đã quyết định đi xuống vương quốc dưới lòng đất để tìm kiếm vàng sông Rhine.
Cảnh 3: Tại vương quốc Nibelheim, Alberich, bằng sức mạnh từ chiếc nhẫn, đã bắt những người lùn Nibelung khác làm nô lệ cho mình. Hắn ta đã bắt anh trai mình Mime, chế tạo một chiếc mũ thần Tarnhelm, giúp Aberich trở nên tàng hình hoặc biến đổi thành bất kỳ hình dạng nào.
Wotan và Loge đến, tình cờ gặp được Mime và nghe anh ta kể về nỗi thống khổ của những người lùn dưới sự thống trị của Alberich. Alberich xuất hiện với những đống vàng lớn. Hắn ta khoe khoang về kế hoạch chinh phục thế giới của mình bằng cách sử dụng sức mạnh từ chiếc nhẫn. Loge hỏi làm thế nào mà Alberich tự bảo vệ mình trước một tên trộm khi đang ngủ và được cho biết là Tarnhelm sẽ giúp đỡ hắn. Loge tỏ vẻ nghi ngờ và đề nghị Alberich làm thử. Alberich ngay lập tức biến thành một con rắn khổng lồ. Loge tỏ vẻ rất ấn tượng và dò hỏi, liệu Alberich có thể biến thành một con vật rất nhỏ, sẽ rất hữu ích trong việc ẩn nấp. Alberich biến ngay thành một con cóc và bị Wotan và Loge giam giữ.
Cảnh 4: Trở lại đỉnh núi Wotan và Loge buộc phải đánh đổi sự giàu có của mình lấy sự tự do. Alberich triệu tập những người lùn Nibelung, mang tới một đống vàng. Alberich đòi lại chiếc mũ Tarnhelm nhưng bị từ chối, coi đó là một phần tiền chuộc. Wotan đòi thêm chiếc nhẫn, bất chấp việc bị Alberich từ chối, đã giật lấy khỏi tay hắn và đeo lên. Đau đớn trước sự mất mát của mình, Alberich đã thốt ra một lời nguyền, theo đó, trước khi chiếc nhẫn trở lại với hắn, nó sẽ khơi gợi lên sự ghen tuông ở những ai đeo nó và thậm chí, có thể giết người.
Những người khác xuất hiện. Fasolt và Fafner khăng khăng yêu cầu đống vàng phải đủ lớn để che khuất hoàn toàn Freia. Wotan đã phải để cả Tarnhelm vào với hi vọng đáp ứng được điều kiện đó. Tuy nhiên, vẫn còn một khe nứt nhỏ khiến Fasolt có thể nhìn thấy mắt của Freia. Loge cho biết không còn vàng nữa nhưng Fafner nhìn thấy chiếc nhẫn trên ngón tay Wotan, yêu cầu bỏ chiếc nhẫn vào để che đi khe nứt. Loge phản đối, cho rằng chiếc nhẫn thuộc về Rhinemaidens và Wotan giận dữ, tuyên bố sẽ giữ chiếc nhẫn cho riêng mình. Những tên khổng lồ không chấp thuận, bắt giữ Freia và chuẩn bị rời đi. Nữ thần đất Erda xuất hiện, cảnh báo Wotan về sự diệt vong sắp xảy ra, thúc giục ông từ bỏ chiếc nhẫn bị nguyền rủa. Wotan sợ hãi, đồng ý đưa chiếc nhẫn cho những người khổng lồ. Fasolt và Fafner thả Freia và bắt đầu phân chia kho báu, nhưng bắt đầu cãi nhau về chiếc nhẫn. Fafner đã giết chết anh trai Fasolt. Wotan sợ hãi, nhận ra sức mạnh đến từ lời nguyền rủa của Alberich.
Donner triệu hồi một cơn dông để làm sạch bầu không khí, còn Froh tạo một chiếc cầu vồng để đưa mọi người tới toà lâu đài, được Wotan đặt tên là Valhalla, ngoại trừ Loge. Các nữ thần Rhinemaidens than khóc vì mất vàng và lên án các vị thần là giả dối và hèn nhát.
Rất lâu trước khi Das Rheingold được công diễn chính thức, Wagner đã biểu diễn một số trích đoạn của vở opera tại Vienna vào ngày 26/12/1862. Trên thực tế, nhà soạn nhạc muốn công diễn toàn bộ Der ring des Nibelungen cùng lúc và tự ông sẽ giám sát toàn bộ quá trình dàn dựng nhưng nhà bảo trợ của ông, vua Ludwig II của xứ Bavaria ấn định một buổi trình diễn sớm ở Munich vào năm 1869. Wagner lo sợ sự có mặt của mình tại Munich sẽ làm dấy lên một vụ bê bối vì mối quan hệ bất chính của ông với Cosima, con gái của Franz Liszt (vốn là vợ của Hans von Bülow). Wagner đã làm tất cả những gì có thể để can ngăn buổi biểu diễn này, kể cả việc thuyết phục nhạc trưởng Hans Richter từ chối chỉ huy, nhưng không thể. Nhà vua đã sa thải Richter và bổ nhiệm nhạc trưởng mới Franz Wüllner. Wagner cũng bị từ chối cho tham dự các buổi tập khiến ông giận dữ và quay trở về nhà mình ở Tribschen, Thuỵ Sĩ. Nhiều tài liệu khác nhau đưa đến những nhận xét trái chiều về buổi ra mắt, nơi khẳng định thành công, nơi cho biết là đã thất bại. Nhưng nhìn chung, khung cảnh mới lạ và các hiệu ứng sân khấu đã khiến khán giả rất ngạc nhiên. Có lẽ tư duy mới của Wagner đã vượt tầm thời đại.
Bayreuth Festspielhaus (Liên hoan Bayreuth) chính thức ra mắt vào năm 1876, dưới sự chấp thuận của vua Ludwig II. Wagner đã sẵn sàng để lần đầu tiên cho ra mắt Der ring des Nibelungen như là một tổng thể hoàn chỉnh. Das Rheingold được biểu diễn vào ngày 13/8/1876 là một sự kiện lớn thu hút số lượng lớn các vị khách đặc biệt, gồm nhiều thành viên hoàng gia và những nhân vật nổi tiếng trong giới nghệ thuật như Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Charles Gounod, Anton Bruckner, Edvard Grieg, Camille Saint-Saëns và Liszt. Wagner đã tham gia và tất cả công đoạn của việc dàn dựng tác phẩm, trong đó có việc mời Richter trở lại làm nhạc trưởng. Bất chấp việc chuẩn bị kỹ lưỡng nhưng việc lần đầu dàn dựng một tác phẩm đồ sộ như vậy khiến buổi ra mắt Das Rheingold với tư cách phần mở đầu cho Der ring des Nibelungen đã gặp phải một số sự cố và diễn ra không được suôn sẻ như mong muốn của Wagner, chủ yếu đến từ các thiết kế sân khấu. Riêng phần ca hát đã khiến Wagner vô cùng hài lòng.
Nhiều nhà hát, bắt đầu là Vienna State Opera, sau đó lan ra toàn châu Âu và cả Mĩ bắt đầu dàn dựng Das Rheingold và cả Der ring des Nibelungen. Das Rheingold mở đầu cho Der ring des Nibelungen là một vở opera mang tính cách mạng, thể hiện những khát vọng thay đổi opera của Wagner, mang đầy đủ những nguyên tắc mà ông đã đề ra trong Opera và Kịch. Với độ dài lên đến 2 giờ 30 phút, không chia thành các màn riêng biệt, Das Rheingold trở thành vở opera diễn liên tục dài nhất trong lịch sử âm nhạc và là một phần của Der ring des Nibelungen huyền thoại, một trong những sáng tạo kỳ vĩ nhất trong lịch sử thanh nhạc phương Tây.
Cobeo
